ઉત્તાનપાદસ્તસ્યાથ વિજ્ઞેયઃ સોત્તરો હનુઃ યજ્ઞો ઽધરસ્તુ વિજ્ઞેયો ધર્મો મૂર્ધાનમાશ્રિતઃ
શિશુમારનું ઉપરનું જડબું ઉત્તાનપાદ છે, નીચેનું યજ્ઞ છે અને તેના માથા પર ધર્મ સ્થાપિત છે.
હૃદિ નારાયણઃ સાધ્યા અશ્વિનૌ પૂર્વપાદયોઃ વરુણશ્ચાર્યમા ચૈવ પશ્ચિમે તસ્ય સક્થિની
શિશુમારના હૃદયમાં નારાયણ છે, આગળના પગમાં સાધ્ય અને અશ્વિનીકુમાર છે, અને પાછળના જાંઘમાં વરુણ અને આર્યમા છે.
શિશ્ને સંવત્સરો જ્ઞેયો મિત્રશ્ચાપાનમાશ્રિતઃ પુચ્છે ઽગ્નિશ્ચ મહેન્દ્રશ્ચ મરીચિઃ કશ્યપો ધ્રુવઃ
શિશુમારના ગુપ્તાંગમાં વર્ષ છે, ગુદા પાસે મિત્ર છે; પૂંછડીમાં અગ્નિ, મહેન્દ્ર, મરીચિ, કશ્યપ અને ધ્રુવ છે.
એષ તારામયઃ સ્તમ્ભો નાસ્તમેતિ ન વોદયમ્ નક્ષત્રચન્દ્રસૂર્યાશ્ચ ગ્રહાસ્તારાગણૈઃ સહ
આ જ તારોનો સ્તંભ છે, જે કદી ઊગતો કે અસ્ત થતો નથી; તેમાં નક્ષત્રો, ચંદ્ર, સૂર્ય, ગ્રહો અને તારા સમૂહ જોડાયેલા છે.
તન્મુખાભિમુખાઃ સર્વે ચક્રભૂતા દિવિ સ્થિતાઃ ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતાશ્ચૈવ ધ્રુવમેવ પ્રદક્ષિણમ્
બધા દેવતાઓ એ દિશામાં મોઢું કરીને આકાશમાં ચક્રની જેમ ઊભા છે, અને ધ્રુવએ તેમને સ્થિર રાખ્યા છે. તેઓ માત્ર ધ્રુવની જ પરિક્રમા કરે છે.
પરિયાન્તિ સુરશ્રેષ્ઠં મેઢીભૂતં ધ્રુવં દિવિ આગ્નીધ્રકાશ્યપાનાં તુ તેષાં સ પરમો ધ્રુવઃ
તેઓ ધ્રુવની પરિક્રમા કરે છે, જે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને આકાશમાં સ્તંભ સમાન સ્થિર છે. અગ્નીધ્ર અને કાશ્યપ વંશજોને માટે એ સર્વોપરી ધ્રુવ છે.
એક એવ ભ્રમત્યેષ મેરોરન્તરમૂર્ધનિ જ્યોતિષાં ચક્રમાદાય આકર્ષંસ્તમધોમુખઃ મેરુમાલોકયન્નેવ પ્રતિયાતિ પ્રદક્ષિણમ્
માત્ર એજ એક ધ્રુવ, મેરુ પર્વતના છેડે છેડે વચ્ચે, તારાઓના ચક્રને ખેંચતો, મેરુને નિહાળતો, નીચે તરફ ખેંચતો અને પરિક્રમા કરતો ફરતો રહે છે.
યદેતદ્ભવતા પ્રોક્તં શ્રુતં સર્વમશેષતઃ કથં દેવગૃહાણિ સ્યુઃ પુનર્જ્યોતીંષિ વર્ણય
તમે જે બધું કહ્યું એ મેં સંપૂર્ણ સાંભળ્યું છે. દેવતાઓના નિવાસસ્થાન કેવી રીતે છે? ફરીથી પ્રકાશમાન તારો વિશે કહો.
એતત્સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ગતિમ્ યથા દેવગૃહાણિ સ્યુઃ સૂર્યાચન્દ્રમસોસ્તથા
હું તમને બધું સમજાવીશ—સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિ, અને દેવતાઓના નિવાસસ્થાન કેવી રીતે છે, એ પણ સૂર્ય-ચંદ્રની જેમ.
અગ્નેર્વ્યુષ્ટૌ રજન્યાં વૈ બ્રહ્મણાવ્યક્તયોનિના અવ્યાકૃતમિદં ત્વાસીન્ નૈશેન તમસા વૃતમ્
જ્યારે અગ્નિનું પ્રભાત થયું, ત્યારે બ્રહ્મા—જે અદૃશ્ય મૂળ ધરાવે છે—એ રાત્રીના અંધકારથી ઢંકાયેલું આ અવિભાજ્ય જગત હતું.
