અહર્નાભિસ્તુ સૂર્યસ્ય એકચક્રસ્ય વૈ સ્મૃતઃ અરાઃ સંવત્સરાસ્તસ્ય નેમ્યઃ ષડૃતવઃ સ્મૃતાઃ
સૂર્યનું નાભિ એક ચક્ર છે; તેની આરાઓ વર્ષો છે અને કિનારીઓ છ ઋતુઓ છે.
રાત્રિર્વરૂથો ધર્મશ્ચ ધ્વજ ઊર્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ અક્ષકોટ્યોર્યુગાન્યસ્ય આર્તવાહાઃ કલાઃ સ્મૃતાઃ
રાત્રિ એ યોક છે, ધર્મ એ ઊભો ધ્વજ છે; ધુરાના છેડા યુગ છે અને સમયના ભાગો ઋતુઓના વહનકર્તા છે.
તસ્ય કાષ્ઠા સ્મૃતા ઘોણા દન્તપઙ્ક્તિઃ ક્ષણાસ્તુ વૈ નિમેષશ્ચાનુકર્ષો ઽસ્ય ઈષા ચાસ્ય કલા સ્મૃતા
રથની કાંઠી, દાંતની પંક્તિ અને ક્ષણો તેની ઓળખ છે; પળક તેના ગતિરૂપ છે અને ધુરો તેના ભાગરૂપે ઓળખાય છે.
યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય અર્થકામાવુભૌ સ્મૃતૌ સપ્તાશ્વરૂપાશ્છન્દાંસિ વહન્તે વાયુરંહસા
ધુરાના છેડા અર્થ અને કામ રૂપે ઓળખાય છે; સાત છંદ ઘોડા રૂપે પવનથી ઝડપથી દોડે છે.
ગાયત્રી ચૈવ ત્રિષ્ટુપ્ચ જગત્યનુષ્ટુપ્તથૈવ ચ પઙ્ક્તિશ્ચ બૃહતી ચૈવ ઉષ્ણિગેવ તુ સપ્તમમ્
ગાયત્રી, ત્રિષ્ટુપ, જગતી, અનુષ્ટુપ, પંક્તિ, બૃહતી અને ઉષ્ણિક—આ સાત છે.
ચક્રમક્ષે નિબદ્ધં તુ ધ્રુવે ચાક્ષઃ સમર્પિતઃ સહચક્રો ભ્રમત્યક્ષઃ સહાક્ષો ભ્રમતિ ધ્રુવઃ
ચક્ર ધુરા પર બાંધેલું છે અને ધુરો ધ્રુવ પર મૂકાયેલો છે; ચક્ર ધુરા સાથે ફરે છે અને ધ્રુવ પણ ધુરા સાથે ફરતો રહે છે.
અક્ષઃ સહૈવ ચક્રેણ ભ્રમતે ઽસૌ ધ્રુવેરિતઃ એવમર્થવશાત્તસ્ય સંનિવેશો રથસ્ય તુ
રથનું ધુર અને ચક્ર, ધ્રુવ તારાથી ચલાવાય છે અને બંને સાથે ફરે છે. એ રીતે, એ રથની રચના તેના ઉદ્દેશથી જ થાય છે.
તથા સંયોગભાગેન સિદ્ધો વૈ ભાસ્કરો રથઃ તેનાસૌ તરણિર્દેવો નભસઃ સર્પતે દિવમ્
એ જ રીતે, ભાગે ભાગે જોડાયેલા ભાગોથી ભાસ્કરનું રથ બનેલું છે. એથી તેજસ્વી દેવતા આકાશમાં સ્વર્ગ તરફ આગળ વધે છે.
યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય દક્ષિણે સ્યન્દનસ્ય તુ ભ્રમતો ભ્રમતો રશ્મી તૌ ચક્રયુગયોસ્તુ વૈ
તેના રથના યૂગ અને ધુરના છેડા દક્ષિણ બાજુએ છે; જ્યારે રથ ફરે છે, ત્યારે એ બંને કિરણો, ચક્ર અને યૂગ સાથે જોડાયેલા હોય છે.
