યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય વાતોર્મી સ્યન્દનસ્ય તુ સંક્રમેતે ધ્રુવમહો મણ્ડલે સર્વતોદિશમ્
તેના રથના યૂગ અને ધુરના છેડા પવનની લહેરોથી ચાલે છે અને ધ્રુવના સ્થિર વર્તુળમાં સર્વ દિશામાં ફરે છે.
ભ્રમતસ્તસ્ય રશ્મી તે મણ્ડલે તૂત્તરાયણે વર્ધેતે દક્ષિણેષ્વત્ર ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ
જ્યારે રથ ફરે છે, ત્યારે ઉત્તરાયણમાં તેના કિરણો વર્તુળમાં વધે છે; દક્ષિણાયણમાં પણ એ જ રીતે ગોળ ગોળ ફરે છે.
યુગાક્ષકોટીસમ્બદ્ધૌ દ્વૌ રશ્મી સ્યન્દનસ્ય તુ ધ્રુવેણ પ્રગૃહીતૌ તૌ રથૌ યૌ વનતો રવિમ્
રથના યૂગ અને ધુરના છેડાં સાથે જોડાયેલા બે કિરણો, ધ્રુવ તારાથી પકડાયેલા છે — એ બંને રવિના રથને ખેંચે છે.
આકૃષ્યેતે યદા તે તુ ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતે તદા સો ઽભ્યન્તરે સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ
જ્યારે એ બંને કિરણો ધ્રુવ તારાથી ખેંચાય છે, ત્યારે સૂર્ય અંદર અંદર ગોળ ગોળ ફરતો જાય છે.
અશીતિમણ્ડલશતં કાષ્ઠયોરુભયોશ્ચરન્ ધ્રુવેણ મુચ્યમાનેન પુના રશ્મિયુગેન ચ
એ રથ, ધ્રુવ છોડાય ત્યારે, યૂગ અને કિરણોની જોડ સાથે, બંને છેડાં વચ્ચે અશી હજાર વર્તુળો ફરતો જાય છે.
તથૈવ બાહ્યતઃ સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ ઉદ્વેષ્ટયન્વૈ વેગેન મણ્ડલાનિ તુ ગચ્છતિ
એ જ રીતે, સૂર્ય બહારના વર્તુળોમાં પણ ઝડપથી ગોળ ગોળ ફરતો અને એ વર્તુળો પાર કરતો જાય છે.
સ રથો ઽધિષ્ઠિતો દેવૈર્ માસિ માસિ યથાક્રમમ્ તતો વહત્યથાદિત્યં બહુભિર્ ઋષિભિઃ સહ
એ રથ દેવતાઓ દ્વારા સંચાલિત છે અને મહિના મહિને ક્રમશઃ સૂર્યને અનેક ઋષિઓ સાથે લઈ જાય છે.
ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ સર્પગ્રામણિરાક્ષસૈઃ એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે માસૌ દ્વૌ દ્વૌ ક્રમેણ ચ
ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, સાપોના મુખ્ય અને રાક્ષસો — એ બધા સૂર્ય સાથે, દરેક મહિને બે બે કરીને રહે છે.
ધાતાર્યમા પુલસ્ત્યશ્ચ પુલહશ્ચ પ્રજાપતી ઉરગૌ વાસુકિશ્ચૈવ સંકીર્ણશ્ચૈવ તાવુભૌ
ધાતા, અર્યમા, પુલસ્ત્ય અને પુલહ — એ બધા પ્રજાપતિઓ છે; અને સાપોમાં વસુકિ અને સંકિર્ણ પણ છે.
તુમ્બુરુર્ નારદશ્ચૈવ ગન્ધર્વૌ ગાયતાં વરૌ કૃતસ્થલાપ્સરાશ્ચૈવ યા ચ સા પુઞ્જિકસ્થલા
તુંબુરુ અને નારદ — ગંધર્વોમાં શ્રેષ્ઠ ગાયક; કૃતસ્થલા અને પુંજિકસ્થલા — એ અપ્સરાઓ પણ છે.
