સ્થાનાન્યેતાનિ તિષ્ઠન્તિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ દેવસ્થાનાનિ તાનિ વૈ
આ સ્થાનો સૃષ્ટિના વિલય સુધી ટકી રહે છે; દરેક મન્વંતરમાં આ દેવસ્થાનો જ ગણાય છે.
અભિમાનેન તિષ્ઠન્તિ તાનિ દેવાઃ પુનઃ પુનઃ અતીતાસ્તુ સહાતીતૈર્ ભાવ્યા ભાવ્યૈઃ સુરૈઃ સહ
દેવતાઓ પોતાના અભિમાનથી વારંવાર આ સ્થાનોમાં વસે છે; ગયા લોકો ગયા લોકો સાથે અને આવનારા લોકો આવનારા લોકો સાથે રહે છે.
વર્તન્તે વર્તમાનૈશ્ચ સુરૈઃ સાર્ધં તુ સ્થાનિનઃ સૂર્યો દેવો વિવસ્વાંશ્ચ અષ્ટમસ્ત્વદિતેઃ સુતઃ
સ્થાનમાં રહેનારા દેવતાઓ વર્તમાન દેવતાઓ સાથે રહે છે; સૂર્યદેવ વિવસ્વાન અદિતિના આઠમા પુત્ર છે.
દ્યુતિમાન્ધર્મયુક્તશ્ચ સોમો દેવો વસુઃ સ્મૃતઃ શુક્રો દૈત્યસ્તુ વિજ્ઞેયો ભાર્ગવો ઽસુરયાજકઃ
પ્રભાવાન અને ધર્મયુક્ત ચંદ્રદેવને વસુ કહે છે; શુક્ર દૈત્ય, ભૃગુવંશી અને અસુરોના યજમાન તરીકે ઓળખાય છે.
બૃહસ્પતિર્ બૃહત્તેજા દેવાચાર્યો ઽઙ્ગિરઃસુતઃ બુધો મનોહરશ્ચૈવ શશિપુત્રસ્તુ સ સ્મૃતઃ
બૃહસ્પતિ, મહાતેજસ્વી, દેવગુરુ અને અંગિરાના પુત્ર છે; બુધ મનોહર છે અને ચંદ્રનો પુત્ર તરીકે ઓળખાય છે.
શનૈશ્ચરો વિરૂપશ્ચ સંજ્ઞાપુત્રો વિવસ્વતઃ અગ્નિર્વિકેશ્યાં જજ્ઞે તુ યુવાસૌ લોહિતાધિપઃ
શનિ, વિકૃત સ્વરૂપવાળા, સંજ્ઞા અને વિવસ્વાનના પુત્ર છે; અગ્નિ વિકેશીમાંથી જન્મ્યા અને યુવાન મંગળના અધિપતિ છે.
નક્ષત્રનામ્ન્યઃ ક્ષેત્રેષુ દાક્ષાયણ્યઃ સુતાઃ સ્મૃતાઃ સ્વર્ભાનુઃ સિંહિકાપુત્રો ભૂતસંસાધનો ઽસુરઃ
નક્ષત્ર નામવાળી દક્ષપુત્રીઓ પોતાના ક્ષેત્રોમાં ઓળખાય છે; સ્વર્ભાનુ, સિંહિકાનો પુત્ર, ભૂતોને એકત્ર કરનાર અસુર છે.
ચન્દ્રાર્કગ્રહનક્ષત્રેષ્વ્ અભિમાની પ્રકીર્તિતઃ સ્થાનાન્યેતાનિ ચોક્તાનિ સ્થાનિન્યશ્ચૈવ દેવતાઃ
ચંદ્ર, સૂર્ય, ગ્રહો અને નક્ષત્રોમાં અભિમાની દેવતાઓ કહેવાય છે; આ સ્થાનો અને તેમાં રહેનારી દેવીઓનું વર્ણન થયું છે.
શુક્લમગ્નિસમં દિવ્યં સહસ્રાંશોર્વિવસ્વતઃ સહસ્રાંશુત્વિષઃ સ્થાનમ્ અમ્મયં તૈજસં તથા
સૂર્યદેવ વિવસ્વાનનું સ્થાન ચોખ્ખું, અગ્નિ જેવું તેજસ્વી અને દિવ્ય છે. એમાં હજારો કિરણો છે, એ અજમાય ન શકાય એવું પ્રકાશથી ભરેલું છે.
આશાસ્થાનં મનોજ્ઞસ્ય રવિરશ્મિગૃહે સ્થિતમ્ શુક્રઃ ષોડશરશ્મિસ્તુ યસ્તુ દેવો હ્યપોમયઃ
દિશાઓનું મનોહર નિવાસસ્થાન સૂર્યના કિરણોમાં વસે છે. શુક્રદેવ સોળ કિરણો ધરાવે છે અને એ જળમય દેવતા છે.
