કશ્ચ ભ્રામયતે તાનિ ભ્રમન્તિ યદિ વા સ્વયમ્ એતદ્વેદિતુમ્ ઇચ્છામસ્ તતો નિગદ સત્તમ
આ બધાને કોણ ફેરવે છે, કે શું એ પોતે જ ફરે છે? અમને આ જાણવું છે, તેથી હે શ્રેષ્ઠ, તમે કહો.
ભૂતસંમોહનં હ્યેતદ્ બ્રુવતો મે નિબોધત પ્રત્યક્ષમપિ દૃશ્યં તત્ સંમોહયતિ વૈ પ્રજાઃ
હવે, હું જે કહું છું તે જીવજાતિના મોહને સમજજો; કારણ કે, આંખે જોઈ શકાય તેવું પણ લોકોમાં મોહ પેદા કરે છે.
યો ઽસૌ ચતુર્દશર્ક્ષેષુ શિશુમારો વ્યવસ્થિતઃ ઉત્તાનપાદપુત્રો ઽસૌ મેઢીભૂતો ધ્રુવો દિવિ
જે ચૌદ તારાઓમાં શિશુમાર રૂપે સ્થિત છે, ઉત્તાનપાદનો પુત્ર, એ ધ્રુવ આકાશમાં અડગ ઊભો છે,
સૈષ ભ્રમન્ભ્રામયતે ચન્દ્રાદિત્યૌ ગ્રહૈઃ સહ ભ્રમન્તમનુસર્પન્તિ નક્ષત્રાણિ ચ ચક્રવત્
એ ધ્રુવ પોતે ફરતો રહે છે અને સૂર્ય-ચંદ્ર તથા ગ્રહોને પણ ફરાવે છે; તારા પણ ચક્ર જેવી તેની સાથે ફરે છે.
ધ્રુવસ્ય મનસા યો વૈ ભ્રમતે જ્યોતિષાં ગણઃ વાતાનીકમયૈર્ બન્ધૈર્ ધ્રુવે બદ્ધઃ પ્રસર્પતિ
તારાઓનો સમૂહ ધ્રુવના મનથી ફરતો રહે છે, પવનના બંધનથી ધ્રુવ સાથે બંધાયેલો છે અને આગળ વધે છે.
તેષાં ભેદશ્ચ યોગશ્ચ તથા કાલસ્ય નિશ્ચયઃ અસ્તોદયાસ્તથોત્પાતા અયને દક્ષિણોત્તરે
તેમની અલગતા અને જોડાણ, સમયનો નિર્ધાર, ઉદય-અસ્ત અને અપશકુન, દક્ષિણાયન-ઉત્તરાયન વગેરે બધું,
વિષુવદ્ગ્રહવર્ણશ્ચ સર્વમેતદ્ધ્રુવેરિતમ્ જીમૂતા નામ તે મેઘા યદેભ્યો જીવસમ્ભવઃ
વિષુવત, ગ્રહોનો રંગ—આ બધું ધ્રુવના કારણે થાય છે. જીમૂત નામના મેઘો જ જીવસૃષ્ટિનું મૂળ છે.
દ્વિતીય આવહન્વાયુર્ મેઘાસ્તે ત્વભિસંશ્રિતાઃ ઇતો યોજનમાત્રાચ્ચ અધ્યર્ધવિકૃતા અપિ
બીજો આવાહનવાયુ છે; એ મેઘો તેમાં આશ્રય લે છે, અને એક યોજન અને અડધા અંતરે તેઓ વિભાજિત થાય છે.
વૃષ્ટિસર્ગસ્તથા તેષાં ધારાસારઃ પ્રકીર્તિતઃ પુષ્કરાવર્તકા નામ યે મેઘાઃ પક્ષસમ્ભવાઃ
તેમા વરસાદનું સર્જન સતત ધારા રૂપે થાય છે; પુષ્કરાવર્તક નામના મેઘો પાંખમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
શક્રેણ પક્ષાશ્છિન્ના વૈ પર્વતાનાં મહૌજસા કામગાનાં સમૃદ્ધાનાં ભૂતાનાં નાશમિચ્છતામ્
ઇન્દ્રે, એ મેઘોની પાંખો, જે ઇચ્છા મુજબ વરસાદ આપતી અને શક્તિશાળી હતી, મહા બળથી કાપી નાખી, કારણ કે તેઓ જીવસૃષ્ટિનો નાશ ઈચ્છતા હતા.
