કલ્પપ્રમાણો દ્વિગુણો યથા ભવતિ સંખ્યયા ચતુર્યુગાખ્યા વ્યાખ્યાતા કૃતં ત્રેતાયુગં ચ વૈ
કલ્પાની ગણતરી સંખ્યા પ્રમાણે બે ગણી છે; ચાર યુગોની ગણતરી સમજાવી છે—કૃતયુગ અને ત્રેતાયુગ પણ.
ત્રેતાસૃષ્ટં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વાપરં કલિમેવ ચ યુગપત્સમવેતૌ દ્વૌ દ્વિધા વક્તું ન શક્યતે
હવે હું ત્રેતાયુગની ઉત્પત્તિ કહું છું અને દ્વાપર તથા કલિયુગની પણ; કારણ કે એ બંને સાથે જ થાય છે, તેને અલગ-અલગ કહી શકાય નહીં.
ક્રમાગતં મયાપ્યેતત્ તુભ્યં નોક્તં યુગદ્વયમ્ ઋષિવંશપ્રસઙ્ગેન વ્યાકુલત્વાત્તથા ક્રમાત્
આ વિષય, જે ક્રમશઃ આવ્યો છે, એ હું પણ તમને બે યુગ સુધી કહી શક્યો નહોતો, કારણ કે ઋષિ વંશના પ્રસંગમાં વ્યસ્ત હતો અને એ પ્રમાણે ક્રમથી આગળ વધ્યો.
નોક્તં ત્રેતાયુગે શેષં તદ્વક્ષ્યામિ નિબોધત અથ ત્રેતાયુગસ્યાદૌ મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચ યે શ્રૌતસ્માર્તં બ્રુવન્ધર્મં બ્રહ્મણા તુ પ્રચોદિતાઃ
ત્રેતા યુગમાં બાકી રહેલું કહેલું નહોતું; હવે હું એ કહું છું—સાવધાન થઈને સાંભળો. ત્રેતા યુગની શરૂઆતમાં મનુ અને સાત ઋષિઓએ, બ્રહ્માના પ્રેરણાથી, વેદ અને પરંપરાગત ધર્મ જાહેર કર્યા.
દારાગ્નિહોત્રસમ્બન્ધમ્ ઋગ્યજુઃસામસંહિતાઃ ઇત્યાદિબહુલં શ્રૌતં ધર્મં સપ્તર્ષયો ઽબ્રુવન્
સાત ઋષિઓએ લગ્ન, અગ્નિહોત્ર અને ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદની સંહિતાઓ વગેરે વિષયોમાં ભરપૂર એવા શ્રૌત ધર્મને જાહેર કર્યો.
પરમ્પરાગતં ધર્મં સ્માર્તં ત્વાચારલક્ષણમ્ વર્ણાશ્રમાચારયુતં મનુઃ સ્વાયમ્ભુવો ઽબ્રવીત્
પણ મનુ સ્વાયંભુવે પરંપરાથી મળેલો, આચારથી ઓળખાતો અને વર્ણ-આશ્રમના નિયમો સાથે જોડાયેલો સ્માર્ત ધર્મ જાહેર કર્યો.
સત્યેન બ્રહ્મચર્યેણ શ્રુતેન તપસા તથા તેષાં સુતપ્તતપસામ્ આર્ષેણાનુક્રમેણ હ
સત્ય, બ્રહ્મચર્ય, વેદપાઠ અને તપ દ્વારા, અને એ ઋષિઓના ઘન તપસ્યાના ક્રમથી, યોગ્ય રીતે આ બધું પ્રાપ્ત થયું.
સપ્તર્ષીણાં મનોશ્ચૈવ આદૌ ત્રેતાયુગે તતઃ અબુદ્ધિપૂર્વકં તેન સકૃત્પૂર્વકમેવ ચ
ત્રેતા યુગની શરૂઆતમાં, સાત ઋષિઓ અને મનુ પાસેથી, ક્યારેક અજાણતાં અને ક્યારેક જાણતાં, આ બધું સર્જાયું.
