નિયચ્છત્યાપો મેઘેભ્યઃ શુક્લાઃ શુક્લૈસ્તુ રશ્મિભિઃ અભ્રસ્થાઃ પ્રપતન્ત્યાપો વાયુના સમુદીરિતાઃ
સૂર્ય સફેદ કિરણોથી વાદળોમાંથી પાણી રોકે છે; વાદળમાં રહેલું પાણી પવનથી ઉશ્કેરાય છે અને પછી નીચે પડે છે.
તતો વર્ષતિ ષણ્માસાન્ સર્વભૂતવિવૃદ્ધયે વાયુભિઃ સ્તનિતં ચૈવ વિદ્યુતસ્ત્વગ્નિજાઃ સ્મૃતાઃ
પછી છ મહિના સુધી બધાં જીવજંતુઓની વૃદ્ધિ માટે વરસાદ થાય છે; વીજળી અગ્નિથી થાય છે અને ગર્જના પવનથી થાય છે.
મેહનાચ્ચ મિહેર્ ધાતોર્ મેઘત્વં વ્યઞ્જયન્તિ ચ ન ભ્રશ્યન્તે તતો હ્યાપસ્ તસ્માદભ્રસ્ય વૈ સ્થિતિઃ સ્રષ્ટાસૌ વૃષ્ટિસર્ગસ્ય ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતો રવિઃ
'મિહ' ધાતુમાંથી 'મેઘ' શબ્દ આવ્યો છે, એટલે વાદળનું સ્વરૂપ એવું કહેવાય છે; પાણી કદી નાશ પામતું નથી, તેથી વાદળનું અસ્તિત્વ છે. ધ્રુવ પર સ્થિર થયેલો સૂર્ય વરસાદનું સર્જન અને પાલન કરે છે.
ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતો વાયુર્ વૃષ્ટિં સંહરતે પુનઃ ગ્રહન્નિવૃત્ત્યા સૂર્યાત્તુ ચરતે ઋક્ષમણ્ડલમ્
પવન પણ ધ્રુવ પર સ્થિર રહીને વરસાદ ફરી ભેગો કરે છે; ગ્રહણ ટળી જાય પછી તે સૂર્યમાંથી તારાઓના મંડળમાં જાય છે.
ચારસ્યાન્તે વિશત્યર્કં ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતમ્ અતઃ સૂર્યરથસ્યાપિ સંનિવેશં પ્રચક્ષતે
ફરવાનું પૂરું થાય ત્યારે પવન ધ્રુવ પર સ્થિર થયેલા સૂર્યમાં પ્રવેશ કરે છે; તેથી સૂર્યના રથની રચના કહેવામાં આવે છે.
સ્થિતેન ત્વેકચક્રેણ પઞ્ચારેણ ત્રિણાભિના હિરણ્મયેનાણુના વૈ અષ્ટચક્રૈકનેમિના ચક્રેણ ભાસ્વતા સૂર્યઃ સ્યન્દનેન પ્રસર્પિણા
એક ચક્ર, પાંચ આરા, ત્રણ નાભિ, સોનાનો નાનો ધુરો, આઠ ચક્રો અને એક કિનારીવાળું તેજસ્વી ચક્ર—આવી રચનાવાળું સૂર્યનું રથ છે.
શતયોજનસાહસ્રો વિસ્તારાયામ ઉચ્યતે દ્વિગુણા ચ રથોપસ્થાદ્ ઈષાદણ્ડઃ પ્રમાણતઃ
તેનું પહોળાઈ અને લંબાઈ દરેક શતયોજનસહસ્ત્ર જેટલું કહેવાય છે; રથની તળીના પ્રમાણમાં તેનો ધુરો બમણો છે.
સ તસ્ય બ્રહ્મણા સૃષ્ટો રથો હ્યર્થવશેન તુ અસઙ્ગઃ કાઞ્ચનો દિવ્યો યુક્તઃ પવનગૈર્હયૈઃ
બ્રહ્માએ જે રથ નિશ્ચિત હેતુથી બનાવ્યું છે, તે અસ્પૃશ્ય, સોનાનું, દિવ્ય અને પવનથી દોડતા ઘોડાઓથી જોડાયેલું છે.
છન્દોભિર્વાજિરૂપૈસ્તૈર્ યથાચક્રં સમાસ્થિતૈઃ વારુણસ્ય રથસ્યેહ લક્ષણૈઃ સદૃશશ્ચ સઃ
છંદરૂપે ઘોડાઓ રથના ચક્ર પ્રમાણે ગોઠવાયેલા છે; તે રથ વરુણના રથ જેવો જ દેખાય છે.
