યુક્તો હયૈઃ પિશઙ્ગસ્તુ દશભિર્ વાતરંહસૈઃ શ્વેતઃ પિશઙ્ગઃ સારઙ્ગો નીલઃ શ્યામો વિલોહિતઃ
તે રથ દસ પીળા ઘોડાઓથી જોડાયેલો છે, જે પવન જેટલા ઝડપી છે: સફેદ, પીળા, ચિતરેલા, વાદળી, કાળા અને લાલચટ્ટા.
શ્વેતશ્ચ હરિતશ્ચૈવ પૃષતો વૃષ્ણિરેવ ચ દશભિસ્તુ મહાભાગૈર્ ઉત્તમૈર્વાતસમ્ભવૈઃ
સફેદ, લીલા, ચિતરેલા અને વિવિધ રંગના—આ દસ મહાન અને ઉત્તમ ઘોડા પવનમાંથી જન્મેલા છે અને રથ સાથે જોડાયેલા છે.
તતો ભૌમરથશ્ચાપિ અષ્ટાઙ્ગઃ કાઞ્ચનઃ સ્મૃતઃ અષ્ટભિર્ લોહિતૈરશ્વૈઃ સધ્વજૈર્ અગ્નિસમ્ભવૈઃ સર્પતે ઽસૌ કુમારો વૈ ઋજુવક્રાનુવક્રગઃ
પછી, ભૌમનો રથ પણ આઠ ભાગવાળો અને સોનાનો કહેવાય છે, જે આઠ લાલ ઘોડાઓ અને ધ્વજાવાળા છે, અગ્નિમાંથી જન્મેલા છે; એ યુવાન સીધો, વાંકો અને પાછો પણ ચાલે છે.
અતશ્ચાઙ્ગિરસો વિદ્વાન્ દેવાચાર્યો બૃહસ્પતિઃ ગૌરાશ્વેન તુ રૌક્મેણ સ્યન્દનેન વિસર્પતિ
પછી, જ્ઞાની અંગિરાસ, દેવગુરુ બૃહસ્પતિ, પીળા ઘોડાઓથી જોડાયેલા સોનાના રથમાં સંચર કરે છે.
યુક્તેનાષ્ટાભિરશ્વૈશ્ચ ધ્વજૈરગ્નિસમુદ્ભવૈઃ અબ્દં વસતિ યો રાશૌ સ્વદિશં તેન ગચ્છતિ
આઠ ઘોડા અને ધ્વજાવાળા, અગ્નિમાંથી જન્મેલા, એ રથમાં બૃહસ્પતિ એક રાશિમાં એક વર્ષ રહે છે અને પોતાની દિશામાં જાય છે.
યુક્તેનાષ્ટાભિર્ અશ્વૈશ્ચ સધ્વજૈરગ્નિસંનિભૈઃ રથેન ક્ષિપ્રવેગેણ ભાર્ગવસ્તેન ગચ્છતિ
આઠ ઘોડા અને ધ્વજાવાળા, અગ્નિ જેવાં તેજસ્વી, એવા રથમાં ઝડપી ચાલનારો ભર્ગવ પણ સંચર કરે છે.
તતઃ શનૈશ્ચરો ઽપ્યશ્વૈઃ સબલૈર્ વાતરંહસૈઃ કાર્ષ્ણાયસં સમારુહ્ય સ્યન્દનં યાત્યસૌ શનિઃ
પછી શનિદેવ પણ કાળી લોખંડ જેવી મજબૂત અને ઝડપી ઘોડાઓથી ખેંચાતા રથ પર બેસીને આગળ વધે છે.
સ્વર્ભાનોસ્તુ યથાષ્ટાશ્વાઃ કૃષ્ણા વૈ વાતરંહસઃ રથં તમોમયં તસ્ય વહન્તિ સ્મ સુદંશિતાઃ
સ્વર્ભાનુના રથને આઠ કાળા, ઝડપી અને તીખા દાંતવાળા ઘોડાઓ ખેંચે છે, જે અંધકારથી બનેલા છે.
આદિત્યનિલયો રાહુઃ સોમં ગચ્છતિ પર્વસુ આદિત્યમેતિ સોમાચ્ચ તમસો ઽન્તેષુ પર્વસુ
રાહુ, જે આદિત્યોમાં વસે છે, ચંદ્રના કળાઓ વખતે ચંદ્ર પાસે જાય છે અને કળા પૂરી થાય ત્યારે ચંદ્રમાંથી સૂર્ય તરફ, અને પછી અંધકાર તરફ જાય છે.
તતઃ કેતુમતસ્ત્વશ્વા અષ્ટૌ તે વાતરંહસઃ પલાલધૂમવર્ણાભાઃ ક્ષામદેહાઃ સુદારુણાઃ
પછી કેતુમત પાસે પણ આઠ પવન જેટલા ઝડપી ઘોડાઓ છે, તેમના શરીર પાતળા અને ભયાનક છે, અને તેઓ વણકટની ધૂમ જેવી રંગત ધરાવે છે.
