બ્રહ્મચર્યેણ તપસા યજ્ઞેન પ્રજયા ભુવિ શ્રાદ્ધેન વિદ્યયા ચૈવ ચાન્નદાનેન સપ્તધા
બ્રહ્મચર્ય, તપ, યજ્ઞ, પૃથ્વી પર સંતાન, શ્રાદ્ધ, વિદ્યા અને અન્નદાન—આ સાત રીતે.
કર્મસ્વેતેષુ યે સક્તા વર્તન્ત્ય્ આ દેહપાતનાત્ દેવૈસ્તે પિતૃભિઃ સાર્ધમ્ ઊષ્મપૈઃ સોમપૈસ્તથા સ્વર્ગતા દિવિ મોદન્તે પિતૃમન્ત ઉપાસતે
જે લોકો આ સર્વ કર્મોમાં આસક્ત રહે છે, તેઓ દેહ પડ્યા સુધી એમાં જ રહે છે. દેવતાઓ અને ઉષ્મપ પિતૃઓ તથા સોમપ પિતૃઓ સાથે સ્વર્ગમાં જઈ આનંદ માણે છે અને પિતૃઓની ઉપાસના કરે છે.
પ્રજાવતાં પ્રસિદ્ધૈષા ઉક્તા શ્રાદ્ધકૃતાં ચ વૈ તેષાં નિવાપે દત્તં હિ તત્કુલીનૈસ્તુ બાન્ધવૈઃ
સંતાનવાળા અને શ્રાદ્ધ કરનારા માટે આ જાણીતી માર્ગ કહેવાય છે. તેમના કુટુંબના સ્નેહીઓ દ્વારા કરાયેલ શ્રાદ્ધનું દાન તેમને મળે છે.
માસશ્રાદ્ધં હિ ભુઞ્જાનાસ્ તેઽત્યેતે સોમલૌકિકાઃ એતે મનુષ્યાઃ પિતરો માસશ્રાદ્ધભુજસ્તુ વૈ
માસિક શ્રાદ્ધ ગ્રહણ કરનારા સોમલોકના પિતૃઓને પણ પાર કરી જાય છે. આ માનવ પિતૃઓ ખરેખર માસિક શ્રાદ્ધના ભોજનકર્તા છે.
તેભ્યો ઽપરે તુ યે ત્વન્યે સંકીર્ણાઃ કર્મયોનિષુ ભ્રષ્ટાશ્ચાશ્રમધર્મેષુ સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતાઃ
પણ બીજા એવા છે, જેમના કર્મ અને જન્મ મિશ્રિત છે, આશ્રમધર્મમાંથી વિખૂટા પડેલા છે અને જેમને સ્વધા-સ્વાહા મળતી નથી.
ભિન્ને દેહે દુરાપન્નાઃ પ્રેતભૂતા યમક્ષયે સ્વકર્માણ્યનુશોચન્તો યાતનાસ્થાનમાગતાઃ
જેઓએ પોતાનું શરીર ગુમાવ્યું છે અને દુઃખદ સ્થિતિમાં છે, તેઓ યમના સ્થાને પ્રેત બની જાય છે, પોતાના કર્મો પર પસ્તાવો કરે છે અને યાતનાના સ્થાને પહોંચે છે.
દીર્ઘાશ્ચૈવાતિશુષ્કાશ્ચ શ્મશ્રુલાશ્ચ વિવાસસઃ ક્ષુત્પિપાસાભિભૂતાસ્તે વિદ્રવન્તિ ત્વિતસ્તતઃ
તે લોકો લાંબા, અત્યંત સુકાઈ ગયેલા, વાળ વિખરેલા અને નિર્વસ્ત્ર હોય છે. ભૂખ અને તરસથી પીડાતા, અહીંથી ત્યાં ભટકે છે.
સરિત્સરસ્તડાગાનિ પુષ્કરિણ્યશ્ચ સર્વશઃ પરાન્નાન્યભિકાઙ્ક્ષન્તઃ કાલ્યમાના ઇતસ્તતઃ
બધી નદીઓ, સરોવર, તળાવ અને પદ્મકુંડ—આ બધે તેઓ પરના અન્નની ઇચ્છા રાખી, અહીંથી ત્યાં હાંકાતા ફરતા રહે છે.
સ્થાનેષુ પાત્યમાના યે યાતનાસ્થેષુ તેષુ વૈ શાલ્મલ્યાં વૈતરણ્યાં ચ કુમ્ભીપાકેદ્ધવાલુકે
જે લોકો દુઃખદાયક સ્થળોએ નાખવામાં આવે છે—જેમ કે શાલમલી વૃક્ષ, વૈતરણી નદી, કુંભીપાકનું કડાહું અને ધધકતા રેતી—
અસિપત્ત્રવને ચૈવ પાત્યમાનાઃ સ્વકર્મભિઃ તત્રસ્થાનાં તુ તેષાં વૈ દુઃખિતાનામ્ અશાયિનામ્
અને જે પોતાના કર્મો વડે અસિપત્રવનમાં ફેંકાય છે, અને ત્યાંના દુઃખી તથા ઊંઘથી વંચિત જીવોમાં રહે છે—
તેષાં લોકાન્તરસ્થાનાં બાન્ધવૈર્નામગોત્રતઃ ભૂમાવસવ્યં દર્ભેષુ દત્તાઃ પિણ્ડાસ્ત્રયસ્તુ વૈ પ્રાપ્તાંસ્તુ તર્પયન્ત્યેવ પ્રેતસ્થાનેષ્વધિષ્ઠિતાન્
જે લોકો બીજા લોકમાં વસે છે, જેમના સંબંધીઓ પૃથ્વી પર નામ અને કુળથી ઓળખી, દર્ભ પર ત્રણ પિંડ અર્પણ કરે છે, એ પિંડો તેમને પ્રેતલોકમાં પહોંચે છે અને સંતોષ આપે છે.