અભિવૃત્તાસ્તુ તે મન્ત્રા દર્શનૈસ્તારકાદિભિઃ આદિકલ્પે તુ દેવાનાં પ્રાદુર્ભૂતાસ્તુ તે સ્વયમ્
એ મંત્રો તારકાદિ દર્શનોથી વધ્યા; પ્રારંભના કલ્પમાં દેવતાઓમાં એ મંત્રો આપમેળે પ્રગટ થયા.
પ્રમાણેષ્વથ સિદ્ધાનામ્ અન્યેષાં ચ પ્રવર્તતે મન્ત્રયોગો વ્યતીતેષુ કલ્પેષ્વથ સહસ્રશઃ તે મન્ત્રા વૈ પુનસ્તેષાં પ્રતિમાયામુપસ્થિતાઃ
પછી સિદ્ધો અને અન્ય મહાન લોકોમાં, મંત્રયોગની પરંપરા ચાલી; ગયા કલ્પોમાં એ મંત્રો હજારોની સંખ્યામાં પ્રગટ થયા અને ફરીથી મૂર્તિરૂપે હાજર છે.
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ મન્ત્રાશ્ચાથર્વણાસ્તુ યે સપ્તર્ષિભિશ્ચ યે પ્રોક્તાઃ સ્માર્તં તુ મનુરબ્રવીત્
ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વણના મંત્રો, અને સાત ઋષિઓએ કહેલા મંત્રો—મનુએ તો સ્માર્ત ધર્મ જાહેર કર્યો.
ત્રેતાદૌ સંહતા વેદાઃ કેવલં ધર્મસેતવઃ સંરોધાદાયુષશ્ચૈવ વ્યસ્યન્તે દ્વાપરે ચ તે ઋષયસ્તપસા વેદાન્ અહોરાત્રમધીયતે
ત્રેતા યુગની શરૂઆતમાં વેદો એકરૂપ હતા અને માત્ર ધર્મના આધાર હતા; પણ આયુષ્યના સંકોચથી દ્વાપર યુગમાં એ વિભાજિત થયા. ઋષિઓએ તપ દ્વારા વેદો દિવસ-રાત અભ્યાસ કર્યા.
અનાદિનિધના દિવ્યાઃ પૂર્વં પ્રોક્તાઃ સ્વયમ્ભુવા સ્વધર્મસંવૃતાઃ સાઙ્ગા યથાધર્મં યુગે યુગે વિક્રિયન્તે સ્વધર્મં તુ વેદવાદાદ્યથાયુગમ્
આ દિવ્ય વેદો, જેનું neither આરંભ છે કે અંત, પહેલા સ્વયંભુએ જાહેર કર્યા, એ અંગો સહિત અને પોતાના ધર્મમાં સ્થિર હતા; દરેક યુગમાં એ ધર્મ પ્રમાણે બદલાય છે અને વેદોમાં જણાવ્યા પ્રમાણે પોતાનો ધર્મ પણ યુગ પ્રમાણે બદલાય છે.
આરમ્ભયજ્ઞઃ ક્ષત્રસ્ય હવિર્યજ્ઞા વિશઃ સ્મૃતાઃ પરિચારયજ્ઞાઃ શૂદ્રાશ્ચ જપયજ્ઞાશ્ચ બ્રાહ્મણાઃ
ક્ષત્રિય માટે આરંભયજ્ઞ, વૈશ્ય માટે હવિર્પૂર્વકના યજ્ઞ, શૂદ્ર માટે સેવા-યજ્ઞ અને બ્રાહ્મણ માટે જપ-યજ્ઞ કહેવાયા છે.
