વૃષધ્વજાય મુણ્ડાય જટિને બ્રહ્મચારિણે તપ્યમાનાય સલિલે બ્રહ્મણ્યાયાજિતાય ચ
વૃષભધ્વજ, મુંડમાલાધારી, જટાધારી, બ્રહ્મચારી, જળમાં તપ કરનાર, બ્રાહ્મણપ્રિય અને અજેય ભગવાનને નમસ્કાર છે.
વિશ્વાત્મને વિશ્વસૃજે વિશ્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતે નમો ઽસ્તુ દિવ્યરૂપાય પ્રભવે દિવ્યશમ્ભવે
વિશ્વના આત્મા, વિશ્વના સર્જનહાર, સર્વત્ર વ્યાપક અને સ્થિત, દિવ્ય રૂપવાળા, પ્રભુ, દિવ્ય શંભુને નમસ્કાર છે.
અભિગમ્યાય કામ્યાય સ્તુત્યાયાર્ચ્યાય સર્વદા ભક્તાનુકમ્પિને નિત્યં દિશતે યન્મનોગતમ્
સર્વેના માટે સરળતાથી મળનારા, ઇચ્છનીય, હંમેશા સ્તુતિ અને પૂજા પાત્ર, ભક્તો પર દયાળુ અને ભક્તોના મનની ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર ભગવાનને નમસ્કાર છે.
બ્રહ્માદ્યૈઃ સ્તૂયમાનસ્તુ દેવૈર્દેવો મહેશ્વરઃ પ્રજાપતિમુવાચેદં દેવાનાં ક્વ ભયં મહત્
બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ દ્વારા સ્તુતિ પામતા મહેશ્વર દેવએ પ્રજાપતિને પૂછ્યું: 'દેવતાઓમાં આ મોટું ભય ક્યાં છે?''
ભો દેવાઃ સ્વાગતં વો ઽસ્તુ બ્રૂત યદ્વો મનોગતમ્ તાવદેવ પ્રયચ્છામિ નાસ્ત્યદેયં મયા હિ વઃ
'દેવતાઓ, તમારું સ્વાગત છે! કહો, તમારા મનમાં શું છે. હું તરત જ એ આપું છું; મારા તરફથી તમારે માટે કશુંય અપ્રાપ્ય નથી.'
યુષ્માકં નિતરાં શં વૈ કર્તાહં વિબુધર્ષભાઃ ચરામિ મહદત્યુગ્રં યચ્ચાપિ પરમં તપઃ
'હું ચોક્કસપણે તમારું કલ્યાણ કરીશ, હે શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ! હું મહાન અને અત્યંત કઠિન તપ કરું છું.'
વિદ્વિષ્ટા વો મમ દ્વિષ્ટાઃ કષ્ટાઃ કષ્ટપરાક્રમાઃ તેષામભાવઃ સંપાદ્યો યુષ્માકં ભવ એવ ચ
'જે લોકો તમારો દ્વેષ કરે છે, તેઓ મારા પણ દુશ્મન છે; જે અત્યંત ભયાનક અને દુષ્ટ છે. તેમના વિનાશ માટે ભવ ભગવાન તમારી તરફથી પ્રયત્ન કરશે.'
એવમુક્તાસ્તુ દેવેન પ્રેમ્ણા સબ્રહ્મકાઃ સુરાઃ રુદ્રમાહુર્મહાભાગં ભાગાર્હાઃ સર્વ એવ તે
દેવતાએ પ્રેમથી આવું કહેનાર ભગવાનના વચન સાંભળી, બ્રહ્મા સહિત સૌએ રુદ્રને અતિભાગ્યશાળી અને સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ માન્યો.
ભગવંસ્તૈસ્તપસ્તપ્તં રૌદ્રં રૌદ્રપરાક્રમૈઃ અસુરૈર્વધ્યમાનાઃ સ્મ વયં ત્વાં શરણં ગતાઃ
હે ભગવાન, અમારે પર અસુરો દ્વારા ભારે તપસ્યા કરાવાઈ છે અને તેમના ભયાનક બળથી અમારે બહુ દુઃખ સહન કરવું પડ્યું છે. હવે અમે આપના આશ્રયે આવ્યા છીએ.
મયો નામ દિતેઃ પુત્રસ્ ત્રિનેત્ર કલહપ્રિયઃ ત્રિપુરં યેન તદ્દુર્ગં કૃતં પાણ્ડુરગોપુરમ્
દિતિનો પુત્ર માયા નામે એક અસુર છે, જેને ત્રણ આંખો છે અને જે હંમેશા ઝઘડા કરવા તૈયાર રહે છે. એણે પાંઢરા મઢેલા મકાનોવાળું ત્રિપુર નામનું કિલ્લું બનાવ્યું છે.