મણ્ડલાનિ ભ્રમન્તે ઽસ્ય ખેચરસ્ય રથસ્ય તુ કુલાલચક્રભ્રમવન્ મણ્ડલં સર્વતોદિશમ્
આ આકાશમાં ફરતા રથના વર્તુળો, કુંભારના ચક્રની જેમ, ચારેય દિશામાં ગોળ ગોળ ફરે છે.
યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય વાતોર્મી સ્યન્દનસ્ય તુ સંક્રમેતે ધ્રુવમહો મણ્ડલે સર્વતોદિશમ્
તેના રથના યૂગ અને ધુરના છેડા પવનની લહેરોથી ચાલે છે અને ધ્રુવના સ્થિર વર્તુળમાં સર્વ દિશામાં ફરે છે.
ભ્રમતસ્તસ્ય રશ્મી તે મણ્ડલે તૂત્તરાયણે વર્ધેતે દક્ષિણેષ્વત્ર ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ
જ્યારે રથ ફરે છે, ત્યારે ઉત્તરાયણમાં તેના કિરણો વર્તુળમાં વધે છે; દક્ષિણાયણમાં પણ એ જ રીતે ગોળ ગોળ ફરે છે.
યુગાક્ષકોટીસમ્બદ્ધૌ દ્વૌ રશ્મી સ્યન્દનસ્ય તુ ધ્રુવેણ પ્રગૃહીતૌ તૌ રથૌ યૌ વનતો રવિમ્
રથના યૂગ અને ધુરના છેડાં સાથે જોડાયેલા બે કિરણો, ધ્રુવ તારાથી પકડાયેલા છે — એ બંને રવિના રથને ખેંચે છે.
આકૃષ્યેતે યદા તે તુ ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતે તદા સો ઽભ્યન્તરે સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ
જ્યારે એ બંને કિરણો ધ્રુવ તારાથી ખેંચાય છે, ત્યારે સૂર્ય અંદર અંદર ગોળ ગોળ ફરતો જાય છે.
અશીતિમણ્ડલશતં કાષ્ઠયોરુભયોશ્ચરન્ ધ્રુવેણ મુચ્યમાનેન પુના રશ્મિયુગેન ચ
એ રથ, ધ્રુવ છોડાય ત્યારે, યૂગ અને કિરણોની જોડ સાથે, બંને છેડાં વચ્ચે અશી હજાર વર્તુળો ફરતો જાય છે.
તથૈવ બાહ્યતઃ સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ ઉદ્વેષ્ટયન્વૈ વેગેન મણ્ડલાનિ તુ ગચ્છતિ
એ જ રીતે, સૂર્ય બહારના વર્તુળોમાં પણ ઝડપથી ગોળ ગોળ ફરતો અને એ વર્તુળો પાર કરતો જાય છે.
સ રથો ઽધિષ્ઠિતો દેવૈર્ માસિ માસિ યથાક્રમમ્ તતો વહત્યથાદિત્યં બહુભિર્ ઋષિભિઃ સહ
એ રથ દેવતાઓ દ્વારા સંચાલિત છે અને મહિના મહિને ક્રમશઃ સૂર્યને અનેક ઋષિઓ સાથે લઈ જાય છે.
ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ સર્પગ્રામણિરાક્ષસૈઃ એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે માસૌ દ્વૌ દ્વૌ ક્રમેણ ચ
ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, સાપોના મુખ્ય અને રાક્ષસો — એ બધા સૂર્ય સાથે, દરેક મહિને બે બે કરીને રહે છે.
ધાતાર્યમા પુલસ્ત્યશ્ચ પુલહશ્ચ પ્રજાપતી ઉરગૌ વાસુકિશ્ચૈવ સંકીર્ણશ્ચૈવ તાવુભૌ
ધાતા, અર્યમા, પુલસ્ત્ય અને પુલહ — એ બધા પ્રજાપતિઓ છે; અને સાપોમાં વસુકિ અને સંકિર્ણ પણ છે.
તુમ્બુરુર્ નારદશ્ચૈવ ગન્ધર્વૌ ગાયતાં વરૌ કૃતસ્થલાપ્સરાશ્ચૈવ યા ચ સા પુઞ્જિકસ્થલા
તુંબુરુ અને નારદ — ગંધર્વોમાં શ્રેષ્ઠ ગાયક; કૃતસ્થલા અને પુંજિકસ્થલા — એ અપ્સરાઓ પણ છે.