તતઃ સમુદિતા વર્ણાસ્ ત્રેતાયાં ધર્મશાલિનઃ ક્રિયાવન્તઃ પ્રજાવન્તઃ સમૃદ્ધાઃ સુખિનશ્ચ વૈ
પછી ત્રેતા યુગમાં વર્ણો ઊભા થયા, જે ધર્મનિષ્ઠ, કર્મશીલ, સંતાનવંત, સમૃદ્ધ અને સુખી હતા.
બ્રાહ્મણૈશ્ચ વિધીયન્તે ક્ષત્રિયાઃ ક્ષત્રિયૈર્વિશઃ વૈશ્યાઞ્છૂદ્રા અનુવર્તન્તે પરસ્પરમનુગ્રહાત્
બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણોથી, ક્ષત્રિય ક્ષત્રિયોથી, વૈશ્ય વૈશ્યોથી સ્થાપિત થયા અને શૂદ્રો એ બધાનો અનુસરણ કરતા, એકબીજાને સહારો આપતા.
શુભાઃ પ્રકૃતયસ્તેષાં ધર્મા વર્ણાશ્રમાશ્રયાઃ સંકલ્પિતેન મનસા વાચા વા હસ્તકર્મણા ત્રેતાયુગે હ્યવિકલે કર્મારમ્ભઃ પ્રસિધ્યતિ
એ લોકોની પ્રકૃતિ શુભ હતી અને તેમનો ધર્મ વર્ણ અને આશ્રમ પર આધારિત હતો; મન, વાણી કે હાથના કર્મથી, ત્રેતા યુગમાં કર્મની શરૂઆત અવિરત અને સફળ હતી.
આયૂરૂપં બલં મેધા આરોગ્યં ધર્મશીલતા સર્વસાધારણં હ્યેતદ્ આસીત્ત્રેતાયુગે તુ વૈ
દીર્ઘ આયુષ્ય, સુંદરતા, બળ, બુદ્ધિ, આરોગ્ય અને ધર્મનિષ્ઠા—આ બધું ત્રેતા યુગમાં સૌને સામાન્ય રીતે મળતું હતું.
વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનમ્ એષાં બ્રહ્મા તથાકરોત્ સંહિતાશ્ચ તથા મન્ત્રા આરોગ્યં ધર્મશીલતા
બ્રહ્માએ એમના માટે વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા કરી, સંહિતાઓ અને મંત્રો, આરોગ્ય અને ધર્મનિષ્ઠા પણ સ્થાપી.
સંહિતાશ્ચ તથા મન્ત્રા ઋષિભિર્ બ્રહ્મણઃ સુતૈઃ યજ્ઞઃ પ્રવર્તિતશ્ચૈવ તદા હ્યેવ તુ દૈવતૈઃ
સંહિતાઓ અને મંત્રો, બ્રહ્માના પુત્ર ઋષિઓ દ્વારા સ્થાપિત થયા અને એ સમયે યજ્ઞ પણ દેવતાઓએ શરૂ કર્યો.
યામૈઃ શુક્લૈર્જયૈશ્ચૈવ સર્વસાધનસંભૃતૈઃ વિશ્વસૃડ્ભિસ્ તથા સાર્ધં દેવેન્દ્રેણ મહૌજસા સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે દેવૈસ્ તે યજ્ઞાઃ પ્રાક્પ્રવર્તિતાઃ
સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, જગતના સર્જકો અને મહાશક્તિશાળી દેવેન્દ્રે, સફેદ વસ્ત્ર પહેરેલા યજ્ઞકર્મીઓ સાથે, તમામ જરૂરી સામગ્રીથી, પ્રથમ યજ્ઞોનું આયોજન કર્યું હતું.
સત્યં જપસ્તપો દાનં પૂર્વધર્મો ય ઉચ્યતે યદા ધર્મસ્ય હ્રસતે શાખાધર્મસ્ય વર્ધતે
સત્ય, જપ, તપ અને દાન – આ પ્રાચીન ધર્મ કહેવાય છે; જ્યારે ધર્મ ઘટે છે ત્યારે તેની શાખાઓ વધે છે.