એતે વાહા ગ્રહાણાં વૈ મયા પ્રોક્તા રથૈઃ સહ સર્વે ધ્રુવે નિબદ્ધાસ્તે નિબદ્ધા વાતરશ્મિભિઃ
ગ્રહોના બધા વાહનો અને તેમના રથ, જેમ મેં વર્ણન કર્યું, એ બધા ધ્રુવને પવનના અદૃશ્ય તાંતણે બાંધેલા છે.
એતે વૈ ભ્રામ્યમાણાસ્તે યથાયોગં વહન્તિ વૈ વાય યાભિરદૃશ્યાભિઃ પ્રબદ્ધા વાતરશ્મિભિઃ
આ બધા વાહનો પવનના અદૃશ્ય તાંતણે બાંધેલા હોવાથી, પોતાના ક્રમ પ્રમાણે ગ્રહોને ફરાવે છે.
પરિભ્રમન્તિ તદ્બદ્ધાશ્ ચન્દ્રસૂર્યગ્રહા દિવિ યાવત્તમનુપર્યેતિ ધ્રુવં ચ જ્યોતિષાં ગણઃ
આ રીતે બંધાયેલા ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહો આકાશમાં ફરતા રહે છે, જેટલા સમય સુધી તારા સમૂહ ધ્રુવનું અનુસરણ કરે છે.
યથા નદ્યુદકે નોસ્તુ ઉદકેન સહોહ્યતે તથા દેવગૃહાણિ સ્યુર્ ઉહ્યન્તે વાતરંહસા તસ્માદ્યાનિ પ્રગૃહ્યન્તે વ્યોમ્નિ દેવગૃહા ઇતિ
જેમ નદીમાં લાકડું પાણી સાથે વહે છે, તેમ દેવલોકો પણ પવનના જોરે આકાશમાં વહે છે; તેથી આકાશમાં જે ગૃહો વહે છે, તેને દેવગૃહ કહે છે.
યાવત્યશ્ચૈવ તારાઃ સ્યુસ્ તાવન્તો ઽસ્ય મરીચયઃ સર્વા ધ્રુવનિબદ્ધાસ્તા ભ્રમન્ત્યો ભ્રામયન્તિ ચ
જેટલા તારા છે, એટલી જ તેની કિરણો છે; એ બધાં ધ્રુવે બાંધેલા છે અને ફરતા તથા બીજા તારોને પણ ફરાવે છે.
તૈલપીડં યથા ચક્રં ભ્રમતે ભ્રામયન્તિ વૈ તથા ભ્રમન્તિ જ્યોતીંષિ વાતબદ્ધાનિ સર્વશઃ
જેમ તેલ લગાવેલું ચક્ર ફરે છે અને બીજાને પણ ફરાવે છે, તેમ બધા તારા પવનથી બંધાયેલા હોવાથી સતત ફરતા રહે છે.
અલાતચક્રવદ્યાન્તિ વાતચક્રેરિતાનિ તુ યસ્માત્પ્રવહતે તાનિ પ્રવહસ્તેન સ સ્મૃતઃ
આ બધા તારા અગ્નિની જ્યોતના ચક્ર જેવી રીતે પવનથી ફરતા રહે છે; પવન તેમને ચલાવે છે, તેથી તેને પ્રવહા કહે છે.
એવં ધ્રુવે નિયુક્તો ઽસૌ ભ્રમતે જ્યોતિષાં ગણઃ એષ તારામયઃ પ્રોક્તઃ શિશુમારે ધ્રુવો દિવિ
આ રીતે ધ્રુવે બાંધેલા તારા સમૂહ સતત ફરતા રહે છે; આ જ તારા સમૂહ ધ્રુવ તરીકે ઓળખાય છે, જે આકાશમાં શિશુમાર રાશિમાં છે.
યદહ્ના કુરુતે પાપં તં દૃષ્ટ્વા નિશિ મુઞ્ચતિ શિશુમારશરીરસ્થા યાવત્યસ્તારકાસ્તુ તાઃ
દિવસે જે પાપ થાય છે, રાત્રે જ્યારે શિશુમારના શરીરમાં રહેલા તારા તેને જુએ છે, ત્યારે તે પાપ છોડે છે.
વર્ષાણિ દૃષ્ટ્વા જીવેત તાવદેવાધિકાનિ તુ શિશુમારાકૃતિં જ્ઞાત્વા પ્રવિભાગેન સર્વશઃ
જેવાં વર્ષો દેખાય છે, એટલાં વર્ષો સુધી માનવજીવન રહે છે; શિશુમારની આખી રચના જાણી શકાય છે.