તેનાસૌ ચરતિ વ્યોમ્નિ ભાસ્વાનનુદિનં દિવિ અથાઙ્ગાનિ તુ સૂર્યસ્ય પ્રત્યઙ્ગાનિ રથસ્ય ચ સંવત્સરસ્યાવયવૈઃ કલ્પિતાનિ યથાક્રમમ્
આ રથ દ્વારા તેજસ્વી સૂર્ય રોજ આકાશમાં ફરતો રહે છે; સૂર્ય અને રથના અંગો વર્ષના ભાગરૂપે ગોઠવાયેલા છે.
અહર્નાભિસ્તુ સૂર્યસ્ય એકચક્રસ્ય વૈ સ્મૃતઃ અરાઃ સંવત્સરાસ્તસ્ય નેમ્યઃ ષડૃતવઃ સ્મૃતાઃ
સૂર્યનું નાભિ એક ચક્ર છે; તેની આરાઓ વર્ષો છે અને કિનારીઓ છ ઋતુઓ છે.
રાત્રિર્વરૂથો ધર્મશ્ચ ધ્વજ ઊર્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ અક્ષકોટ્યોર્યુગાન્યસ્ય આર્તવાહાઃ કલાઃ સ્મૃતાઃ
રાત્રિ એ યોક છે, ધર્મ એ ઊભો ધ્વજ છે; ધુરાના છેડા યુગ છે અને સમયના ભાગો ઋતુઓના વહનકર્તા છે.
તસ્ય કાષ્ઠા સ્મૃતા ઘોણા દન્તપઙ્ક્તિઃ ક્ષણાસ્તુ વૈ નિમેષશ્ચાનુકર્ષો ઽસ્ય ઈષા ચાસ્ય કલા સ્મૃતા
રથની કાંઠી, દાંતની પંક્તિ અને ક્ષણો તેની ઓળખ છે; પળક તેના ગતિરૂપ છે અને ધુરો તેના ભાગરૂપે ઓળખાય છે.
યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય અર્થકામાવુભૌ સ્મૃતૌ સપ્તાશ્વરૂપાશ્છન્દાંસિ વહન્તે વાયુરંહસા
ધુરાના છેડા અર્થ અને કામ રૂપે ઓળખાય છે; સાત છંદ ઘોડા રૂપે પવનથી ઝડપથી દોડે છે.
ગાયત્રી ચૈવ ત્રિષ્ટુપ્ચ જગત્યનુષ્ટુપ્તથૈવ ચ પઙ્ક્તિશ્ચ બૃહતી ચૈવ ઉષ્ણિગેવ તુ સપ્તમમ્
ગાયત્રી, ત્રિષ્ટુપ, જગતી, અનુષ્ટુપ, પંક્તિ, બૃહતી અને ઉષ્ણિક—આ સાત છે.
ચક્રમક્ષે નિબદ્ધં તુ ધ્રુવે ચાક્ષઃ સમર્પિતઃ સહચક્રો ભ્રમત્યક્ષઃ સહાક્ષો ભ્રમતિ ધ્રુવઃ
ચક્ર ધુરા પર બાંધેલું છે અને ધુરો ધ્રુવ પર મૂકાયેલો છે; ચક્ર ધુરા સાથે ફરે છે અને ધ્રુવ પણ ધુરા સાથે ફરતો રહે છે.
અક્ષઃ સહૈવ ચક્રેણ ભ્રમતે ઽસૌ ધ્રુવેરિતઃ એવમર્થવશાત્તસ્ય સંનિવેશો રથસ્ય તુ
રથનું ધુર અને ચક્ર, ધ્રુવ તારાથી ચલાવાય છે અને બંને સાથે ફરે છે. એ રીતે, એ રથની રચના તેના ઉદ્દેશથી જ થાય છે.
તથા સંયોગભાગેન સિદ્ધો વૈ ભાસ્કરો રથઃ તેનાસૌ તરણિર્દેવો નભસઃ સર્પતે દિવમ્
એ જ રીતે, ભાગે ભાગે જોડાયેલા ભાગોથી ભાસ્કરનું રથ બનેલું છે. એથી તેજસ્વી દેવતા આકાશમાં સ્વર્ગ તરફ આગળ વધે છે.
યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય દક્ષિણે સ્યન્દનસ્ય તુ ભ્રમતો ભ્રમતો રશ્મી તૌ ચક્રયુગયોસ્તુ વૈ
તેના રથના યૂગ અને ધુરના છેડા દક્ષિણ બાજુએ છે; જ્યારે રથ ફરે છે, ત્યારે એ બંને કિરણો, ચક્ર અને યૂગ સાથે જોડાયેલા હોય છે.
