પુષ્કરા નામ તે પક્ષા બૃહન્તસ્તોયધારિણઃ પુષ્કરાવર્તકા નામ કારણેનેહ શબ્દિતાઃ
તમારા પાંખોને પુષ્કરા કહેવામાં આવે છે, જે વિશાળ અને પાણી ભરાવનારી છે; એ જ કારણે તેમને પુષ્કરાવર્તક પણ કહેવામાં આવે છે.
નાનારૂપધરાશ્ચૈવ મહાઘોરસ્વરાશ્ચ તે કલ્પાન્તવૃષ્ટિકર્તારઃ કલ્પાન્તાગ્નેર્ નિયામકાઃ
આ પાંખો અનેક રૂપ ધારણ કરે છે અને ભયાનક અવાજ કરે છે; એ જ યુગના અંતે વરસાદ લાવે છે અને અંતકાળની અગ્નિને રોકે છે.
વાય્વાધારા વહન્તે વૈ સામૃતાઃ કલ્પસાધકાઃ યાન્યસ્યાણ્ડસ્ય ભિન્નસ્ય પ્રાકૃતાન્યભવંસ્તદા
પવનના આધારથી એ પાંખો ચાલે છે, અમર છે અને યુગની ગતિ પૂર્ણ કરે છે; જ્યારે જગતનું અંડું ફાટ્યું ત્યારે એમાંથી આ પાંખો સ્વાભાવિક રીતે ઉત્પન્ન થઈ.
યસ્મિન્ બ્રહ્મા સમુત્પન્નશ્ ચતુર્વક્ત્રઃ સ્વયં પ્રભુઃ તાન્યેવાણ્ડકપાલાનિ સર્વે મેઘાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
જેથી ચતુરમુખી, સ્વયંભૂ બ્રહ્મા જન્મ્યા, એ જ અંડાના ખોળાં બધા મેઘ તરીકે ઓળખાય છે.
તેષામાપ્યાયનં ધૂમઃ સર્વેષામ્ અવિશેષતઃ તેષાં શ્રેષ્ઠશ્ચ પર્જન્યશ્ ચત્વારશ્ચૈવ દિગ્ગજાઃ
સૌના પોષણ માટે ધૂમ્ર જ છે, તેમાં કોઈ ભેદ નથી; એમાં પરજન્ય શ્રેષ્ઠ છે અને ચાર દિશાના હાથીઓ પણ છે.
ગજાનાં પર્વતાનાં ચ મેઘાનાં ભોગિભિઃ સહ કુલમેકં દ્વિધા ભૂતં યોનિરેકા જલં સ્મૃતમ્
હાથીઓ, પર્વતો, મેઘો અને સાપોનું કુળ એક જ છે, પણ બે ભાગે વહેંચાયેલું છે; એ બધાનું મૂળ જળને માનવામાં આવે છે.
પર્જન્યો દિગ્ગજાશ્ચૈવ હેમન્તે શીતસમ્ભવમ્ તુષારવર્ષં વર્ષન્તિ વૃદ્ધા હ્યન્નવિવૃદ્ધયે
પરજન્ય અને દિશાના હાથીઓ શિયાળામાં ઠંડકથી પેદા થયેલું તુષાર અને વરસાદ વરસાવે છે, જે અનાજની વૃદ્ધિ માટે છે.
ષષ્ઠઃ પરિવહો નામ વાયુસ્તેષાં પરાયણઃ યૌ ઽસૌ બિભર્તિ ભગવાન્ ગઙ્ગામાકાશગોચરામ્
છઠ્ઠો પવન પરિવહો કહેવાય છે, જે એ બધાનો આધાર છે; એ ભગવાન છે, જે આકાશમાં વહેતી ગંગાને ધારણ કરે છે.
દિવ્યામૃતજલાં પુણ્યાં ત્રિપથામિતિ વિશ્રુતામ્ તસ્યા વિસ્પન્દિતં તોયં દિગ્ગજાઃ પૃથુભિઃ કરૈઃ
એ પવિત્ર, અમૃત જેવું જળ, જે ત્રિપથા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, એની કંપતી બૂંદોને દિશાના હાથીઓ પોતાના પહોળા હાથથી વિખેરી દે છે.
શીકરાન્ સમ્પ્રમુઞ્ચન્તિ નીહાર ઇતિ સ સ્મૃતઃ દક્ષિણેન ગિરિર્યો ઽસૌ હેમકૂટ ઇતિ સ્મૃતઃ
એ બૂંદો છૂટે છે, જેને કુંહડ કહેવાય છે; દક્ષિણ તરફ જે પર્વત છે, તેને હેમકૂટ કહે છે.