જાયન્તે ચ તદા શૂરા આયુષ્મન્તો મહાબલાઃ ન્યસ્તદણ્ડા મહાયોગા યજ્વાનો બ્રહ્મવાદિનઃ
ત્યારે એવા વીર પુરુષો જન્મે છે, જે દીર્ઘાયુ અને શક્તિશાળી હોય છે, દંડ છોડી દીધેલો હોય છે, મહાન યોગી, યજ્ઞકર્તા અને બ્રહ્મવિદ્યા બોલનારા હોય છે.
પદ્મપત્ત્રાયતાક્ષાશ્ચ પૃથુવક્ત્રાઃ સુસંહતાઃ સિંહોરસ્કા મહાસત્ત્વા મત્તમાતંગગામિનઃ
તેમની આંખો કમળની પાંખડી જેવી, ચહેરો પહોળો, દેહ મજબૂત, છાતી સિંહ જેવી, બળવાન અને ચાલમાં મસ્ત હાથી જેવા હોય છે.
મહાધનુર્ધરાશ્ચૈવ ત્રેતાયાં ચક્રવર્તિનઃ સર્વલક્ષણપૂર્ણાસ્તે ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલાઃ
ત્રેતા યુગમાં, સર્વલક્ષણોથી યુક્ત, મહાન ધનુર્ધારી અને વિશાળ દેહ ધરાવનારા ચક્રવર્તી રાજાઓ જન્મે છે, જેમનું શરીર વટવૃક્ષની જેમ ફેલાયેલું હોય છે.
ન્યગ્રોધૌ તુ સ્મૃતૌ બાહૂ વ્યામો ન્યગ્રોધ ઉચ્યતે વ્યામેન સૂચ્છ્રયો યસ્ય અત ઊર્ધ્વં તુ દેહિનઃ સમુચ્છ્રયઃ પરીણાહો ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલઃ
પરંપરામાં, બાહુઓને વટવૃક્ષ જેવી ગણવામાં આવે છે; 'વ્યામ' એ વટવૃક્ષનું માપ છે; જેમની ઊંચાઈ એ માપ પ્રમાણે હોય છે, તેમનું શરીર અને પહોળાઈ વટવૃક્ષની પરિધિ જેવી કહેવાય છે.
ચક્રં રથો મણિર્ભાર્યા નિધિરશ્વો ગજસ્તથા પ્રોક્તાનિ સપ્ત રત્નાનિ પૂર્વં સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે
સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, ચક્ર, રથ, મણિ, પત્ની, ખજાનો, ઘોડો અને હાથી – આ સાત રત્નો કહેવાય છે.
વિષ્ણોરંશેન જાયન્તે પૃથિવ્યાં ચક્રવર્તિનઃ મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ હ્ય્ અતીતાનાગતેષુ વૈ
વિષ્ણુના અંશથી, ભૂમિ પર દરેક મન્વંતરમાં, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યમાં, ચક્રવર્તી રાજાઓ જન્મે છે.
ભૂતભવ્યાનિ યાનીહ વર્તમાનાનિ યાનિ ચ ત્રેતાયુગાનિ તેષ્વત્ર જાયન્તે ચક્રવર્તિનઃ
ત્રેતા યુગોમાં, જે કંઈ ભૂતકાળમાં, વર્તમાનમાં કે ભવિષ્યમાં છે, તેમાં સર્વત્ર ચક્રવર્તી રાજાઓ જન્મે છે.
ભદ્રાણીમાનિ તેષાં ચ વિભાવ્યન્તે મહીક્ષિતામ્ અત્યદ્ભુતાનિ ચત્વારિ બલં ધર્મં સુખં ધનમ્
આ રાજાઓમાં, ચાર શુભ અને અદ્ભુત વસ્તુઓ પ્રગટે છે: બળ, ધર્મ, સુખ અને ધન.