મણ્ડલાનિ ભ્રમન્તે ઽસ્ય ખેચરસ્ય રથસ્ય તુ કુલાલચક્રભ્રમવન્ મણ્ડલં સર્વતોદિશમ્
આ આકાશમાં ફરતા રથના વર્તુળો, કુંભારના ચક્રની જેમ, ચારેય દિશામાં ગોળ ગોળ ફરે છે.
યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય વાતોર્મી સ્યન્દનસ્ય તુ સંક્રમેતે ધ્રુવમહો મણ્ડલે સર્વતોદિશમ્
તેના રથના યૂગ અને ધુરના છેડા પવનની લહેરોથી ચાલે છે અને ધ્રુવના સ્થિર વર્તુળમાં સર્વ દિશામાં ફરે છે.
ભ્રમતસ્તસ્ય રશ્મી તે મણ્ડલે તૂત્તરાયણે વર્ધેતે દક્ષિણેષ્વત્ર ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ
જ્યારે રથ ફરે છે, ત્યારે ઉત્તરાયણમાં તેના કિરણો વર્તુળમાં વધે છે; દક્ષિણાયણમાં પણ એ જ રીતે ગોળ ગોળ ફરે છે.
યુગાક્ષકોટીસમ્બદ્ધૌ દ્વૌ રશ્મી સ્યન્દનસ્ય તુ ધ્રુવેણ પ્રગૃહીતૌ તૌ રથૌ યૌ વનતો રવિમ્
રથના યૂગ અને ધુરના છેડાં સાથે જોડાયેલા બે કિરણો, ધ્રુવ તારાથી પકડાયેલા છે — એ બંને રવિના રથને ખેંચે છે.
આકૃષ્યેતે યદા તે તુ ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતે તદા સો ઽભ્યન્તરે સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ
જ્યારે એ બંને કિરણો ધ્રુવ તારાથી ખેંચાય છે, ત્યારે સૂર્ય અંદર અંદર ગોળ ગોળ ફરતો જાય છે.
અશીતિમણ્ડલશતં કાષ્ઠયોરુભયોશ્ચરન્ ધ્રુવેણ મુચ્યમાનેન પુના રશ્મિયુગેન ચ
એ રથ, ધ્રુવ છોડાય ત્યારે, યૂગ અને કિરણોની જોડ સાથે, બંને છેડાં વચ્ચે અશી હજાર વર્તુળો ફરતો જાય છે.
તથૈવ બાહ્યતઃ સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ ઉદ્વેષ્ટયન્વૈ વેગેન મણ્ડલાનિ તુ ગચ્છતિ
એ જ રીતે, સૂર્ય બહારના વર્તુળોમાં પણ ઝડપથી ગોળ ગોળ ફરતો અને એ વર્તુળો પાર કરતો જાય છે.
સ રથો ઽધિષ્ઠિતો દેવૈર્ માસિ માસિ યથાક્રમમ્ તતો વહત્યથાદિત્યં બહુભિર્ ઋષિભિઃ સહ
એ રથ દેવતાઓ દ્વારા સંચાલિત છે અને મહિના મહિને ક્રમશઃ સૂર્યને અનેક ઋષિઓ સાથે લઈ જાય છે.
ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ સર્પગ્રામણિરાક્ષસૈઃ એતે વસન્તિ વૈ સૂર્યે માસૌ દ્વૌ દ્વૌ ક્રમેણ ચ
ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, સાપોના મુખ્ય અને રાક્ષસો — એ બધા સૂર્ય સાથે, દરેક મહિને બે બે કરીને રહે છે.
ધાતાર્યમા પુલસ્ત્યશ્ચ પુલહશ્ચ પ્રજાપતી ઉરગૌ વાસુકિશ્ચૈવ સંકીર્ણશ્ચૈવ તાવુભૌ
ધાતા, અર્યમા, પુલસ્ત્ય અને પુલહ — એ બધા પ્રજાપતિઓ છે; અને સાપોમાં વસુકિ અને સંકિર્ણ પણ છે.
તુમ્બુરુર્ નારદશ્ચૈવ ગન્ધર્વૌ ગાયતાં વરૌ કૃતસ્થલાપ્સરાશ્ચૈવ યા ચ સા પુઞ્જિકસ્થલા
તુંબુરુ અને નારદ — ગંધર્વોમાં શ્રેષ્ઠ ગાયક; કૃતસ્થલા અને પુંજિકસ્થલા — એ અપ્સરાઓ પણ છે.