લોહિતો નવરશ્મિસ્તુ સ્થાનમાપ્યં તુ તસ્ય વૈ બૃહદ્દ્વાદશરશ્મીકં હરિદ્રાભં તુ વેધસઃ
લાલ રંગ અને નવ કિરણો ધરાવતું એનું જળમય સ્થાન છે. બ્રહ્માનું મહાન સ્થાન બાર કિરણો ધરાવે છે અને એ પીળાશ પડતું છે.
અષ્ટરશ્મિશનેસ્તત્તુ કૃષ્ણં વૃદ્ધમયસ્મયમ્ સ્વર્ભાનોસ્ત્વાયસં સ્થાનં ભૂતસંતાપનાલયમ્
શનિદેવનું સ્થાન આઠ કિરણો ધરાવતું, કાળું, જૂનું અને લોખંડ જેવું છે. સ્વર્ભાનુનું સ્થાન પણ લોખંડ જેવું છે અને એ જીવાત્માઓ માટે દુઃખનું સ્થાન છે.
સુકૃતામ્ આશ્રયાસ્તારા રશ્મયસ્તુ હિરણ્મયાઃ તારણાત્તારકા હ્યેતાઃ શુક્લત્વાચ્ચૈવ તારકાઃ
તારાઓ સદ્ગુણીઓનું આશ્રય છે અને એના કિરણો સોનાની જેમ તેજસ્વી છે. આ તારા કહેવામાં આવે છે કારણ કે એ આકાશ પાર કરે છે અને એનું તેજ સફેદ છે.
નવયોજનસાહસ્રો વિષ્કમ્ભઃ સવિતુઃ સ્મૃતઃ મણ્ડલં ત્રિગુણં ચાસ્ય વિસ્તારો ભાસ્કરસ્ય તુ
સૂર્યનું વ્યાસ નવ હજાર યોજન ગણાય છે. એનું મંડળ એના કરતાં ત્રણગણું પહોળું છે, અને ભાસ્કરનું વિસ્તરણ પણ એટલું જ છે.
દ્વિગુણઃ સૂર્યવિસ્તારાદ્ વિસ્તારઃ શશિનઃ સ્મૃતઃ ત્રિગુણં મણ્ડલં ચાસ્ય વૈપુલ્યાચ્છશિનઃ સ્મૃતમ્
ચંદ્રનું વિસ્તરણ સૂર્યના કરતાં બે ગણું માનવામાં આવે છે. એનું મંડળ એના કરતાં ત્રણ ગણું પહોળું છે, કારણ કે એ પૂર્ણ છે.
સર્વોપરિ નિસૃષ્ટાનિ મણ્ડલાનિ તુ તારકાઃ યોજનાર્ધપ્રમાણાનિ તાભ્યો ઽન્યાનિ ગણાનિ તુ
બધા ઉપર તારાઓના મંડળો સ્થપાયેલા છે, દરેકનું માપ અડધા યોજન જેટલું છે. એના ઉપર પણ બીજા જૂથો છે.
તુલ્યો ભૂત્વા તુ સ્વર્ભાનુસ્ તદધસ્તાત્પ્રસર્પતિ ઉદ્ધૂત્ય પાર્થિવીં છાયાં નિર્મિતાં મણ્ડલાકૃતિમ્
સ્વર્ભાનુ એના જેટલો બનીને નીચે જાય છે અને પૃથ્વી જેવી ગોળ છાંયાને ઊંચી કરે છે.
બ્રહ્મણા નિર્મિતં સ્થાનં તૃતીયં તુ તમોમયમ્ આદિત્યાત્સ તુ નિષ્ક્રમ્ય સોમં ગચ્છતિ પર્વસુ
બ્રહ્માજીએ બનાવેલું ત્રીજું સ્થાન અંધકારથી ભરેલું છે. સૂર્યમાંથી નીકળી, પર્વકાળે એ ચંદ્ર સુધી પહોંચે છે.
આદિત્યમેતિ સોમાચ્ચ પુનઃ સૌરેષુ પર્વસુ સ્વભાસા તુદતે યસ્માત્ સ્વર્ભાનુરિતિ સ સ્મૃતઃ
પછી ચંદ્રમાંથી ફરી સૂર્ય તરફ જાય છે, જ્યારે સૌર પર્વ આવે છે. પોતાની જ કિરણોથી જે માર કરે છે, તેને સ્વર્ભાનુ કહે છે.
ચન્દ્રતઃ ષોડશો ભાગો ભાર્ગવસ્ય વિધીયતે વિષ્કમ્ભાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનાનાં તુ સ સ્મૃતઃ
ચંદ્રમાંથી એક સોળમો ભાગ ભર્ગવને આપવામાં આવે છે. એનું માપ અને મંડળ યોજનમાં ગણાય છે.