તદાશ્રિત્ય પુરં દુર્ગં દાનવા વરનિર્ભયાઃ બાધન્તે ઽસ્માન્મહાદેવ પ્રેષ્યમસ્વામિનં યથા
એ દુર્ગમાં આશરો લઈને, નિર્ભય અસુરો અમને સતત તકલીફ આપે છે, હે મહાદેવ, આપ જે યોગ્ય સમજો તે રીતે આપનો દૂત મોકલો.
ઉદ્યાનાનિ ચ ભગ્નાનિ નન્દનાદીનિ યાનિ ચ વરાશ્ચાપ્સરસઃ સર્વા રમ્ભાદ્યા દનુજૈર્હૃતાઃ
નંદન અને બીજા બધા ઉદ્યાનો અસુરોએ તોડી નાંખ્યા છે અને રંભા સહિતની તમામ અપ્સરાઓ પણ અસુરોએ પકડી લીધી છે.
ઇન્દ્રસ્ય વાહ્યાશ્ચ ગજાઃ કુમુદાઞ્જનવામનાઃ ઐરાવતાદ્યા અપહૃતા દેવતાનાં મહેશ્વર
હે મહેશ્વર, ઇન્દ્રના હાથીઓ જેમ કે કુમુદ, અંજન, વામન અને ઐરાવત વગેરે પણ અસુરોએ દેવતાઓ પાસેથી છીનવી લીધા છે.
યે ચેન્દ્રરથમુખ્યાશ્ ચ હરયો ઽપહૃતાસુરૈઃ જાતાશ્ચ દાનવાનાં તે રથયોગ્યાસ્તુરંગમાઃ
ઇન્દ્રના રથના મુખ્ય ઘોડા પણ અસુરોએ પકડી લીધા છે અને હવે એ બધા ઘોડા દાનવોના રથમાં જોડાઈ ગયા છે.
યે રથા યે ગજાશ્ચૈવ યાઃ સ્ત્રિયો વસુ યચ્ચ નઃ તન્નો વ્યપહૃતં દૈત્યૈઃ સંશયો જીવિતે પુનઃ
અમારા જે રથ, હાથી, સ્ત્રીઓ અને ધન-સંપત્તિ હતી, તે બધું દૈત્યોએ છીનવી લીધું છે; હવે અમારું જીવવું પણ સંશયમાં છે.
ત્રિનેત્ર એવમુક્તસ્તુ દેવૈઃ શક્રપુરોગમૈઃ ઉવાચ દેવાન્દેવેશો વરદો વૃષવાહનઃ
શક્ર સહિતના દેવતાઓએ આવું કહ્યું ત્યારે ત્રણ આંખવાળા, વરદાન આપનારા, વૃષભ પર આરૂઢ એવા દેવેશ્વરે તેમને ઉત્તર આપ્યો.
વ્યપગચ્છતુ વો દેવા મહદ્દાનવજં ભયમ્ તદહં ત્રિપુરં ધક્ષ્યે ક્રિયતાં યદ્બ્રવીમિ તત્
હે દેવતાઓ, દાનવોના કારણે તમારે જે મોટું ભય છે, તે હવે દૂર થવા દો; હું ત્રિપુરને ભસ્મ કરી દઈશ. તમે જે કહું તે કરો.
યદીચ્છત મયા દગ્ધું તત્પુરં સહમાનવમ્ રથમૌપયિકં મહ્યં સજ્જયધ્વં કિમાસ્યતે
જો તમે ઇચ્છો કે હું એ શહેર અને એના રહેવાસીઓ સાથે ભસ્મ કરી દઉં, તો મારી માટે યોગ્ય રથ તૈયાર કરો; પછી વિલંબ કેમ?
દિગ્વાસસા તથોક્તાસ્તે સપિતામહકાઃ સુરાઃ તથેત્યુક્ત્વા મહાદેવં ચક્રુસ્તે રથમુત્તમમ્
આ રીતે કહેતા, પિતામહો સાથે આવેલા બધા દેવોએ 'જેમ કહો તેમ' કહીને મહાદેવ માટે સુંદર રથ તૈયાર કર્યો.
ધરાં કૂબરકૌ દ્વૌ તુ રુદ્રપાર્શ્વચરાવુભૌ અધિષ્ઠાનં શિરો મેરોર્ અક્ષો મન્દર એવ ચ
પૃથ્વી અને રુદ્રના બંને સહાયક કુબેર રથના પાંખ બન્યા; મેરુ પર્વતનું શિખર આધાર બન્યું અને મંદર પર્વત ધૂરી બન્યો.