ગ્રામણ્યૌ રથકૃત્તસ્ય રથૌજાશ્ચૈવ તાવુભૌ રક્ષો હેતિઃ પ્રહેતિશ્ચ યાતુધાનાવુભૌ ઋતૌ
રથ બનાવનારા બે મુખ્ય, અને રથની શક્તિ ધરાવતા બે; રાક્ષસોમાં હેતી અને પ્રહેતી — બંને યાતુધાન પોતાના ઋતુમાં છે.
મધુમાધવયોર્હ્યેષ ગણો વસતિ ભાસ્કરે વસન્ગ્રીષ્મે તુ દ્વૌ માસૌ મિત્રશ્ચ વરુણશ્ચ વૈ
મધુ અને માધવ માસમાં આ સમૂહ સૂર્ય સાથે રહે છે; અને ઉનાળાના બે માસમાં મિત્ર અને વરુણ પણ જોડાય છે.
ઋષી અત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચ નાગૌ તક્ષકરમ્ભકૌ મેનકા સહજન્યા ચ હાહા હૂહૂશ્ચ ગાયકૌ
ઋષિ અત્રિ અને વસિષ્ઠ, નાગ તક્ષક અને રંભક, મેનકા અને સહજન્યા, તથા ગાયક હાહા અને હૂહૂ.
રથંતરશ્ચ ગ્રામણ્યૌ રથકૃચ્ચૈવ તાવુભૌ પુરુષાદો વધશ્ચૈવ યાતુધાનૌ તુ તૌ સ્મૃતૌ
રથંતર અને રથ બનાવનારા બે મુખ્ય, બંને; પુરુષાદ અને વધ — બંને યાતુધાન તરીકે ઓળખાય છે.
એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે માસયોઃ શુચિશુક્રયોઃ તતઃ સૂર્યે પુનશ્ચાન્યા નિવસન્તિ સ્મ દેવતાઃ
આ મહિના સુચિ અને શુક્રમાં આ દેવતાઓ સૂર્યમાં નિવાસ કરે છે; પછી બીજા દેવતાઓ પણ સૂર્યમાં વસે છે.
ઇન્દ્રશ્ચૈવ વિવસ્વાંશ્ચ અઙ્ગિરા ભૃગુરેવ ચ એલાપત્ત્રસ્તથા સર્પઃ શઙ્ખપાલશ્ચ પન્નગઃ
ઇન્દ્ર, વિવસ્વાન, અંગિરા, ભૃગુ, એલાપત્ત્ર, શંખપાલ નામના સાપ અને પન્નગ ત્યાં રહે છે.
વિશ્વાવસુસુષેણૌ ચ પ્રાતશ્ચૈવ રથશ્ચ હિ પ્રમ્લોચેત્યપ્સરાશ્ચૈવ નિમ્રોચન્તી ચ તે ઉભે
વિશ્વાવસુ, સુષેણ, પ્રાત, રથ અને પ્રમ્લોચા તથા નિમ્રોચંતી નામની અપ્સરાઓ બંને ત્યાં વસે છે.
યાતુધાનસ્તથા હેતિર્ વ્યાઘ્રશ્ચૈવ તુ તાવુભૌ નભસ્યનભસોરેતૈર્ વસન્તશ્ચ દિવાકરે
યાતુધાન, હેતી, વ્યાઘ્ર અને તાવુ, તેમજ નભસ્ય અને નભસ – એ બધા સૂર્યમાં રહે છે.
માસૌ દ્વૌ દેવતાઃ સૂર્યે વસન્તિ ચ શરદૃતૌ પર્જન્યશ્ચૈવ પૂષા ચ ભરદ્વાજઃ સગૌતમઃ
શરદ ઋતુના બે મહિનામાં પર્જન્ય, પુષા, ભરદ્વાજ અને ગૌતમ નામના દેવતાઓ સૂર્યમાં નિવાસ કરે છે.
ચિત્રસેનશ્ચ ગન્ધર્વસ્ તથા વા સુરુચિશ્ચ યઃ વિશ્વાચી ચ ઘૃતાચી ચ ઉભે તે પુણ્યલક્ષણે
ગંધર્વ ચિત્રસેન, સુરુચિ, વિશ્વાચી અને ઘૃતાચી – બંને પુણ્યલક્ષણ ધરાવતી – ત્યાં વસે છે.