અપ્રાપ્તા યાતનાસ્થાનં પ્રભ્રષ્ટા યે ચ પઞ્ચધા પશ્ચાદ્યે સ્થાવરાન્તે વૈ ભૂતાનીકે સ્વકર્મભિઃ
જેને પિંડ મળ્યા નથી, કે જે પાંચ પ્રકારના યાતનાસ્થળોમાં ખોવાઈ ગયા છે, અને જે પછી સ્થાવર યોનિમાં પોતાના કર્મો અનુસાર જન્મે છે—
નાનારૂપાસુ જાતીનાં તિર્યગ્યોનિષુ મૂર્તિષુ યદાહારા ભવન્ત્યેતે તાસુ તાસ્વિહ યોનિષુ
પશુયોનિમાં અનેક પ્રકારની જાતિઓ અને રૂપોમાં, જે જે યોનિમાં જે જે આહાર મળે છે, એ યોનિમાં—
તસ્મિંસ્ તસ્મિંસ્ તદાહારે શ્રાદ્ધં દત્તં તુ પ્રીણયેત્ કાલે ન્યાયાગતં પાત્રે વિધિના પ્રતિપાદિતમ્ પ્રાપ્નુવન્ત્યન્નમાદત્તં યત્ર યત્રાવતિષ્ઠતે
જે સમયે યોગ્ય રીતે, યોગ્ય પાત્રને, નિયમ મુજબ શ્રાદ્ધમાં અન્ન આપવામાં આવે છે, ત્યારે તે અન્ન તેમને જ્યાં જ્યાં છે ત્યાં પહોંચે છે અને સંતોષ આપે છે.
યથા ગોષુ પ્રનષ્ટાસુ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્ તથા શ્રાદ્ધેષુ દૃષ્ટાન્તો મન્ત્રઃ પ્રાપયતે તુ તમ્
જેમ ગુમ થયેલી ગાયોમાં વાછરડો પોતાની માતાને શોધી લે છે, તેમ શ્રાદ્ધમાં મંત્ર દ્વારા અર્પણ યોગ્ય પાત્ર સુધી પહોંચે છે.
એવં હ્યવિકલં શ્રાદ્ધં શ્રદ્ધાદત્તં મનુર્બ્રવીત્ સનત્કુમારઃ પ્રોવાચ પશ્યન્દિવ્યેન ચક્ષુષા
આ રીતે, મનુ કહે છે કે શ્રદ્ધાથી અને ખોટ વિના કરેલું શ્રાદ્ધ ફળ આપે છે; અને સનત્કુમારે પણ દિવ્ય દ્રષ્ટિથી જોઈને આવું કહ્યું છે.
ગતાગતજ્ઞઃ પ્રેતાનાં પ્રાપ્તિં શ્રાદ્ધસ્ય ચૈવ હિ કૃષ્ણપક્ષસ્ત્વહસ્તેષાં શુક્લઃ સ્વપ્નાય શર્વરી
જે પ્રેતોના આવાગમન અને શ્રાદ્ધની પ્રાપ્તિ જાણે છે, તે કહે છે: કૃષ્ણપક્ષ તેમના લાભ માટે છે, અને શુક્લપક્ષ સ્વપ્ન અને રાત્રિ માટે છે.
ઇત્યેતે પિતરો દેવા દેવાશ્ચ પિતરશ્ચ વૈ અન્યોન્યપિતરો હ્યેતે દેવાશ્ચ પિતરો દિવિ
આ રીતે, પિતૃઓ દેવતા છે અને દેવતાઓ પણ પિતૃ છે; સ્વર્ગમાં બંને એકબીજાના પિતૃ અને દેવતા છે.
એતે તુ પિતરો દેવા મનુષ્યાઃ પિતરશ્ચ યે પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ
આ પિતૃઓ દેવતા છે, અને મનુષ્યો પણ પિતૃ છે; પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ પણ એ જ રીતે છે.
ઇત્યેષ વિષયઃ પ્રોક્તઃ પિતૄણાં સોમપાયિનામ્ એતત્પિતૃમહત્ત્વં હિ પુરાણે નિશ્ચયં ગતમ્
આ રીતે સોમપાન કરનારા પિતૃઓનું ક્ષેત્ર વર્ણવાયું; પિતૃઓનું આ મહાત્મ્ય પુરાણમાં નિશ્ચિત થયેલું છે.
