નાગશ્ચૈરાવતશ્ચૈવ વિશ્રુતશ્ચ ધનંજયઃ સેનજિચ્ચ સુષેણશ્ચ સેનાનીર્ ગ્રામણીસ્ તથા
નાગ એરાવત, વિશ્રુત, ધનંજય, સેનાજિત, સુષેણ, સેનાની અને ગ્રામણી ત્યાં રહે છે.
ચારો વાતશ્ચ દ્વાવેતૌ યાતુધાનાવુભૌ સ્મૃતૌ વસન્ત્યેતે ચ વૈ સૂર્યે માસયોશ્ચ ત્વિષોર્જયોઃ
ચાર અને વાત – બંને યાદમાં રહેલા યાતુધાન – ત્વિષા અને ઉર્જા મહિનામાં સૂર્યમાં નિવાસ કરે છે.
હૈમન્તિકૌ ચ દ્વૌ માસૌ નિવસન્તિ દિવાકરે અંશો ભગશ્ચ દ્વાવેતૌ કશ્યપશ્ચ ક્રતુશ્ચ તૌ
હેમંત ઋતુના બે મહિનામાં અંશ, ભગ, કશ્યપ અને ક્રતુ – એ બંને સૂર્યમાં વસે છે.
ભુજંગશ્ચ મહાપદ્મઃ સર્પઃ કર્કોટકસ્તથા ચિત્રસેનશ્ચ ગન્ધર્વઃ પૂર્ણાયુશ્ચૈવ ગાયનૌ
મહાપદ્મ નામનો ભુજંગ, કર્કોટક સાપ, ચિત્રસેન ગંધર્વ અને પૂર્ણાયુ તથા ગાયન – બંને ગાયક – ત્યાં વસે છે.
અપ્સરાઃ પૂર્વચિત્તિશ્ચ ગન્ધર્વા હ્યુર્વશી ચ યા તાર્ક્ષ્યશ્ચારિષ્ટનેમિશ્ચ સેનાનીર્ ગ્રામણીશ્ ચ તૌ
અપ્સરા પૂર્વચિત્તિ, ગંધર્વ ઉર્વશી, તાર્ક્ષ્ય, અરીષ્ટનેમિ, સેનાની અને ગ્રામણી – બંને ત્યાં વસે છે.
વિદ્યુત્સૂર્યશ્ચ તાવુગ્રૌ યાતુધાનૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ સહે ચૈવ સહસ્યે ચ વસન્ત્યેતે દિવાકરે
વિદ્યુત્સૂર્ય અને તાવુ – બંને ભયાનક યાતુધાન – સહે અને સહસ્ય સાથે સૂર્યમાં વસે છે.
તતસ્તુ શિશિરે ચાપિ માસયોર્નિવસન્તિ તે ત્વષ્ટા વિષ્ણુર્જમદગ્નિર્ વિશ્વામિત્રસ્તથૈવ ચ
પછી શિશિર ઋતુના બે મહિનામાં ત્વષ્ટા, વિષ્ણુ, જમદગ્નિ અને વિશ્વામિત્ર ત્યાં નિવાસ કરે છે.
કાદ્રવેયૌ તથા નાગૌ કમ્બલાશ્વતરાવુભૌ ગન્ધર્વૌ ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ સૂર્યવર્ચાશ્ચ તાવુભૌ
કાદ્રવેય અને કંબલ-અશ્વતરણાગ, ગંધર્વ ધૃતરાષ્ટ્ર અને સૂર્યવર્ચસ – બંને – ત્યાં વસે છે.
તિલોત્તમાપ્સરાશ્ચૈવ દેવી રમ્ભા મનોરમા ગ્રામણીર્ ઋતજિચ્ચૈવ સત્યજિચ્ચ મહાબલઃ
અપ્સરા તિલોત્તમા, રંભા, મનોરમા, ગ્રામણી, ઋતજિત, સત્યજિત અને મહાબલ ત્યાં વસે છે.
બ્રહ્મોપેતશ્ચ વૈ રક્ષો યજ્ઞોપેતસ્તથૈવ ચ ઇત્યેતે નિવસન્તિ સ્મ દ્વૌ દ્વૌ માસૌ દિવાકરે
બ્રહ્મા સાથે યુક્ત રાક્ષસ અને યજ્ઞ સાથે યુક્ત રાક્ષસ – બંને બે બે મહિનામાં સૂર્યમાં વસે છે.
સ્થાનાભિમાનિનો હ્યેતે ગણા દ્વાદશ સપ્તકાઃ સૂર્યમાપાદયન્ત્યેતે તેજસા તેજ ઉત્તમમ્
આ બાર ગ્રુપો, દરેકમાં સાત સભ્યો અને પોતપોતાના સ્થાનનો અભિમાન ધરાવતાં, સૂર્યને ઉત્તમ તેજ આપે છે.