ગ્રામણ્યૌ રથકૃત્તસ્ય રથૌજાશ્ચૈવ તાવુભૌ રક્ષો હેતિઃ પ્રહેતિશ્ચ યાતુધાનાવુભૌ ઋતૌ
રથ બનાવનારા બે મુખ્ય, અને રથની શક્તિ ધરાવતા બે; રાક્ષસોમાં હેતી અને પ્રહેતી — બંને યાતુધાન પોતાના ઋતુમાં છે.
મધુમાધવયોર્હ્યેષ ગણો વસતિ ભાસ્કરે વસન્ગ્રીષ્મે તુ દ્વૌ માસૌ મિત્રશ્ચ વરુણશ્ચ વૈ
મધુ અને માધવ માસમાં આ સમૂહ સૂર્ય સાથે રહે છે; અને ઉનાળાના બે માસમાં મિત્ર અને વરુણ પણ જોડાય છે.
ઋષી અત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચ નાગૌ તક્ષકરમ્ભકૌ મેનકા સહજન્યા ચ હાહા હૂહૂશ્ચ ગાયકૌ
ઋષિ અત્રિ અને વસિષ્ઠ, નાગ તક્ષક અને રંભક, મેનકા અને સહજન્યા, તથા ગાયક હાહા અને હૂહૂ.
રથંતરશ્ચ ગ્રામણ્યૌ રથકૃચ્ચૈવ તાવુભૌ પુરુષાદો વધશ્ચૈવ યાતુધાનૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ
રથંતર અને રથ બનાવનારા બે મુખ્ય, બંને; પુરુષાદ અને વધ — બંને યાતુધાન તરીકે ઓળખાય છે.
એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે માસયોઃ શુચિશુક્રયોઃ તતઃ સૂર્યે પુનશ્ચાન્યા નિવસન્તિ સ્મ દેવતાઃ
આ મહિના સુચિ અને શુક્રમાં આ દેવતાઓ સૂર્યમાં નિવાસ કરે છે; પછી બીજા દેવતાઓ પણ સૂર્યમાં વસે છે.
ઇન્દ્રશ્ચૈવ વિવસ્વાંશ્ચ અઙ્ગિરા ભૃગુરેવ ચ એલાપત્ત્રસ્તથા સર્પઃ શઙ્ખપાલશ્ચ પન્નગઃ
ઇન્દ્ર, વિવસ્વાન, અંગિરા, ભૃગુ, એલાપત્ત્ર, શંખપાલ નામના સાપ અને પન્નગ ત્યાં રહે છે.
વિશ્વાવસુસુષેણૌ ચ પ્રાતશ્ચૈવ રથશ્ચ હિ પ્રમ્લોચેત્યપ્સરાશ્ચૈવ નિમ્રોચન્તી ચ તે ઉભે
વિશ્વાવસુ, સુષેણ, પ્રાત, રથ અને પ્રમ્લોચા તથા નિમ્રોચંતી નામની અપ્સરાઓ બંને ત્યાં વસે છે.
યાતુધાનસ્તથા હેતિર્ વ્યાઘ્રશ્ચૈવ તુ તાવુભૌ નભસ્યનભસોરેતૈર્ વસન્તશ્ચ દિવાકરે
યાતુધાન, હેતી, વ્યાઘ્ર અને તાવુ, તેમજ નભસ્ય અને નભસ – એ બધા સૂર્યમાં રહે છે.
માસૌ દ્વૌ દેવતાઃ સૂર્યે વસન્તિ ચ શરદૃતૌ પર્જન્યશ્ચૈવ પૂષા ચ ભરદ્વાજઃ સગૌતમઃ
શરદ ઋતુના બે મહિનામાં પર્જન્ય, પુષા, ભરદ્વાજ અને ગૌતમ નામના દેવતાઓ સૂર્યમાં નિવાસ કરે છે.
ચિત્રસેનશ્ચ ગન્ધર્વસ્ તથા વા સુરુચિશ્ચ યઃ વિશ્વાચી ચ ઘૃતાચી ચ ઉભે તે પુણ્યલક્ષણે
ગંધર્વ ચિત્રસેન, સુરુચિ, વિશ્વાચી અને ઘૃતાચી – બંને પુણ્યલક્ષણ ધરાવતી – ત્યાં વસે છે.
