સ્થાનાભિમાનિનો હ્યેતે ગણા દ્વાદશ સપ્તકાઃ સૂર્યમાપાદયન્ત્યેતે તેજસા તેજ ઉત્તમમ્
આ બાર ગ્રુપો, દરેકમાં સાત સભ્યો અને પોતપોતાના સ્થાનનો અભિમાન ધરાવતાં, સૂર્યને ઉત્તમ તેજ આપે છે.
ગ્રથિતૈસ્તુ વચોભિશ્ચ સ્તુવન્તિ ઋષયો રવિમ્ ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ ગીતનૃત્યૈરુપાસતે
સૂત્રબદ્ધ વાણીથી ઋષિઓ સૂર્યની સ્તુતિ કરે છે; ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ ગીત અને નૃત્યથી પૂજા કરે છે.
વિદ્યાગ્રામણિનો યક્ષાઃ કુર્વન્ત્યાભીષુસંગ્રહમ્ સર્પાઃ સર્પન્તિ વૈ સૂર્યે યાતુધાનાનુયાન્તિ ચ
જ્ઞાનમાં પ્રખર એવા યક્ષો મનગમતી ભેટો એકઠી કરે છે; સાપો સૂર્યની સાથે ચાલે છે અને યાતુધાનોના અનુયાયીઓ પણ તેની સાથે જ જાય છે.
વાલખિલ્યા નયન્ત્યસ્તં પરિવાર્યોદયાદ્રવિમ્ એતેષામેવ દેવાનાં યથાવીર્યં યથાતપઃ
વાલખિલ્યગણ સૂર્યોદયે તેને ઘેરીને, તેને અસ્ત સુધી લઈ જાય છે; આ દેવતાઓમાં દરેક પોતપોતાની શક્તિ અને તેજ પ્રમાણે કાર્ય કરે છે.
યથાયોગં યથાધર્મં યથાતત્ત્વં યથાબલમ્ તથા તપત્યસૌ સૂર્યસ્ તેષામિદ્ધસ્તુ તેજસા
જેમ તેમનું મિલન, ધર્મ, સાચો સ્વભાવ અને બળ હોય તેમ આ સૂર્ય તપે છે; તે દેવતાઓના તેજથી જ પ્રજ્વલિત થાય છે.
ભૂતાનામશુભં સર્વં વ્યપોહતિ સ્વતેજસા માનવાનાં શુભૈર્હ્યેતૈર્ હ્રિયતે દુરિતં તુ વૈ
સૂર્ય પોતાના તેજથી સર્વ પ્રાણીઓનું અશુભ દૂર કરે છે; મનુષ્યોનું દુઃખ તો આ શુભ દેવતાઓથી દૂર થાય છે.
દુરિતં શુભચારાણાં વ્યપોહન્તિ ક્વચિત્ક્વચિત્ એતે સહૈવ સૂર્યેણ ભ્રમન્તિ સાનુગા દિવિ
શુભ આચરણ કરનારાઓનું દુઃખ એ દેવતાઓ ક્યારેક દૂર કરે છે; એ સૌ સૂર્ય સાથે અને પોતાના અનુયાયીઓ સાથે આકાશમાં વિહરે છે.
તપન્તશ્ચ જપન્તશ્ચ હ્લાદયન્તશ્ચ વૈ પ્રજાઃ ગોપાયન્તિ સ્મ ભૂતાનિ ઈહન્તે હ્યનુકમ્પયા
તેજથી ઝગમગતા, જપ કરતા અને પ્રજાઓને આનંદ આપતા એ સર્વ જીવોની રક્ષા કરે છે અને દયાથી સદાય કલ્યાણ માટે પ્રયત્ન કરે છે.
સ્થાનાભિમાનિનાં હ્યેતત્ સ્થાનં મન્વન્તરેષુ વૈ અતીતાનાગતાનાં ચ વર્તન્તે સામ્પ્રતં ચ યે
સ્થાનના અધિકારીઓનું આ સ્થાન દરેક મન્વંતરમાં રહે છે—ભૂતકાળના, ભવિષ્યના અને વર્તમાનના દેવતાઓ માટે.
એવં વસન્તિ વૈ સૂર્યે સપ્તકાસ્તે ચતુર્દશ ચતુર્દશેષુ વર્તન્તે ગણા મન્વન્તરેષુ વૈ
આ રીતે સૂર્ય સાથે સાત ગણા રહે છે અને કુલ ચૌદ છે; ચૌદેય મન્વંતરોમાં આ ગણા સદાય રહે છે.
ગ્રીષ્મે હિમે ચ વર્ષાસુ મુઞ્ચમાના યથાક્રમમ્ ધર્મં હિમં ચ વર્ષં ચ યથાક્રમમહર્નિશમ્
ઉનાળામાં, શિયાળામાં અને વરસાદમાં, એ દેવતાઓ ક્રમશઃ ધર્મ, ઠંડક અને વરસાદ દિવસ-રાત પ્રમાણે વિતરે છે.