ગ્રથિતૈસ્તુ વચોભિશ્ચ સ્તુવન્તિ ઋષયો રવિમ્ ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ ગીતનૃત્યૈરુપાસતે
સૂત્રબદ્ધ વાણીથી ઋષિઓ સૂર્યની સ્તુતિ કરે છે; ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ ગીત અને નૃત્યથી પૂજા કરે છે.
વિદ્યાગ્રામણિનો યક્ષાઃ કુર્વન્ત્યાભીષુસંગ્રહમ્ સર્પાઃ સર્પન્તિ વૈ સૂર્યે યાતુધાનાનુયાન્તિ ચ
જ્ઞાનમાં પ્રખર એવા યક્ષો મનગમતી ભેટો એકઠી કરે છે; સાપો સૂર્યની સાથે ચાલે છે અને યાતુધાનોના અનુયાયીઓ પણ તેની સાથે જ જાય છે.
વાલખિલ્યા નયન્ત્યસ્તં પરિવાર્યોદયાદ્રવિમ્ એતેષામેવ દેવાનાં યથાવીર્યં યથાતપઃ
વાલખિલ્યગણ સૂર્યોદયે તેને ઘેરીને, તેને અસ્ત સુધી લઈ જાય છે; આ દેવતાઓમાં દરેક પોતપોતાની શક્તિ અને તેજ પ્રમાણે કાર્ય કરે છે.
યથાયોગં યથાધર્મં યથાતત્ત્વં યથાબલમ્ તથા તપત્યસૌ સૂર્યસ્ તેષામિદ્ધસ્તુ તેજસા
જેમ તેમનું મિલન, ધર્મ, સાચો સ્વભાવ અને બળ હોય તેમ આ સૂર્ય તપે છે; તે દેવતાઓના તેજથી જ પ્રજ્વલિત થાય છે.
ભૂતાનામશુભં સર્વં વ્યપોહતિ સ્વતેજસા માનવાનાં શુભૈર્હ્યેતૈર્ હ્રિયતે દુરિતં તુ વૈ
સૂર્ય પોતાના તેજથી સર્વ પ્રાણીઓનું અશુભ દૂર કરે છે; મનુષ્યોનું દુઃખ તો આ શુભ દેવતાઓથી દૂર થાય છે.
દુરિતં શુભચારાણાં વ્યપોહન્તિ ક્વચિત્ક્વચિત્ એતે સહૈવ સૂર્યેણ ભ્રમન્તિ સાનુગા દિવિ
શુભ આચરણ કરનારાઓનું દુઃખ એ દેવતાઓ ક્યારેક દૂર કરે છે; એ સૌ સૂર્ય સાથે અને પોતાના અનુયાયીઓ સાથે આકાશમાં વિહરે છે.
તપન્તશ્ચ જપન્તશ્ચ હ્લાદયન્તશ્ચ વૈ પ્રજાઃ ગોપાયન્તિ સ્મ ભૂતાનિ ઈહન્તે હ્યનુકમ્પયા
તેજથી ઝગમગતા, જપ કરતા અને પ્રજાઓને આનંદ આપતા એ સર્વ જીવોની રક્ષા કરે છે અને દયાથી સદાય કલ્યાણ માટે પ્રયત્ન કરે છે.
સ્થાનાભિમાનિનાં હ્યેતત્ સ્થાનં મન્વન્તરેષુ વૈ અતીતાનાગતાનાં ચ વર્તન્તે સામ્પ્રતં ચ યે
સ્થાનના અધિકારીઓનું આ સ્થાન દરેક મન્વંતરમાં રહે છે—ભૂતકાળના, ભવિષ્યના અને વર્તમાનના દેવતાઓ માટે.
એવં વસન્તિ વૈ સૂર્યે સપ્તકાસ્તે ચતુર્દશ ચતુર્દશેષુ વર્તન્તે ગણા મન્વન્તરેષુ વૈ
આ રીતે સૂર્ય સાથે સાત ગણા રહે છે અને કુલ ચૌદ છે; ચૌદેય મન્વંતરોમાં આ ગણા સદાય રહે છે.
ગ્રીષ્મે હિમે ચ વર્ષાસુ મુઞ્ચમાના યથાક્રમમ્ ધર્મં હિમં ચ વર્ષં ચ યથાક્રમમહર્નિશમ્
ઉનાળામાં, શિયાળામાં અને વરસાદમાં, એ દેવતાઓ ક્રમશઃ ધર્મ, ઠંડક અને વરસાદ દિવસ-રાત પ્રમાણે વિતરે છે.