ઇત્યેષ સોમસૂર્યાભ્યામ્ ઐલસ્ય ચ સમાગમઃ અવાપ્તિં શ્રદ્ધયા ચૈવ પિતૄણાં ચૈવ તર્પણમ્
આ રીતે સોમ, સૂર્ય અને ઐલનો મિલન, શ્રદ્ધાથી પિતૃઓની પ્રાપ્તિ અને તૃપ્તિ વર્ણવાઈ છે.
પર્વણાં ચૈવ યઃ કાલો યાતનાસ્થાનમેવ ચ સમાસાત્કીર્તિતસ્તુભ્યં સર્ગ એષ સનાતનઃ
પરવાઓનો સમય અને યાતનાસ્થળ પણ સંક્ષિપ્તમાં તને કહ્યા; આ સનાતન સર્જન છે.
વૈરૂપ્યં યેન તત્સર્વં કથિતં ત્વેકદેશિકમ્ અશક્યં પરિસંખ્યાતું શ્રદ્ધેયં ભૂતિમિચ્છતા
બધા પ્રકારના વિકૃતિઓનો થોડો વર્ણન થયો છે; બધું ગણવું અશક્ય છે, પણ જે સુખ ઈચ્છે તે શ્રદ્ધા રાખવી જોઈએ.
સ્વાયમ્ભુવસ્ય દેવસ્ય એષ સર્ગો મયેરિતઃ વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યાચ્ચ ભૂયઃ કિં કથયામિ વઃ
સ્વાયંભુવ દેવનું આ સર્જન મેં તને વિગતે અને ક્રમવાર સમજાવ્યું છે; હવે તને બીજું શું કહું?
ચતુર્યુગાણિ યાનિ સ્યુઃ પૂર્વે સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે એષાં નિસર્ગસંખ્યાં ચ શ્રોતુમિચ્છામ વિસ્તરાત્
પહેલા સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં જે ચાર યુગો થાય છે, તેમની સ્વાભાવિક સંખ્યા અને વિગતવાર વર્ણન હું સાંભળવા ઈચ્છું છું.
પૃથિવીદ્યુપ્રસઙ્ગેન મયા તુ પ્રાગુદાહૃતમ્ એતચ્ચતુર્યુગં ત્વેવં તદ્વક્ષ્યામિ નિબોધત તત્પ્રમાણં પ્રસંખ્યાય વિસ્તરાચ્ચૈવ કૃત્સ્નશઃ
પૃથ્વી અને આકાશ વિષયે મેં પહેલેથી સમજાવ્યું છે; હવે હું ચાર યુગોની માપ, ગણતરી અને સંપૂર્ણ વિગત કહું છું, તું ધ્યાનથી સાંભળ.
લૌકિકેન પ્રમાણેન નિષ્પાદ્યાબ્દં તુ માનુષમ્ તેનાપીહ પ્રસંખ્યાય વક્ષ્યામિ તુ ચતુર્યુગમ્ નિમેષતુલ્યકાલાનિ માત્રાલબ્ધેક્ષરાણિ ચ
સામાન્ય રીતે જે રીતે વર્ષ ગણાય છે, એ પ્રમાણે માનવ વર્ષ બને છે. એ રીતે અહીં હું ચાર યુગોની ગણતરી સમજાવીશ, જેમાં સમયની એકાઈ આંખના પલક ઝપકાવા જેટલી હોય છે અને માપથી મેળવેલી એકાઈઓ પણ છે.
કાષ્ઠા નિમેષા દશ પઞ્ચ ચૈવ ત્રિંશચ્ચ કાષ્ઠાં ગણયેત્કલાં તુ ત્રિંશત્કલાશ્ચૈવ ભવેન્મુહૂર્તસ્ તૈસ્ત્રિંશતા રાત્ર્યહની સમેતે
પંદર નિમિષા એક કાષ્ઠા થાય છે, ત્રીસ કાષ્ઠા એક કલાના બને છે, ત્રીસ કલા એક મુહૂર્ત થાય છે અને આવી ત્રીસ મુહૂર્તથી એક આખો દિવસ-રાત બને છે.
અહોરાત્રે વિભજતે સૂર્યો માનુષલૌકિકે રાત્રિઃ સ્વપ્નાય ભૂતાનાં ચેષ્ટાયૈ કર્મણામહઃ
સૂર્ય માનવ જીવનમાં દિવસ અને રાતને વહેંચે છે; રાત બધા જીવ માટે ઊંઘવા માટે છે અને દિવસ કામકાજ માટે છે.
પિત્ર્યે રાત્ર્યહની માસઃ પ્રવિભાગસ્ તયોઃ પુનઃ કૃષ્ણપક્ષસ્ ત્વહસ્તેષાં શુક્લઃ સ્વપ્નાય શર્વરી
પિતૃઓ માટે દિવસ-રાત મળીને એક મહિનો થાય છે; તેમાં કૃષ્ણપક્ષ એમનો દિવસ છે અને શુક્લપક્ષ એમની આરામની રાત છે.