તિસ્રસ્તુ વીથયો હ્યેતા ઉત્તરો માર્ગ ઉચ્યતે પૂર્વોત્તરા ચ ફલ્ગુન્યૌ મઘા ચૈવાર્ષભી ભવેત્
આ ત્રણેય માર્ગો છે અને તેને ઉત્તર દિશાનો માર્ગ કહેવામાં આવે છે; પૂર્વ અને ઉત્તર ફલ્ગુની તથા મઘા વૃષભ રાશિના તારાઓ કહેવાય છે.
પૂર્વોત્તરપ્રોષ્ઠપદૌ ગોવીથી રેવતી સ્મૃતા શ્રવણં ચ ધનિષ્ઠા ચ વારુણં ચ જરદ્ગવમ્
પૂર્વ અને ઉત્તર પ્રોષ્ઠપદ તથા રેવતી ગોમાર્ગ તરીકે ઓળખાય છે; શ્રવણ, ધનિષ્ઠા અને વારુણને જરદગવ કહેવામાં આવે છે.
એતાસ્તુ વીથયસ્ તિસ્રો મધ્યમો માર્ગ ઉચ્યતે હસ્તશ્ચિત્રા તથા સ્વાતી હ્ય્ અજવીથિરિતિ સ્મૃતા
આ ત્રણેય માર્ગો છે અને તેને મધ્યમ માર્ગ કહેવામાં આવે છે; હસ્ત, ચિત્રા અને સ્વાતી અજમાર્ગ તરીકે ઓળખાય છે.
જ્યેષ્ઠા વિશાખા મૈત્રં ચ મૃગવીથી તથોચ્યતે મૂલં પૂર્વોત્તરાષાઢે વીથી વૈશ્વાનરી ભવેત્
જ્યેષ્ઠા, વિશાખા અને મૈત્ર તારો મૃગમાર્ગ કહેવાય છે; મૂળ અને પૂર્વ-ઉત્તર ષાઢા વૈશ્વાનર માર્ગ તરીકે ઓળખાય છે.
સ્મૃતાસ્તિસ્રસ્તુ વીથ્યસ્તા માર્ગે વૈ દક્ષિણે પુનઃ કાષ્ઠયોરન્તરં ચૈતદ્ વક્ષ્યતે યોજનૈઃ પુનઃ
આ ત્રણેય માર્ગો દક્ષિણ દિશામાં પણ ઓળખાય છે; હવે વિભાગો વચ્ચેનું અંતર યોજનમાં જણાવવામાં આવશે.
એતચ્છતસહસ્રાણામ્ એકત્રિંશત્તુ વૈ સ્મૃતમ્ શતાનિ ત્રીણિ ચાન્યાનિ ત્રયસ્ત્રિંશત્તથૈવ ચ
આ લાખમાંથી એકત્રીસ યાદ રાખવામાં આવે છે, અને ત્રણસો બીજાં છે, અને એ જ રીતે ત્રેત્રીસ પણ છે.
કાષ્ઠયોરન્તરં હ્યેતદ્ યોજનાનાં પ્રકીર્તિતમ્ કાષ્ઠયોર્લેખયોશ્ચૈવ અયને દક્ષિણોત્તરે
વિભાગો વચ્ચેનું અંતર યોજનમાં જણાવાયું છે, અને વિભાગોની રેખાઓ વચ્ચે પણ, દક્ષિણ અને ઉત્તર અયન સમયે.
તે વક્ષ્યામિ પ્રસંખ્યાય યોજનૈસ્તુ નિબોધત એકૈકમન્તરં તદ્વદ્ યુક્તાન્યેતાનિ સપ્તભિઃ
હવે હું તમને ગણતરી માટે યોજનમાં અંતર કહું છું; દરેક વચ્ચેનું અંતર સાતથી જોડાયેલું છે.
સહસ્રેણાતિરિક્તા ચ તતો ઽન્યા પઞ્ચવિંશતિઃ લેખયોઃ કાષ્ઠયોશ્ચૈવ બાહ્યાભ્યન્તરયોશ્ચરન્
હજાર પછી પચ્ચીસ વધુ છે; વિભાગોની અંદરની અને બહારની રેખાઓ વચ્ચે ચાલે છે.
અભ્યન્તરં સ પર્યેતિ મણ્ડલાન્યુત્તરાયણે બાહ્યતો દક્ષિણેનૈવ સતતં સૂર્યમણ્ડલમ્
ઉત્તર અયન સમયે અંદરના મંડળોમાં ફરતો જાય છે, અને દક્ષિણમાં હંમેશાં સૂર્યમંડળ બહારથી ફરતો રહે છે.