પુષ્કરા નામ તે પક્ષા બૃહન્તસ્તોયધારિણઃ પુષ્કરાવર્તકા નામ કારણેનેહ શબ્દિતાઃ
તમારા પાંખોને પુષ્કરા કહેવામાં આવે છે, જે વિશાળ અને પાણી ભરાવનારી છે; એ જ કારણે તેમને પુષ્કરાવર્તક પણ કહેવામાં આવે છે.
નાનારૂપધરાશ્ચૈવ મહાઘોરસ્વરાશ્ચ તે કલ્પાન્તવૃષ્ટિકર્તારઃ કલ્પાન્તાગ્નેર્ નિયામકાઃ
આ પાંખો અનેક રૂપ ધારણ કરે છે અને ભયાનક અવાજ કરે છે; એ જ યુગના અંતે વરસાદ લાવે છે અને અંતકાળની અગ્નિને રોકે છે.
વાય્વાધારા વહન્તે વૈ સામૃતાઃ કલ્પસાધકાઃ યાન્યસ્યાણ્ડસ્ય ભિન્નસ્ય પ્રાકૃતાન્યભવંસ્તદા
પવનના આધારથી એ પાંખો ચાલે છે, અમર છે અને યુગની ગતિ પૂર્ણ કરે છે; જ્યારે જગતનું અંડું ફાટ્યું ત્યારે એમાંથી આ પાંખો સ્વાભાવિક રીતે ઉત્પન્ન થઈ.
યસ્મિન્ બ્રહ્મા સમુત્પન્નશ્ ચતુર્વક્ત્રઃ સ્વયં પ્રભુઃ તાન્યેવાણ્ડકપાલાનિ સર્વે મેઘાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
જેથી ચતુરમુખી, સ્વયંભૂ બ્રહ્મા જન્મ્યા, એ જ અંડાના ખોળાં બધા મેઘ તરીકે ઓળખાય છે.
તેષામાપ્યાયનં ધૂમઃ સર્વેષામ્ અવિશેષતઃ તેષાં શ્રેષ્ઠશ્ચ પર્જન્યશ્ ચત્વારશ્ચૈવ દિગ્ગજાઃ
સૌના પોષણ માટે ધૂમ્ર જ છે, તેમાં કોઈ ભેદ નથી; એમાં પરજન્ય શ્રેષ્ઠ છે અને ચાર દિશાના હાથીઓ પણ છે.
ગજાનાં પર્વતાનાં ચ મેઘાનાં ભોગિભિઃ સહ કુલમેકં દ્વિધા ભૂતં યોનિરેકા જલં સ્મૃતમ્
હાથીઓ, પર્વતો, મેઘો અને સાપોનું કુળ એક જ છે, પણ બે ભાગે વહેંચાયેલું છે; એ બધાનું મૂળ જળને માનવામાં આવે છે.
પર્જન્યો દિગ્ગજાશ્ચૈવ હેમન્તે શીતસમ્ભવમ્ તુષારવર્ષં વર્ષન્તિ વૃદ્ધા હ્યન્નવિવૃદ્ધયે
પરજન્ય અને દિશાના હાથીઓ શિયાળામાં ઠંડકથી પેદા થયેલું તુષાર અને વરસાદ વરસાવે છે, જે અનાજની વૃદ્ધિ માટે છે.
ષષ્ઠઃ પરિવહો નામ વાયુસ્તેષાં પરાયણઃ યૌ ઽસૌ બિભર્તિ ભગવાન્ ગઙ્ગામાકાશગોચરામ્
છઠ્ઠો પવન પરિવહો કહેવાય છે, જે એ બધાનો આધાર છે; એ ભગવાન છે, જે આકાશમાં વહેતી ગંગાને ધારણ કરે છે.
દિવ્યામૃતજલાં પુણ્યાં ત્રિપથામિતિ વિશ્રુતામ્ તસ્યા વિસ્પન્દિતં તોયં દિગ્ગજાઃ પૃથુભિઃ કરૈઃ
એ પવિત્ર, અમૃત જેવું જળ, જે ત્રિપથા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, એની કંપતી બૂંદોને દિશાના હાથીઓ પોતાના પહોળા હાથથી વિખેરી દે છે.
શીકરાન્ સમ્પ્રમુઞ્ચન્તિ નીહાર ઇતિ સ સ્મૃતઃ દક્ષિણેન ગિરિર્યો ઽસૌ હેમકૂટ ઇતિ સ્મૃતઃ
એ બૂંદો છૂટે છે, જેને કુંહડ કહેવાય છે; દક્ષિણ તરફ જે પર્વત છે, તેને હેમકૂટ કહે છે.