ચતુર્ભૂતાવશિષ્ટે ઽસ્મિન્ બ્રહ્મણા સમધિષ્ઠિતે સ્વયમ્ભૂર્ ભગવાંસ્તત્ર લોકતત્ત્વાર્થસાધકઃ
જ્યારે માત્ર ચાર તત્વો બાકી રહ્યા હતા અને બ્રહ્માએ તેમને ધારણ કર્યા, ત્યારે સ્વયંભૂ ભગવાન ત્યાં હતા, જે જગત અને તત્વોની સિદ્ધિ માટે કાર્યરત હતા.
ખદ્યોતરૂપી વિચરન્ન્ આવિર્ભાવં વ્યચિન્તયત્ જ્ઞાત્વાગ્નિં કલ્પકાલાદાવ્ અપઃ પૃથ્વીં ચ સંશ્રિતા
તેઓ તેજસ્વી અગ્નિરૂપે વિહાર કરતા, સર્જન વિશે વિચારતા, અને કલ્પના આરંભે અગ્નિને જાણી, પછી જળ અને પૃથ્વીનો આશ્રય લીધો.
સ સંભૃત્ય પ્રકાશાર્થં ત્રિધા તુલ્યો ઽભવત્પુનઃ પાચકો યસ્તુ લોકે ઽસ્મિન્ પાર્થિવઃ સો ઽગ્નિરુચ્યતે
તેમણે પ્રકાશ માટે એ બધું એકત્ર કરી, પછી ફરીથી ત્રણ રૂપ ધારણ કર્યા: જે જગતમાં રસોઈ કરે છે, એ પૃથ્વી પરનો અગ્નિ કહેવાય છે.
યશ્ચાસૌ તપતે સૂર્યે શુચિરગ્નિશ્ચ સ સ્મૃતઃ વૈદ્યુતો જાઠરઃ સૌમ્યો વૈદ્યુતશ્ચાપ્યબિન્ધનઃ
જે સૂર્યમાં તેજ આપે છે, એ શુદ્ધ અગ્નિ કહેવાય છે; વીજળી, જઠરાગ્નિ, ચંદ્રમાં રહેલો અગ્નિ અને બિનઇંધન અગ્નિ પણ અગ્નિ કહેવાય છે.
તેજોભિશ્ચાપ્યતે કશ્ચિત્ કશ્ચિદેવાપ્યનિન્ધનઃ કાષ્ઠેન્ધનસ્તુ નિર્મથ્યઃ સો ઽદ્ભિઃ શામ્યતિ પાવકઃ
કેટલાક અગ્નિ તેજથી પ્રગટે છે, કેટલાક તો બિનઇંધન હોય છે; લાકડું ઘસીને જે અગ્નિ થાય છે, એ જળથી બુઝાઈ જાય છે.
અર્ચિષ્માન્પચનો ઽગ્નિસ્તુ નિષ્પ્રભઃ સૌમ્યલક્ષણઃ યશ્ચાસૌ મણ્ડલે શુક્લે નિરૂષ્મા ન પ્રકાશતે
જે અગ્નિ જ્યોતવાળો છે અને રસોઈ કરે છે, એ અગ્નિ છે; જે પ્રકાશ વિનાનો છે, ચંદ્ર જેવા ગુણ ધરાવે છે; અને જે સફેદ મંડળમાં, ઉષ્ણતા વિનાનો છે, એ પ્રકાશતું નથી.
પ્રભા સૌરી તુ પાદેન અસ્તં યાતિ દિવાકરે અગ્નિમાવિશતે રાત્રૌ તસ્માદગ્નિઃ પ્રકાશતે
સૂર્યનું પ્રકાશ પગથી અસ્તમાં જાય છે; રાત્રે એ અગ્નિમાં પ્રવેશે છે, તેથી રાત્રે અગ્નિ તેજ આપે છે.
ઉદિતે તુ પુનઃ સૂર્યે ઊષ્માગ્નેસ્તુ સમાવિશત્ પાદેન તેજસશ્ચાગ્નેસ્ તસ્માત્ સંતપતે દિવા
જ્યારે સૂર્ય ફરી ઉગે છે, ત્યારે અગ્નિનું ઉષ્ણતાપણું પગથી તેમાં પ્રવેશે છે; અને અગ્નિનું તેજ, દિવસે જગતને ગરમ કરે છે.
પ્રાકાશ્યં ચ તથૌષ્ણ્યં ચ સૌર્યાગ્નેયે તુ તેજસી પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ આપ્યાયેતે દિવાનિશમ્
પ્રકાશ અને ઉષ્ણતા—સૂર્ય અને અગ્નિનું—આપસમાં પ્રવેશ કરીને, દિવસ-રાતે સતત વધે છે.
ઉત્તરે ચૈવ ભૂમ્યર્ધે તથા હ્યસ્મિંસ્તુ દક્ષિણે ઉત્તિષ્ઠતિ પુનઃ સૂર્યે રાત્રિરાવિશતે હ્ય્ અપઃ
ઉત્તર અને દક્ષિણ, બંને ધરતીના ભાગોમાં, જ્યારે સૂર્ય ફરી ઉગે છે, ત્યારે રાત્રિ જળમાં પ્રવેશે છે.