ચક્રુશ્ચન્દ્રં ચ સૂર્યં ચ ચક્રે કાઞ્ચનરાજતે કૃષ્ણપક્ષં શુક્લપક્ષં પક્ષદ્વયમપીશ્વરાઃ
ચંદ્ર અને સૂર્યને સોનાં અને ચાંદીના રથના ચક્ર બનાવ્યા; કૃષ્ણપક્ષ અને શુક્લપક્ષ બંને રથના બાજુઓ તરીકે રાખ્યા.
રથનેમિદ્વયં ચક્રુર્ દેવા બ્રહ્મપુરઃસરાઃ આદિદ્વયં પક્ષયન્ત્રં યન્ત્રમેતાશ્ચ દેવતાઃ
બ્રહ્મા સહિતના દેવોએ રથના બંને નેમી બનાવ્યા; શરૂઆતના બંને ભાગો અને બાજુઓના યંત્ર પણ દેવોએ જ બનાવ્યા.
કમ્બલાશ્વતરાભ્યાં ચ નાગાભ્યાં સમવેષ્ટિતમ્ ભાર્ગવશ્ચાઙ્ગિરાશ્ચૈવ બુધો ઽઙ્ગારક એવ ચ
કંબલ અને અશ્વતરો નામના સર્પો અને બીજા બે નાગો રથને ઘેરીને હતા; ભૃગુ, અંગિરા, બુધ અને અંગારક પણ ત્યાં હાજર હતા.
શનૈશ્ચરસ્તથા ચાત્ર સર્વે તે દેવસત્તમાઃ વરૂથં ગગનં ચક્રુશ્ ચારુરૂપં રથસ્ય તે
શનિ પણ ત્યાં હતા અને બધા ઉત્તમ દેવોએ આકાશને રથની છત તરીકે સુંદર રીતે બનાવ્યું.
કૃતં દ્વિજિહ્વનયનં ત્રિવેણું શાતકૌમ્ભિકમ્ મણિમુક્તેન્દ્રનીલૈશ્ચ વૃતં હ્યષ્ટમુખૈઃ સુરૈઃ
દેવોએ બે જીભવાળું, ત્રણ વાંસળીવાળું, સોનાનું ધ્વજ બનાવ્યું, જે મણિ, મુક્તા અને નીલમણિથી શોભિત હતું અને આસપાસ આઠમુખી દેવતાઓ હતા.
ગઙ્ગા સિન્ધુઃ શતદ્રુશ્ચ ચન્દ્રભાગા ઇરાવતી વિતસ્તા ચ વિપાશા ચ યમુના ગણ્ડકી તથા
ગંગા, સિંધુ, શતદ્રુ, ચંદ્રભાગા, ઇરાવતી, વિતસ્થા, વિપાશા, યમુના અને ગંડકી નદીઓ પણ તેમાં સામેલ કરવામાં આવી.
સરસ્વતી દેવિકા ચ તથા ચ સરયૂરપિ એતાઃ સરિદ્વરાઃ સર્વા વેણુસંજ્ઞા કૃતા રથે
સરસ્વતી, દેવિકા અને સરયૂ – આ સર્વે ઉત્તમ નદીઓ રથ પર વેણુ નામથી ઓળખાઈ.
ધૃતરાષ્ટ્રાશ્ચ યે નાગાસ્ તે ચ વેશ્યાત્મકાઃ કૃતાઃ વાસુકેઃ કુલજા યે ચ યે ચ રૈવતવંશજાઃ
ધૃતરાષ્ટ્ર નામના અને વેશ્યા કુળના જે સર્પો હતા, વાસુકિ અને રૈવત વંશના જે સર્પો હતા,
તે સર્પા દર્પસમ્પૂર્ણાશ્ ચાપતૂણેષ્વ્ અનૂનગાઃ અવતસ્થુઃ શરા ભૂત્વા નાનાજાતિશુભાનનાઃ
આ બધા દંભથી ભરેલા અને ઝડપી સર્પો તીર રૂપે ઊભા રહ્યા, તેમનાં ચહેરા વિવિધ ચિહ્નોથી શોભતા હતા.
સુરસા સરમા કદ્રૂર્ વિનતા શુચિરેવ ચ તૃષા બુભુક્ષા સર્વોગ્રા મૃત્યુઃ સર્વશમસ્તથા
સુરસા, સરમા, કદ્રૂ, વિનતા, શુચિ, તૃષા, ભુખ, સર્વોગ્રા, મૃત્યુ અને સર્વશમ પણ ત્યાં હાજર હતા.