ગચ્છત્યસાવનુદિનં પરિવૃત્ય રશ્મીન્ દેવાન્પિતૄંશ્ચ મનુજાંશ્ચ સુતર્પયન્વૈ શુક્લે ચ કૃષ્ણે તદહઃક્રમેણ કાલક્ષયે ચૈવ સુરાઃ પિબન્તિ
સૂર્ય રોજ રોજ પોતાના કિરણો ફેરવીને દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મનુષ્યોને તૃપ્ત કરે છે; શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષમાં તથા સમયના અંતે દેવતાઓ એ અમૃત પાન કરે છે.
માસેન તચ્ચામૃતમસ્ય મૃષ્ટં સુવૃષ્ટયે રશ્મિષુ રક્ષિતં તુ સર્વે ઽમૃતં તત્પિતરઃ પિબન્તિ દેવાશ્ચ સૌમ્યાશ્ચ તથૈવ કાવ્યાઃ
માસમાં, સૂર્યના કિરણોમાં રહેલું અને સારા વરસાદ માટે સાચવેલું અમૃત સર્વ પિતૃઓ પીવે છે; દેવતાઓ, સૌમ્ય અને કાવ્ય પણ એનો સ્વાદ લે છે.
સૂર્યેણ ગોભિર્હિ વિવર્ધિતાભિર્ અદ્ભિઃ પુનશ્ચૈવ સમુચ્છ્રિતાભિઃ વૃષ્ટ્યાભિવૃષ્ટાભિર્ અથૌષધીભિર્ મર્ત્યા અથાન્નેન ક્ષુધં જયન્તિ
સૂર્યના કિરણોથી ઉઠેલી અને ફરીથી ચઢેલી, વરસાદથી પોષાયેલી પાણીથી અને ઔષધિઓથી, મનુષ્યો એમાંથી થયેલા અન્નથી ભૂખને જીતે છે.
તૃપ્તિશ્ચ તેનાર્ધમાસં સુરાણાં માસં સુધાભિઃ સ્વધયા પિતૄણામ્ અન્નેન જીવન્ત્યનિશં મનુષ્યાઃ સૂર્યઃ શ્રિતં તદ્ધિ બિભર્તિ ગોભિઃ
એથી દેવતાઓ અડધો મહિનો તૃપ્ત થાય છે, પિતૃઓ એક મહિનો અમૃત અને સ્વધાથી તૃપ્ત થાય છે અને મનુષ્યો અન્નથી સતત જીવંત રહે છે; આ બધું સૂર્ય ગાયોથી પોષાયેલી શક્તિથી ધારણ કરે છે.
ઇત્યેષ એકચક્રેણ સૂર્યસ્તૂર્ણં પ્રસર્પતિ તત્ર તૈરક્રમૈરશ્વૈઃ સર્પતે ઽસૌ દિનક્ષયે
આ રીતે સૂર્ય એક જ ચક્ર પર ઝડપથી સંચરે છે; ત્યાં એ અવિરત ઘોડાઓથી દિવસના અંતે આગળ વધે છે.
હરિર્ હરિદ્ભિર્ હ્રિયતે તુરંગમૈઃ પિબત્યથાપો હરિભિઃ સહસ્રધા પુનઃ પ્રમુઞ્ચત્યથ તાશ્ચ યો હરિઃ સ મુહ્યમાનો હરિભિસ્તુરંગમૈઃ
હરિ લીલા ઘોડાઓથી વહે છે; એ પાણી પીવે છે અને પછી હજારો ધારોમાં ફરી છોડે છે; એ હરિ, ઘોડાઓની ઝડપથી, ક્યારેક મોહિત પણ થાય છે.
અહોરાત્રં રથેનાસાવ્ એકચક્રેણ વૈ ભ્રમન્ સપ્તદ્વીપસમુદ્રાંશ્ચ સપ્તભિઃ સપ્તભિર્દ્રુતમ્
સૂર્ય એક ચક્રવાળા રથમાં દિવસ-રાત ફરતો રહે છે, સાત સાતના જૂથો સાથે સાત દ્વીપ અને સાત સમુદ્ર ઝડપથી પાર કરે છે.
છન્દોરૂપૈશ્ચ તૈરશ્વૈર્ યુતશ્ચક્રં તતઃ સ્થિતિઃ કામરૂપૈઃ સકૃદ્યુક્તૈઃ કામગૈસ્તૈર્મનોજવૈઃ
છંદરૂપ ઘોડાઓ સાથે એ ચક્ર જોડાય છે; એકવાર જોડાયેલા, મનગમતી ગતિથી અને મનની જેમ ઝડપી એ સ્થિરતા પામે છે.
હરિતૈરવ્યથૈઃ પિઙ્ગૈર્ ઈશ્વરૈર્ બ્રહ્મવાદિભિઃ બાહ્યતો ઽનન્તરં ચૈવ મણ્ડલં દિવસક્રમાત્
લીલા, અડગ અને પીળા ઘોડાઓ—જે બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા છે—બહાર અને અંદરથી, સૂર્યમંડળ દિવસોની ક્રમશઃ ગતિથી આગળ વધે છે.