તસ્માત્તામ્રા ભવન્ત્યાપો દિવારાત્રિપ્રવેશનાત્ અસ્તં ગતે પુનઃ સૂર્યે અહર્વૈ પ્રવિશત્ય્ અપઃ
આથી, દિવસ-રાતના પ્રવેશથી જળ તાંબાઈ રંગનું થાય છે; અને જ્યારે સૂર્ય ફરી અસ્ત જાય છે, ત્યારે જળમાં દિવસ પ્રવેશે છે.
તસ્માન્નક્તં પુનઃ શુક્લા હ્ય્ આપો દૃશ્યન્તિ ભાસુરાઃ એતેન ક્રમયોગેણ ભૂમ્યર્ધે દક્ષિણોત્તરે
આથી, રાત્રે જળ સફેદ અને તેજસ્વી દેખાય છે; આ ક્રમથી, ઉત્તર અને દક્ષિણ ધરતીના ભાગોમાં પણ આવું જ થાય છે.
ઉદયાસ્તમયે હ્યત્ર અહોરાત્રં વિશત્ય્ અપઃ યશ્ચાસૌ તપતે સૂર્યઃ સો ઽપઃ પિબતિ રશ્મિભિઃ
અહીં, સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયે, દિવસ-રાત પાણીમાં પ્રવેશ કરે છે; અને જે તેજસ્વી સૂર્ય છે, તે પોતાની કિરણોથી એ પાણી પી જાય છે.
સહસ્રપાદસ્ત્વેષો ઽગ્ની રક્તકુમ્ભનિભસ્તુ સઃ આદત્તે સ તુ નાડીનાં સહસ્રેણ સમન્તતઃ
એ અગ્નિ, જે ભયાનક છે અને હજારો પગ ધરાવે છે, લાલ કુંભ જેવો દેખાય છે, તે ચારે બાજુથી હજારો નાળીઓ દ્વારા એ પાણી ખેંચે છે.
અપો નદીસમુદ્રેભ્યો હ્રદકૂપેભ્ય એવ ચ તસ્ય રશ્મિસહસ્રેણ શીતવર્ષોષ્ણનિઃસ્રવઃ
નદીઓ, સમુદ્રો, તળાવો અને કૂવામાંથી જે પાણી છે, તેને એ સૂર્ય પોતાની હજારો કિરણોથી ઠંડક, વરસાદ અને ઉષ્ણતા રૂપે બહાર કાઢે છે.
તાસાં ચતુઃશતં નાડ્યો વર્ષન્તે ચિત્રમૂર્તયઃ ચન્દનાશ્ચૈવ મેધ્યાશ્ચ કેતનાશ્ ચેતનાસ્તથા
એમાંથી ચારસો નાળીઓ વિવિધ રૂપે વરસે છે—કેટલાંક ચંદન જેવી સુગંધવાળી, કેટલાંક પવિત્ર, કેટલાંક નિશાનીવાળી અને કેટલાંક ચેતનાવાળી છે.
અમૃતા જીવનાઃ સર્વા રશ્મયો વૃષ્ટિસર્જનાઃ હિમોદ્ભવાશ્ચ તે ઽન્યોન્યં રશ્મયસ્ત્રિંશતઃ સ્મૃતાઃ ચન્દ્રતારાગ્રહૈઃ સર્વૈઃ પીતા ભાનોર્ગભસ્તયઃ
બધી કિરણો અમર અને જીવદાયી છે, જે વરસાદ પેદા કરે છે; એ બધી ઠંડકમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. એમાંથી ત્રીસ કિરણો પરસ્પર જોડાયેલી ગણાય છે, અને સૂર્યની બધી કિરણો ચાંદ્ર, તારાઓ અને ગ્રહો દ્વારા પીવામાં આવે છે.
એતા મધ્યાસ્તથાન્યાશ્ચ હ્લાદિન્યો હિમસર્જનાઃ શુક્લાશ્ચ કકુભશ્ચૈવ ગાવો વિશ્વસૃતશ્ચ યાઃ
એમાંથી કેટલીક મધ્યમાં છે, કેટલીક આનંદદાયી છે, કેટલીક ઠંડક લાવે છે; કેટલીક સફેદ છે, કેટલીક દિશાઓ છે, કેટલીક ગાય છે અને કેટલીક સર્વ જીવોની સર્જક છે.
શુક્લાસ્તા નામતઃ સર્વાસ્ ત્રિંશતો ઘર્મસર્જનાઃ સંબિભ્રતિ હિ તાઃ સર્વા મનુષ્યાન્દેવતાઃ પિતૄન્
આ બધી ત્રીસ સફેદ નામવાળી કિરણો ઉષ્ણતા પેદા કરે છે; એ બધી માનવો, દેવો અને પિતૃઓને પોષે છે.
મનુષ્યાનોષધીભિશ્ચ સ્વધયા ચ પિતૄનપિ અમૃતેન સુરાન્સર્વાન્ સંતતં પરિતર્પયન્
માનવો ઔષધિઓથી, પિતૃઓ સ્વધાથી અને બધા દેવો અમૃતથી સતત આ કિરણો દ્વારા તૃપ્ત થાય છે.