ભાર્ગવાત્પાદહીનશ્ચ વિજ્ઞેયો વૈ બૃહસ્પતિઃ બૃહસ્પતેઃ પાદહીનૌ કેતુવક્રાવુભૌ સ્મૃતૌ
ભર્ગવ કરતાં ચોથો ભાગ ઓછો હોય એ બૃહસ્પતિ કહેવાય છે. બૃહસ્પતિ કરતાં ચોથો ભાગ ઓછા કેતુ અને વક્ર ગણાય છે.
વિસ્તારમણ્ડલાભ્યાં તુ પાદહીનસ્તયોર્બુધઃ તારાનક્ષત્રરૂપાણિ વપુષ્મન્તીહ યાનિ વૈ
વિસ્તાર અને મંડળ પ્રમાણે, એ બંને કરતાં ચોથો ભાગ ઓછો બુધ છે. અહીં તારાઓ અને નક્ષત્રો સૌ રૂપવંત છે.
બુધેન સમરૂપાણિ વિસ્તારાન્મણ્ડલાત્તુ વૈ તારાનક્ષત્રરૂપાણિ હીનાનિ તુ પરસ્પરમ્
બુધ જેવા જ એના રૂપ છે, પણ વિસ્તરણ અને મંડળ પ્રમાણે તારાઓ અને નક્ષત્રો પરસ્પર ઓછા છે.
શતાનિ પઞ્ચ ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈકમેવ ચ સર્વોપરિ નિસૃષ્ટાનિ મણ્ડલાનિ તુ તારકાઃ
પાંચસો, ચારસો, ત્રણસો, બેસો અને એકસો—આ બધા તારાઓના મંડળો સર્વોપરી સ્થપાયેલા છે.
યોજનાર્ધપ્રમાણાનિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે ઉપરિષ્ટાત્તુ યે તેષાં ગ્રહા યે ક્રૂરસાત્ત્વિકાઃ
આ બધાનું માપ અડધા યોજન જેટલું છે, એથી નાનું કશું નથી. એના ઉપર ગ્રહો છે, જેમાં કેટલાક ક્રૂર અને કેટલાક સાત્ત્વિક છે.
સૌરશ્ચાઙ્ગિરસો વક્રો વિજ્ઞેયા મન્દચારિણઃ તેભ્યો ઽધસ્તાત્તુ ચત્વારઃ પુનશ્ચાન્યે મહાગ્રહાઃ
સૌર, અંગિરસ અને વક્ર ધીમે ચાલનારા ગ્રહો કહેવાય છે. એના નીચે ચાર અન્ય મહાન ગ્રહો છે.
સોમઃ સૂર્યો બુધશ્ચૈવ ભાર્ગવશ્ચેતિ શીઘ્રગાઃ યાવન્તિ ચૈવ ઋક્ષાણિ કોટ્યસ્તાવન્તિ તારકાઃ
સોમ, સૂર્ય, બુધ અને ભાર્ગવ – આ બધા જ ઝડપથી ચાલનારા છે. જેટલા નક્ષત્રો છે, એટલાં કરોડો તારાઓ આકાશમાં છે.
સર્વેષાં તુ ગ્રહાણાં વૈ સૂર્યો ઽધસ્તાત્પ્રસર્પતિ વિસ્તીર્ણં મણ્ડલં કૃત્વા તસ્યોર્ધ્વં ચરતે શશી
બધા ગ્રહોમાં સૂર્ય નીચેની તરફ ફરતો રહે છે અને વિશાળ મંડળ બનાવે છે; એના ઉપર ચંદ્ર ફરતો રહે છે.
નક્ષત્રમણ્ડલં ચાપિ સોમાદૂર્ધ્વં પ્રસર્પતિ નક્ષત્રેભ્યો બુધશ્ચોર્ધ્વં બુધાચ્ચોર્ધ્વં તુ ભાર્ગવઃ
ચંદ્રના ઉપર નક્ષત્રમંડળ ચાલે છે; નક્ષત્રો કરતા ઉપર બુધ છે અને બુધથી ઉપર ભાર્ગવ છે.
વક્રસ્તુ ભાર્ગવાદૂર્ધ્વં વક્રાદૂર્ધ્વં બૃહસ્પતિઃ તસ્માચ્છનૈશ્ચરશ્ચોર્ધ્વં દેવાચાર્યોપરિ સ્થિતઃ
ભાર્ગવથી ઉપર વક્ર છે, વક્રથી ઉપર બૃહસ્પતિ છે; અને એના ઉપર શનૈશ્ચર છે, જે દેવગુરુથી પણ ઉપર સ્થિત છે.