ગચ્છત્યસાવનુદિનં પરિવૃત્ય રશ્મીન્ દેવાન્પિતૄંશ્ચ મનુજાંશ્ચ સુતર્પયન્વૈ શુક્લે ચ કૃષ્ણે તદહઃક્રમેણ કાલક્ષયે ચૈવ સુરાઃ પિબન્તિ
સૂર્ય રોજ રોજ પોતાના કિરણો ફેરવીને દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મનુષ્યોને તૃપ્ત કરે છે; શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષમાં તથા સમયના અંતે દેવતાઓ એ અમૃત પાન કરે છે.
માસેન તચ્ચામૃતમસ્ય મૃષ્ટં સુવૃષ્ટયે રશ્મિષુ રક્ષિતં તુ સર્વે ઽમૃતં તત્પિતરઃ પિબન્તિ દેવાશ્ચ સૌમ્યાશ્ચ તથૈવ કાવ્યાઃ
માસમાં, સૂર્યના કિરણોમાં રહેલું અને સારા વરસાદ માટે સાચવેલું અમૃત સર્વ પિતૃઓ પીવે છે; દેવતાઓ, સૌમ્ય અને કાવ્ય પણ એનો સ્વાદ લે છે.
સૂર્યેણ ગોભિર્હિ વિવર્ધિતાભિર્ અદ્ભિઃ પુનશ્ચૈવ સમુચ્છ્રિતાભિઃ વૃષ્ટ્યાભિવૃષ્ટાભિર્ અથૌષધીભિર્ મર્ત્યા અથાન્નેન ક્ષુધં જયન્તિ
સૂર્યના કિરણોથી ઉઠેલી અને ફરીથી ચઢેલી, વરસાદથી પોષાયેલી પાણીથી અને ઔષધિઓથી, મનુષ્યો એમાંથી થયેલા અન્નથી ભૂખને જીતે છે.
તૃપ્તિશ્ચ તેનાર્ધમાસં સુરાણાં માસં સુધાભિઃ સ્વધયા પિતૄણામ્ અન્નેન જીવન્ત્યનિશં મનુષ્યાઃ સૂર્યઃ શ્રિતં તદ્ધિ બિભર્તિ ગોભિઃ
એથી દેવતાઓ અડધો મહિનો તૃપ્ત થાય છે, પિતૃઓ એક મહિનો અમૃત અને સ્વધાથી તૃપ્ત થાય છે અને મનુષ્યો અન્નથી સતત જીવંત રહે છે; આ બધું સૂર્ય ગાયોથી પોષાયેલી શક્તિથી ધારણ કરે છે.
ઇત્યેષ એકચક્રેણ સૂર્યસ્તૂર્ણં પ્રસર્પતિ તત્ર તૈરક્રમૈરશ્વૈઃ સર્પતે ઽસૌ દિનક્ષયે
આ રીતે સૂર્ય એક જ ચક્ર પર ઝડપથી સંચરે છે; ત્યાં એ અવિરત ઘોડાઓથી દિવસના અંતે આગળ વધે છે.
હરિર્ હરિદ્ભિર્ હ્રિયતે તુરંગમૈઃ પિબત્યથાપો હરિભિઃ સહસ્રધા પુનઃ પ્રમુઞ્ચત્યથ તાશ્ચ યો હરિઃ સ મુહ્યમાનો હરિભિસ્તુરંગમૈઃ
હરિ લીલા ઘોડાઓથી વહે છે; એ પાણી પીવે છે અને પછી હજારો ધારોમાં ફરી છોડે છે; એ હરિ, ઘોડાઓની ઝડપથી, ક્યારેક મોહિત પણ થાય છે.
અહોરાત્રં રથેનાસાવ્ એકચક્રેણ વૈ ભ્રમન્ સપ્તદ્વીપસમુદ્રાંશ્ચ સપ્તભિઃ સપ્તભિર્દ્રુતમ્
સૂર્ય એક ચક્રવાળા રથમાં દિવસ-રાત ફરતો રહે છે, સાત સાતના જૂથો સાથે સાત દ્વીપ અને સાત સમુદ્ર ઝડપથી પાર કરે છે.
છન્દોરૂપૈશ્ચ તૈરશ્વૈર્ યુતશ્ચક્રં તતઃ સ્થિતિઃ કામરૂપૈઃ સકૃદ્યુક્તૈઃ કામગૈસ્તૈર્મનોજવૈઃ
છંદરૂપ ઘોડાઓ સાથે એ ચક્ર જોડાય છે; એકવાર જોડાયેલા, મનગમતી ગતિથી અને મનની જેમ ઝડપી એ સ્થિરતા પામે છે.
હરિતૈરવ્યથૈઃ પિઙ્ગૈર્ ઈશ્વરૈર્ બ્રહ્મવાદિભિઃ બાહ્યતો ઽનન્તરં ચૈવ મણ્ડલં દિવસક્રમાત્
લીલા, અડગ અને પીળા ઘોડાઓ—જે બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા છે—બહાર અને અંદરથી, સૂર્યમંડળ દિવસોની ક્રમશઃ ગતિથી આગળ વધે છે.