કલ્પાદૌ સમ્પ્રયુક્તાશ્ચ વહન્ત્યાભૂતસંપ્લવમ્ આવૃતો વાલખિલ્યૈશ્ચ ભ્રમતે રાત્ર્યહાનિ તુ
કલ્પના આરંભે, બધાં મળીને, એ મહા પૂરને વહેંચે છે; વાલખિલ્ય ઋષિઓએ ઘેરી લીધેલું, એ દિવસ-રાત ફરતું રહે છે.
ગ્રથિતૈઃ સ્વવચોભિશ્ચ સ્તૂયમાનો મહર્ષિભિઃ સેવ્યતે ગીતનૃત્યૈશ્ચ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણૈઃ
મહાન ઋષિઓ પોતાના રચેલા શબ્દોથી તેની સ્તુતિ કરે છે; અને ગંધર્વો તથા અપ્સરાઓના ટોળા ગીત અને નૃત્યથી તેની સેવા કરે છે.
પતંગૈઃ પતગૈરશ્વૈર્ ભ્રામ્યમાણો દિવસ્પતિઃ વીથ્યાશ્રયાણિ ચરતિ નક્ષત્રાણિ તથા શશી
આકાશના સ્વામી, પક્ષીઓ, પાંખવાળા ઘોડા અને અશ્વો સાથે ફરતા, માર્ગોમાં ચરે છે; તેમ જ તારાઓ અને ચાંદ્ર પણ ચાલે છે.
હ્રાસવૃદ્ધી તથૈવાસ્ય રશ્મયઃ સૂર્યવત્સ્મૃતાઃ ત્રિચક્રોભયતો ઽશ્વશ્ચ વિજ્ઞેયઃ શશિનો રથઃ
ચાંદ્રના કિરણો પણ સૂર્યના કિરણો જેવાં છે, એ વધે-ઘટે છે; ચાંદ્રનો રથ ત્રણ ચકરા અને બંને બાજુએ ઘોડા ધરાવે છે.
અપાં ગર્ભસમુત્પન્નો રથઃ સાશ્વઃ સસારથિઃ સહારૈસ્તૈસ્ત્રિભિશ્ચક્રૈર્ યુક્તઃ શુક્લૈર્હયોત્તમૈઃ
પાણીના ગર્ભમાંથી રથ, ઘોડા અને સારથી સાથે ઉદ્ભવે છે; એમાં ત્રણ સફેદ અને ઉત્તમ ઘોડા તથા ચકરા જોડાયેલા છે.
દશભિસ્તુરગૈર્દિવ્યૈર્ અસઙ્ગૈસ્ તન્મનોજવૈઃ સકૃદ્યુક્તે રથે તસ્મિન્ વહન્તસ્ત્વાયુગક્ષયમ્
દસ દિવ્ય, બંધનરહિત અને મન જેટલા ઝડપી ઘોડાઓ એકવાર રથમાં જોડાય છે, તો એ રથને ક્યારેય થાક લાગતો નથી.
સંગૃહીતા રથે તસ્મિઞ્ છ્વેતશ્ચક્ષુઃશ્રવાશ્ચ વૈ અશ્વાસ્તમેકવર્ણાસ્તે વહન્તે શઙ્ખવર્ચસઃ
એ રથમાં એકસાથે એક જ રંગના, શ્વેત અને ચક્ષુષ્રવા નામના ઘોડાઓ છે; બધાં શંખ જેવી કાંતિ ધરાવે છે.
અજશ્ચ ત્રિપથશ્ચૈવ વૃષો વાજી નરો હયઃ અંશુમાન્ સપ્તધાતુશ્ચ હંસો વ્યોમમૃગસ્તથા
અજ, ત્રિપથ, વૃષ, વાજી, નર, હય, અંશુમાન, સપ્તધાતુ, હંસ અને વ્યોમમૃગ – આ બધાં એના નામો છે.
ઇત્યેતે નામભિશ્ચૈવ દશ ચન્દ્રમસો હયાઃ એવં ચન્દ્રમસં દેવં વહન્તિ સ્માયુગક્ષયમ્
આ રીતે, ચંદ્રના આ દસ ઘોડા પોતાના નામથી, ચંદ્રદેવને ક્યારેય થાક્યા વિના વહેંચે છે.
દેવૈઃ પરિવૃતઃ સોમઃ પિતૃભિઃ સહ ગચ્છતિ સોમસ્ય શુક્લપક્ષાદૌ ભાસ્કરે પરતઃ સ્થિતે
દેવતાઓથી ઘેરાયેલા સોમ, પિતૃઓ સાથે જાય છે; સોમના શુક્લપક્ષના આરંભે, જ્યારે સૂર્ય દૂર હોય છે.