ચરન્નસાવુદીચ્યાં ચ હ્ય્ અશીત્યા મણ્ડલાઞ્છતમ્ અભ્યન્તરં સ પર્યેતિ ક્રમતે મણ્ડલાનિ તુ
ઉત્તર તરફ જતા, એ સો એંસી મંડળો ફરતો જાય છે; એ અંદરના મંડળોમાં ફરતો અને પછી બીજા મંડળોમાં આગળ વધે છે.
પ્રમાણં મણ્ડલસ્યાપિ યોજનાનાં નિબોધત યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશ ચાષ્ટૌ તથા સ્મૃતમ્
હવે મંડળનું માપ યોજનમાં સાંભળો: દસ હજાર અને આઠ હજાર યોજન યાદ રાખવામાં આવ્યા છે.
અધિકાન્યષ્ટપઞ્ચાશદ્ યોજનાનિ તુ વૈ પુનઃ વિષ્કમ્ભો મણ્ડલસ્યૈવ તિર્યક્સ તુ વિધીયતે
અને અડસઠ યોજન વધુ ઉમેરાય છે; મંડળનો વ્યાસ આ રીતે આડુ ગણાય છે.
અહસ્તુ ચરતે નાભેઃ સૂર્યો વૈ મણ્ડલં ક્રમાત્ કુલાલચક્રપર્યન્તો યથા ચન્દ્રો રવિસ્તથા
સૂર્ય ધીરે-ધીરે નાભિથી મંડળમાં ફરતો જાય છે; જેમ કુંભારનું ચાક ફરે છે, એમ ચંદ્ર અને સૂર્ય પણ ફરે છે.
દક્ષિણે ચક્રવત્સૂર્યસ્ તથા શીઘ્રં નિવર્તતે તસ્માત્પ્રકૃષ્ટાં ભૂમિં તુ કાલેનાલ્પેન ગચ્છતિ
દક્ષિણમાં સૂર્ય ચાક જેવા ઝડપથી વળી જાય છે, અને તેથી થોડા સમયમાં વધારે ભૂમિ પાર કરે છે.
સૂર્યો દ્વાદશભિઃ શીઘ્રં મુહૂર્તૈર્દક્ષિણાયને ત્રયોદશાર્ધમૃક્ષાણાં મધ્યે ચરતિ મણ્ડલમ્
દક્ષિણાયન દરમિયાન સૂર્ય બાર મુહૂર્તમાં ઝડપથી ચાલે છે, અને તે ત્રેયદશ અડધા રાશિ વચ્ચે મંડળમાં ફરતો જાય છે.
મુહૂર્તૈસ્તાનિ ઋક્ષાણિ નક્તમષ્ટાદશૈશ્ચરન્ કુલાલચક્રમધ્યસ્થો યથા મન્દં પ્રસર્પતિ
થોડા જ ક્ષણોમાં, સૂર્ય રાત્રિના સમયે તે તારાઓમાંથી પસાર થાય છે, જાણે કુંભારના ચાકના મધ્યમાં ધીમે ધીમે આગળ વધતો હોય.
ઉદગ્યાને તથા સૂર્યઃ સર્પતે મન્દવિક્રમઃ તસ્માદ્દીર્ઘેણ કાલેન ભૂમિં સો ઽલ્પાં પ્રસર્પતિ
ઉત્તર દિશામાં પણ સૂર્ય ધીમા પગલાંએ ચાલે છે; તેથી લાંબા સમયગાળામાં એ ધરતીનો થોડો જ ભાગ કાપે છે.
સૂર્યો ઽષ્ટાદશભિરહ્નો મુહૂર્તૈરુદગાયને ત્રયોદશાનાં મધ્યે તુ ઋક્ષાણાં ચરતે રવિઃ મુહૂર્તૈસ્તાનિ ઋક્ષાણિ રાત્રૌ દ્વાદશભિશ્ચરન્
ઉત્તર દિશાના ગમનમાં, સૂર્ય દિવસે અઢાર ક્ષણોમાં તે તારાઓમાંથી પસાર થાય છે; તે ત્રેયોદશ તારાઓના મધ્યમાં ચાલે છે અને રાત્રે તે બાર ક્ષણોમાં તે તારાઓમાંથી પસાર થાય છે.
તતો મન્દતરં તાભ્યાં ચક્રં તુ ભ્રમતે પુનઃ મૃત્પિણ્ડ ઇવ મધ્યસ્થો ભ્રમતે ઽસૌ ધ્રુવસ્તથા
પછી એ ચક્ર બંને કરતાં પણ વધુ ધીમે ફરે છે; જેમ માટીના ગોળા ચાકના મધ્યમાં ધીમે ધીમે ફરે છે, તેમ ધ્રુવ પણ ફરતો રહે છે.