નાગશ્ચૈરાવતશ્ચૈવ વિશ્રુતશ્ચ ધનંજયઃ સેનજિચ્ચ સુષેણશ્ચ સેનાનીર્ ગ્રામણીસ્ તથા
નાગ એરાવત, વિશ્રુત, ધનંજય, સેનાજિત, સુષેણ, સેનાની અને ગ્રામણી ત્યાં રહે છે.
ચારો વાતશ્ચ દ્વાવેતૌ યાતુધાનાવુભૌ સ્મૃતૌ વસન્ત્યેતે ચ વૈ સૂર્યે માસયોશ્ચ ત્વિષોર્જયોઃ
ચાર અને વાત – બંને યાદમાં રહેલા યાતુધાન – ત્વિષા અને ઉર્જા મહિનામાં સૂર્યમાં નિવાસ કરે છે.
હૈમન્તિકૌ ચ દ્વૌ માસૌ નિવસન્તિ દિવાકરે અંશો ભગશ્ચ દ્વાવેતૌ કશ્યપશ્ચ ક્રતુશ્ચ તૌ
હેમંત ઋતુના બે મહિનામાં અંશ, ભગ, કશ્યપ અને ક્રતુ – એ બંને સૂર્યમાં વસે છે.
ભુજંગશ્ચ મહાપદ્મઃ સર્પઃ કર્કોટકસ્તથા ચિત્રસેનશ્ચ ગન્ધર્વઃ પૂર્ણાયુશ્ચૈવ ગાયનૌ
મહાપદ્મ નામનો ભુજંગ, કર્કોટક સાપ, ચિત્રસેન ગંધર્વ અને પૂર્ણાયુ તથા ગાયન – બંને ગાયક – ત્યાં વસે છે.
અપ્સરાઃ પૂર્વચિત્તિશ્ચ ગન્ધર્વા હ્યુર્વશી ચ યા તાર્ક્ષ્યશ્ચારિષ્ટનેમિશ્ચ સેનાનીર્ ગ્રામણીશ્ ચ તૌ
અપ્સરા પૂર્વચિત્તિ, ગંધર્વ ઉર્વશી, તાર્ક્ષ્ય, અરીષ્ટનેમિ, સેનાની અને ગ્રામણી – બંને ત્યાં વસે છે.
વિદ્યુત્સૂર્યશ્ચ તાવુગ્રૌ યાતુધાનૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ સહે ચૈવ સહસ્યે ચ વસન્ત્યેતે દિવાકરે
વિદ્યુત્સૂર્ય અને તાવુ – બંને ભયાનક યાતુધાન – સહે અને સહસ્ય સાથે સૂર્યમાં વસે છે.
તતસ્તુ શિશિરે ચાપિ માસયોર્નિવસન્તિ તે ત્વષ્ટા વિષ્ણુર્જમદગ્નિર્ વિશ્વામિત્રસ્તથૈવ ચ
પછી શિશિર ઋતુના બે મહિનામાં ત્વષ્ટા, વિષ્ણુ, જમદગ્નિ અને વિશ્વામિત્ર ત્યાં નિવાસ કરે છે.
કાદ્રવેયૌ તથા નાગૌ કમ્બલાશ્વતરાવુભૌ ગન્ધર્વૌ ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ સૂર્યવર્ચાશ્ચ તાવુભૌ
કાદ્રવેય અને કંબલ-અશ્વતરણાગ, ગંધર્વ ધૃતરાષ્ટ્ર અને સૂર્યવર્ચસ – બંને – ત્યાં વસે છે.
તિલોત્તમાપ્સરાશ્ચૈવ દેવી રમ્ભા મનોરમા ગ્રામણીર્ ઋતજિચ્ચૈવ સત્યજિચ્ચ મહાબલઃ
અપ્સરા તિલોત્તમા, રંભા, મનોરમા, ગ્રામણી, ઋતજિત, સત્યજિત અને મહાબલ ત્યાં વસે છે.
બ્રહ્મોપેતશ્ચ વૈ રક્ષો યજ્ઞોપેતસ્તથૈવ ચ ઇત્યેતે નિવસન્તિ સ્મ દ્વૌ દ્વૌ માસૌ દિવાકરે
બ્રહ્મા સાથે યુક્ત રાક્ષસ અને યજ્ઞ સાથે યુક્ત રાક્ષસ – બંને બે બે મહિનામાં સૂર્યમાં વસે છે.