ઉદગ્ધિમવતઃ શૈલસ્ય્-ઓત્તરે ચૈવ દક્ષિણે પુણ્ડ્રં નામ સમાખ્યાતં સમ્યગ્વૃષ્ટિવિવૃદ્ધયે
એ દક્ષિણ પર્વતના ઉત્તર તરફ પુંડ્ર નામનું પ્રદેશ છે, જે પૂરતા વરસાદ માટે જાણીતું છે.
તસ્મિન્પ્રવર્તતે વર્ષં તત્તુષારસમુદ્ભવમ્ તતો હિમવતો વાયુર્ હિમં તત્ર સમુદ્ભવમ્
ત્યાં વરસાદ થાય છે, જે તુષારથી ઉત્પન્ન થાય છે; પછી હિમાલયના પવનથી ત્યાં હિમ પણ થાય છે.
આનયત્યાત્મવેગેન સિઞ્ચયાનો મહાગિરિમ્ હિમવન્તમતિક્રમ્ય વૃષ્ટિશેષં તતઃ પરમ્
પવન પોતાની જ તાકાતથી મેઘોને મોટાં પર્વતો પર વરસાવે છે, હિમાલયને પાર કરીને વરસાદ આગળ વધે છે.
ઇભાસ્યે ચ તતઃ પશ્ચાદ્ ઇદં ભૂતવિવૃદ્ધયે વર્ષદ્વયં સમાખ્યાતં સમ્યગ્વૃષ્ટિવિવૃદ્ધયે
પછી હાથીના મુખ પર, જીવજંતુઓની વૃદ્ધિ માટે, દ્વિગણિત વરસાદ થાય છે, જેથી પૂરતો વરસાદ મળે.
મેઘાશ્ચાપ્યાયનં ચૈવ સર્વમેતત્પ્રકીર્તિતમ્ સૂર્ય એવ તુ વૃષ્ટીનાં સ્રષ્ટા સમુપદિશ્યતે
મેઘો અને તેમનું પોષણ બધું વર્ણવાયું; પણ વરસાદનો સર્જક માત્ર સૂર્યને માનવામાં આવે છે.
વર્ષં ઘર્મં હિમં રાત્રિં સંધ્યે ચૈવ દિનં તથા શુભાશુભફલાનીહ ધ્રુવાત્સર્વં પ્રવર્તતે
વરસાદ, ઉષ્ણતા, ઠંડક, રાત, સાંજ અને દિવસ, તેમજ શુભ-અશુભ ફળ, બધું અહીં ધ્રુવથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.
ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતાશ્ચાપઃ સૂર્યો વૈ ગૃહ્ય તિષ્ઠતિ સર્વભૂતશરીરેષુ ત્વ્ આપો હ્યનુશ્રિતાશ્ચ યાઃ
ધ્રુવના અધિકાર હેઠળ સૂર્ય જળને સંભાળે છે; અને એ જળ સર્વ જીવના શરીરમાં સ્થિત છે.
દહ્યમાનેષુ તેષ્વેવ જઙ્ગમસ્થાવરેષુ ચ ધૂમભૂતાસ્તુ તા હ્યાપો નિષ્ક્રામન્તીહ સર્વશઃ
જ્યારે ચાલતા અને અચળ જીવ સળગે છે, ત્યારે એ જળ ધૂમ્ર રૂપે અહીંથી સંપૂર્ણપણે નીકળી જાય છે.
તેન ચાભ્રાણિ જાયન્તે સ્થાનમભ્રમયં સ્મૃતમ્ તેજોભિઃ સર્વલોકેભ્ય આદત્તે રશ્મિભિર્જલમ્
તેમાંથી વાદળો ઊભાં થાય છે; જ્યાં વાદળો બને છે, તેને વાદળનું સ્થાન કહેવાય છે. સૂર્ય પોતાની કિરણોથી બધાં લોકોથી પાણી ખેંચે છે.
સમુદ્રાદ્વાયુસંયોગાદ્ વહન્ત્યાપો ગભસ્તયઃ તતસ્ત્વૃતુવશાત્કાલે પરિવર્તન્દિવાકરઃ
સમુદ્રમાંથી પવનના સંયોગથી કિરણો પાણી લઈ જાય છે; પછી ઋતુ અને સમય પ્રમાણે સૂર્ય ફરતો રહે છે.
નિયચ્છત્યાપો મેઘેભ્યઃ શુક્લાઃ શુક્લૈસ્તુ રશ્મિભિઃ અભ્રસ્થાઃ પ્રપતન્ત્યાપો વાયુના સમુદીરિતાઃ
સૂર્ય સફેદ કિરણોથી વાદળોમાંથી પાણી રોકે છે; વાદળમાં રહેલું પાણી પવનથી ઉશ્કેરાય છે અને પછી નીચે પડે છે.