મુહૂર્તૈસ્ત્રિંશતા તાવદ્ અહોરાત્રં ભુવો ભ્રમન્ ઉભયોઃ કાષ્ઠયોર્મધ્યે ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ
ત્રીસ ક્ષણોમાં દિવસ અને રાત ધરતી પર ફરતા રહે છે; બંને સીમાઓ વચ્ચે એ મંડળો ફરતા રહે છે.
ઉત્તરક્રમણે ઽર્કસ્ય દિવા મન્દગતિઃ સ્મૃતા તસ્યૈવ તુ પુનર્નક્તં શીઘ્રા સૂર્યસ્ય વૈ ગતિઃ
જ્યારે સૂર્ય ઉત્તર તરફ જાય છે, ત્યારે તેની દિવસની ગતિ ધીમી ગણાય છે; પણ રાત્રે તેની ગતિ ઝડપી હોય છે.
દક્ષિણપ્રક્રમે વાપિ દિવા શીઘ્રં વિધીયતે ગતિઃ સૂર્યસ્ય વૈ નક્તં મન્દા ચાપિ વિધીયતે
દક્ષિણ દિશાના ગમનમાં, દિવસે સૂર્યની ગતિ ઝડપી હોય છે અને રાત્રે એ ગતિ ધીમી ગણાય છે.
એવં ગતિવિશેષેણ વિભજન્રાત્ર્યહાનિ તુ અજવીથ્યાં દક્ષિણાયાં લોકાલોકસ્ય ચોત્તરમ્
આ રીતે ગતિના ફેરફારથી, દિવસ અને રાતનું વિભાજન થાય છે, અજા માર્ગની દક્ષિણ દિશામાં અને લોકાલોકના ઉત્તર ભાગમાં.
લોકસંતાનતો હ્યેષ વૈશ્વાનરપથાદ્બહિઃ વ્યુષ્ટિર્યાવત્પ્રભા સૌરી પુષ્કરાત્સમ્પ્રવર્તતે
લોકોના વિસ્તરણથી, અગ્નિના માર્ગની બહાર, સૂર્યની કિરણો પુષ્કરથી જ્યાં સુધી પહોંચે છે ત્યાં સુધી પ્રસરે છે.
પાર્શ્વેભ્યો બાહ્યતસ્ તાવલ્ લોકાલોકશ્ચ પર્વતઃ યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશોર્ધ્વં ચોચ્છ્રિતો ગિરિઃ
બાજુઓની બહાર લોકાલોક નામનો પર્વત છે; એ પર્વત દસ હજાર યોજન ઊંચો ઊભો છે.
પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ચ પર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ નક્ષત્રચન્દ્રસૂર્યાશ્ચ ગ્રહાસ્તારાગણૈઃ સહ
આ પર્વત પ્રકાશમય અને અપ્રકાશમય બંને છે, સંપૂર્ણ ગોળ છે અને તેમાં તારાઓ, ચંદ્ર, સૂર્ય, ગ્રહો અને તારાઓનો સમૂહ છે.
અભ્યન્તરે પ્રકાશન્તે લોકાલોકસ્ય વૈ ગિરેઃ એતાવાનેવ લોકસ્તુ નિરાલોકસ્તતઃ પરમ્
લોકાલોક પર્વતની અંદર દુનિયા પ્રકાશિત થાય છે; આટલોજ જગત છે, એના પલ્ટે પછી અંધકાર છે.
લોક આલોકને ધાતુર્ નિરાલોકસ્ત્વલોકતા લોકાલોકૌ તુ સંધત્તે યસ્માત્સૂર્યઃ પરિભ્રમન્
પ્રકાશના તત્ત્વથી જગત દેખાય છે, અને પછી અપ્રકાશ છે; લોક અને અલોક જોડાયેલા છે, કારણ કે સૂર્ય એના આસપાસ ફરતો રહે છે.
તસ્માત્સંધ્યેતિ તામાહુર્ ઉષાવ્યુષ્ટૈર્યથાન્તરમ્ ઉષા રાત્રિઃ સ્મૃતા વિપ્રૈર્ વ્યુષ્ટિશ્ચાપિ અહઃ સ્મૃતમ્
આથી તેને સંધ્યા કહે છે, જેમ ઋષિઓ કહે છે, ઉષા અને વ્યુષ્ટિ એ વચ્ચે આવે છે; ઉષા રાત્રિ ગણાય છે અને વ્યુષ્ટિ દિવસ ગણાય છે.