ઉદગ્ધિમવતઃ શૈલસ્ય્-ઓત્તરે ચૈવ દક્ષિણે પુણ્ડ્રં નામ સમાખ્યાતં સમ્યગ્વૃષ્ટિવિવૃદ્ધયે
એ દક્ષિણ પર્વતના ઉત્તર તરફ પુંડ્ર નામનું પ્રદેશ છે, જે પૂરતા વરસાદ માટે જાણીતું છે.
તસ્મિન્પ્રવર્તતે વર્ષં તત્તુષારસમુદ્ભવમ્ તતો હિમવતો વાયુર્ હિમં તત્ર સમુદ્ભવમ્
ત્યાં વરસાદ થાય છે, જે તુષારથી ઉત્પન્ન થાય છે; પછી હિમાલયના પવનથી ત્યાં હિમ પણ થાય છે.
આનયત્યાત્મવેગેન સિઞ્ચયાનો મહાગિરિમ્ હિમવન્તમતિક્રમ્ય વૃષ્ટિશેષં તતઃ પરમ્
પવન પોતાની જ તાકાતથી મેઘોને મોટાં પર્વતો પર વરસાવે છે, હિમાલયને પાર કરીને વરસાદ આગળ વધે છે.
ઇભાસ્યે ચ તતઃ પશ્ચાદ્ ઇદં ભૂતવિવૃદ્ધયે વર્ષદ્વયં સમાખ્યાતં સમ્યગ્વૃષ્ટિવિવૃદ્ધયે
પછી હાથીના મુખ પર, જીવજંતુઓની વૃદ્ધિ માટે, દ્વિગણિત વરસાદ થાય છે, જેથી પૂરતો વરસાદ મળે.
મેઘાશ્ચાપ્યાયનં ચૈવ સર્વમેતત્પ્રકીર્તિતમ્ સૂર્ય એવ તુ વૃષ્ટીનાં સ્રષ્ટા સમુપદિશ્યતે
મેઘો અને તેમનું પોષણ બધું વર્ણવાયું; પણ વરસાદનો સર્જક માત્ર સૂર્યને માનવામાં આવે છે.
વર્ષં ઘર્મં હિમં રાત્રિં સંધ્યે ચૈવ દિનં તથા શુભાશુભફલાનીહ ધ્રુવાત્સર્વં પ્રવર્તતે
વરસાદ, ઉષ્ણતા, ઠંડક, રાત, સાંજ અને દિવસ, તેમજ શુભ-અશુભ ફળ, બધું અહીં ધ્રુવથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.
ધ્રુવેણાધિષ્ઠિતાશ્ચાપઃ સૂર્યો વૈ ગૃહ્ય તિષ્ઠતિ સર્વભૂતશરીરેષુ ત્વ્ આપો હ્યનુશ્રિતાશ્ચ યાઃ
ધ્રુવના અધિકાર હેઠળ સૂર્ય જળને સંભાળે છે; અને એ જળ સર્વ જીવના શરીરમાં સ્થિત છે.
દહ્યમાનેષુ તેષ્વેવ જઙ્ગમસ્થાવરેષુ ચ ધૂમભૂતાસ્તુ તા હ્યાપો નિષ્ક્રામન્તીહ સર્વશઃ
જ્યારે ચાલતા અને અચળ જીવ સળગે છે, ત્યારે એ જળ ધૂમ્ર રૂપે અહીંથી સંપૂર્ણપણે નીકળી જાય છે.
તેન ચાભ્રાણિ જાયન્તે સ્થાનમભ્રમયં સ્મૃતમ્ તેજોભિઃ સર્વલોકેભ્ય આદત્તે રશ્મિભિર્જલમ્
તેમાંથી વાદળો ઊભાં થાય છે; જ્યાં વાદળો બને છે, તેને વાદળનું સ્થાન કહેવાય છે. સૂર્ય પોતાની કિરણોથી બધાં લોકોથી પાણી ખેંચે છે.
સમુદ્રાદ્વાયુસંયોગાદ્ વહન્ત્યાપો ગભસ્તયઃ તતસ્ત્વૃતુવશાત્કાલે પરિવર્તન્દિવાકરઃ
સમુદ્રમાંથી પવનના સંયોગથી કિરણો પાણી લઈ જાય છે; પછી ઋતુ અને સમય પ્રમાણે સૂર્ય ફરતો રહે છે.