ઉત્તાનપાદસ્તસ્યાથ વિજ્ઞેયઃ સોત્તરો હનુઃ યજ્ઞો ઽધરસ્તુ વિજ્ઞેયો ધર્મો મૂર્ધાનમાશ્રિતઃ
શિશુમારનું ઉપરનું જડબું ઉત્તાનપાદ છે, નીચેનું યજ્ઞ છે અને તેના માથા પર ધર્મ સ્થાપિત છે.
હૃદિ નારાયણઃ સાધ્યા અશ્વિનૌ પૂર્વપાદયોઃ વરુણશ્ચાર્યમા ચૈવ પશ્ચિમે તસ્ય સક્થિની
શિશુમારના હૃદયમાં નારાયણ છે, આગળના પગમાં સાધ્ય અને અશ્વિનીકુમાર છે, અને પાછળના જાંઘમાં વરુણ અને આર્યમા છે.
શિશ્ને સંવત્સરો જ્ઞેયો મિત્રશ્ચાપાનમાશ્રિતઃ પુચ્છે ઽગ્નિશ્ચ મહેન્દ્રશ્ચ મરીચિઃ કશ્યપો ધ્રુવઃ
શિશુમારના ગુપ્તાંગમાં વર્ષ છે, ગુદા પાસે મિત્ર છે; પૂંછડીમાં અગ્નિ, મહેન્દ્ર, મરીચિ, કશ્યપ અને ધ્રુવ છે.
એષ તારામયઃ સ્તમ્ભો નાસ્તમેતિ ન વોદયમ્ નક્ષત્રચન્દ્રસૂર્યાશ્ચ ગ્રહાસ્તારાગણૈઃ સહ
આ જ તારોનો સ્તંભ છે, જે કદી ઊગતો કે અસ્ત થતો નથી; તેમાં નક્ષત્રો, ચંદ્ર, સૂર્ય, ગ્રહો અને તારા સમૂહ જોડાયેલા છે.
તન્મુખાભિમુખાઃ સર્વે ચક્રભૂતા દિવિ સ્થિતાઃ ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતાશ્ચૈવ ધ્રુવમેવ પ્રદક્ષિણમ્
બધા દેવતાઓ એ દિશામાં મોઢું કરીને આકાશમાં ચક્રની જેમ ઊભા છે, અને ધ્રુવએ તેમને સ્થિર રાખ્યા છે. તેઓ માત્ર ધ્રુવની જ પરિક્રમા કરે છે.
પરિયાન્તિ સુરશ્રેષ્ઠં મેઢીભૂતં ધ્રુવં દિવિ આગ્નીધ્રકાશ્યપાનાં તુ તેષાં સ પરમો ધ્રુવઃ
તેઓ ધ્રુવની પરિક્રમા કરે છે, જે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને આકાશમાં સ્તંભ સમાન સ્થિર છે. અગ્નીધ્ર અને કાશ્યપ વંશજોને માટે એ સર્વોપરી ધ્રુવ છે.
એક એવ ભ્રમત્યેષ મેરોરન્તરમૂર્ધનિ જ્યોતિષાં ચક્રમાદાય આકર્ષંસ્તમધોમુખઃ મેરુમાલોકયન્નેવ પ્રતિયાતિ પ્રદક્ષિણમ્
માત્ર એજ એક ધ્રુવ, મેરુ પર્વતના છેડે છેડે વચ્ચે, તારાઓના ચક્રને ખેંચતો, મેરુને નિહાળતો, નીચે તરફ ખેંચતો અને પરિક્રમા કરતો ફરતો રહે છે.
યદેતદ્ભવતા પ્રોક્તં શ્રુતં સર્વમશેષતઃ કથં દેવગૃહાણિ સ્યુઃ પુનર્જ્યોતીંષિ વર્ણય
તમે જે બધું કહ્યું એ મેં સંપૂર્ણ સાંભળ્યું છે. દેવતાઓના નિવાસસ્થાન કેવી રીતે છે? ફરીથી પ્રકાશમાન તારો વિશે કહો.
એતત્સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ગતિમ્ યથા દેવગૃહાણિ સ્યુઃ સૂર્યાચન્દ્રમસોસ્તથા
હું તમને બધું સમજાવીશ—સૂર્ય અને ચંદ્રની ગતિ, અને દેવતાઓના નિવાસસ્થાન કેવી રીતે છે, એ પણ સૂર્ય-ચંદ્રની જેમ.
અગ્નેર્વ્યુષ્ટૌ રજન્યાં વૈ બ્રહ્મણાવ્યક્તયોનિના અવ્યાકૃતમિદં ત્વાસીન્ નૈશેન તમસા વૃતમ્
જ્યારે અગ્નિનું પ્રભાત થયું, ત્યારે બ્રહ્મા—જે અદૃશ્ય મૂળ ધરાવે છે—એ રાત્રીના અંધકારથી ઢંકાયેલું આ અવિભાજ્ય જગત હતું.