તતો વર્ષતિ ષણ્માસાન્ સર્વભૂતવિવૃદ્ધયે વાયુભિઃ સ્તનિતં ચૈવ વિદ્યુતસ્ત્વગ્નિજાઃ સ્મૃતાઃ
પછી છ મહિના સુધી બધાં જીવજંતુઓની વૃદ્ધિ માટે વરસાદ થાય છે; વીજળી અગ્નિથી થાય છે અને ગર્જના પવનથી થાય છે.
મેહનાચ્ચ મિહેર્ ધાતોર્ મેઘત્વં વ્યઞ્જયન્તિ ચ ન ભ્રશ્યન્તે તતો હ્યાપસ્ તસ્માદભ્રસ્ય વૈ સ્થિતિઃ સ્રષ્ટાસૌ વૃષ્ટિસર્ગસ્ય ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતો રવિઃ
'મિહ' ધાતુમાંથી 'મેઘ' શબ્દ આવ્યો છે, એટલે વાદળનું સ્વરૂપ એવું કહેવાય છે; પાણી કદી નાશ પામતું નથી, તેથી વાદળનું અસ્તિત્વ છે. ધ્રુવ પર સ્થિર થયેલો સૂર્ય વરસાદનું સર્જન અને પાલન કરે છે.
ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતો વાયુર્ વૃષ્ટિં સંહરતે પુનઃ ગ્રહન્નિવૃત્ત્યા સૂર્યાત્તુ ચરતે ઋક્ષમણ્ડલમ્
પવન પણ ધ્રુવ પર સ્થિર રહીને વરસાદ ફરી ભેગો કરે છે; ગ્રહણ ટળી જાય પછી તે સૂર્યમાંથી તારાઓના મંડળમાં જાય છે.
ચારસ્યાન્તે વિશત્યર્કં ધ્રુવેણ સમધિષ્ઠિતમ્ અતઃ સૂર્યરથસ્યાપિ સંનિવેશં પ્રચક્ષતે
ફરવાનું પૂરું થાય ત્યારે પવન ધ્રુવ પર સ્થિર થયેલા સૂર્યમાં પ્રવેશ કરે છે; તેથી સૂર્યના રથની રચના કહેવામાં આવે છે.
સ્થિતેન ત્વેકચક્રેણ પઞ્ચારેણ ત્રિણાભિના હિરણ્મયેનાણુના વૈ અષ્ટચક્રૈકનેમિના ચક્રેણ ભાસ્વતા સૂર્યઃ સ્યન્દનેન પ્રસર્પિણા
એક ચક્ર, પાંચ આરા, ત્રણ નાભિ, સોનાનો નાનો ધુરો, આઠ ચક્રો અને એક કિનારીવાળું તેજસ્વી ચક્ર—આવી રચનાવાળું સૂર્યનું રથ છે.
શતયોજનસાહસ્રો વિસ્તારાયામ ઉચ્યતે દ્વિગુણા ચ રથોપસ્થાદ્ ઈષાદણ્ડઃ પ્રમાણતઃ
તેનું પહોળાઈ અને લંબાઈ દરેક શતયોજનસહસ્ત્ર જેટલું કહેવાય છે; રથની તળીના પ્રમાણમાં તેનો ધુરો બમણો છે.
સ તસ્ય બ્રહ્મણા સૃષ્ટો રથો હ્યર્થવશેન તુ અસઙ્ગઃ કાઞ્ચનો દિવ્યો યુક્તઃ પવનગૈર્હયૈઃ
બ્રહ્માએ જે રથ નિશ્ચિત હેતુથી બનાવ્યું છે, તે અસ્પૃશ્ય, સોનાનું, દિવ્ય અને પવનથી દોડતા ઘોડાઓથી જોડાયેલું છે.
છન્દોભિર્વાજિરૂપૈસ્તૈર્ યથાચક્રં સમાસ્થિતૈઃ વારુણસ્ય રથસ્યેહ લક્ષણૈઃ સદૃશશ્ચ સઃ
છંદરૂપે ઘોડાઓ રથના ચક્ર પ્રમાણે ગોઠવાયેલા છે; તે રથ વરુણના રથ જેવો જ દેખાય છે.
તેનાસૌ ચરતિ વ્યોમ્નિ ભાસ્વાનનુદિનં દિવિ અથાઙ્ગાનિ તુ સૂર્યસ્ય પ્રત્યઙ્ગાનિ રથસ્ય ચ સંવત્સરસ્યાવયવૈઃ કલ્પિતાનિ યથાક્રમમ્
આ રથ દ્વારા તેજસ્વી સૂર્ય રોજ આકાશમાં ફરતો રહે છે; સૂર્ય અને રથના અંગો વર્ષના ભાગરૂપે ગોઠવાયેલા છે.