નવ કોટ્યઃ પ્રસંખ્યાતા યોજનૈઃ પરિમણ્ડલમ્ તથા શતસહસ્રાણિ ચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ
યોજનમાં પરિધિ નવ કરોડ ગણાય છે, અને એ ઉપરાંત એક લાખ, ચાલીસ અને પાંચ પણ ઉમેરાય છે.
અહોરાત્રાત્પતંગસ્ય ગતિરેષા વિધીયતે દક્ષિણાદિઙ્નિવૃત્તો ઽસૌ વિષુવસ્થો યદા રવિઃ
આ સૂર્યની એક દિવસ-રાતની ગતિ કહેવાય છે. જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણ દિશા છોડીને વિષુવવૃત્ત પર આવે છે.
ક્ષીરોદસ્ય સમુદ્રસ્યોત્તરતો ઽપિ દિશં ચરન્ મણ્ડલં વિષુવચ્ચાપિ યોજનૈસ્તન્નિબોધત
ક્ષીરસાગરના ઉત્તર તરફ સૂર્ય ફરતો હોય ત્યારે, વિષુવવૃત્તની પરિધિ યોજનમાં જાણો.
તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ સમ્પૂર્ણા વિષુવસ્યાપિ મણ્ડલમ્ તથા શતસહસ્રાણિ વિંશત્યેકાધિકાનિ તુ
વિષુવવૃત્તની પરિધિ ત્રણ કરોડ પૂરી થાય છે, અને એ ઉપરાંત એકવીસ હજાર લાખ પણ ગણાય છે.
શ્રાવણે ચોત્તરાં કાષ્ઠાં ચિત્રભાનુર્યદા ભવેત્ ગોમેદસ્ય પરદ્વીપે ઉત્તરાં ચ દિશં ચરન્
જ્યારે ચિત્રભાનુ શ્રાવણમાં ઉત્તર ભાગે હોય છે અને ગોમેદ દ્વીપ પર ઉત્તર દિશામાં ફરતો હોય છે.
ઉત્તરાયાઃ પ્રમાણં તુ કાષ્ઠાયા મણ્ડલસ્ય તુ દક્ષિણોત્તરમધ્યાનિ તાનિ વિન્દ્યાદ્ યથાક્રમમ્
હવે ઉત્તર ભાગ અને પરિધિનું માપ જાણો; દક્ષિણ, ઉત્તર અને મધ્ય ભાગ ક્રમશઃ જાણી શકાય.
સ્થાનં જરદ્ગવં મધ્યે તથૈરાવતમુત્તમમ્ વૈશ્વાનરં દક્ષિણતો નિર્દિષ્ટમિહ તત્ત્વતઃ
જરદગવનું સ્થાન મધ્યમાં છે, અને એ જ રીતે ઐરાવત સર્વોચ્ચ છે; વૈશ્વાનર અહીં દક્ષિણ તરફ સાચું કહેવાય છે.
નાગવીથ્યુત્તરા વીથી હ્ય્ અજવીથિસ્ તુ દક્ષિણા ઉભે આષાઢમૂલં તુ અજવીથ્યાદયસ્ ત્રયઃ
નાગવીથિ ઉત્તર તરફની પંથ છે અને અજવીથિ દક્ષિણ તરફની; બન્ને અને આશાઢમૂળ, આ ત્રણ અજવીથિના આરંભ છે.
અભિજિત્પૂર્વતઃ સ્વાતિં નાગવીથ્યુત્તરાસ્ ત્રયઃ અશ્વિની કૃત્તિકા યામ્યા નાગવીથ્યસ્ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ
અભિજિતના પૂર્વે સ્વાતી અને ઉત્તર દિશામાં નાગમાર્ગની ત્રણ તારાઓ છે; દક્ષિણ તરફ અશ્વિની અને કૃત્તિકા છે, અને ત્રણ તારાઓ દક્ષિણ નાગમાર્ગ તરીકે ઓળખાય છે.
રોહિણ્યાર્દ્રા મૃગશિરો નાગવીથિર્ ઇતિ સ્મૃતા પુષ્યાશ્લેષા પુનર્વસ્વોર્ વીથી ચૈરાવતી સ્મૃતા
રોહિત, અર્દ્રા અને મૃગશિર્ષા નાગમાર્ગ તરીકે જાણીતી છે; પુષ્ય, આશ્લેષા અને પુનર્વસુને ઐરાવત માર્ગ કહેવામાં આવે છે.
તિસ્રસ્તુ વીથયો હ્યેતા ઉત્તરો માર્ગ ઉચ્યતે પૂર્વોત્તરા ચ ફલ્ગુન્યૌ મઘા ચૈવાર્ષભી ભવેત્
આ ત્રણેય માર્ગો છે અને તેને ઉત્તર દિશાનો માર્ગ કહેવામાં આવે છે; પૂર્વ અને ઉત્તર ફલ્ગુની તથા મઘા વૃષભ રાશિના તારાઓ કહેવાય છે.
પૂર્વોત્તરપ્રોષ્ઠપદૌ ગોવીથી રેવતી સ્મૃતા શ્રવણં ચ ધનિષ્ઠા ચ વારુણં ચ જરદ્ગવમ્
પૂર્વ અને ઉત્તર પ્રોષ્ઠપદ તથા રેવતી ગોમાર્ગ તરીકે ઓળખાય છે; શ્રવણ, ધનિષ્ઠા અને વારુણને જરદગવ કહેવામાં આવે છે.
એતાસ્તુ વીથયસ્ તિસ્રો મધ્યમો માર્ગ ઉચ્યતે હસ્તશ્ચિત્રા તથા સ્વાતી હ્ય્ અજવીથિરિતિ સ્મૃતા
આ ત્રણેય માર્ગો છે અને તેને મધ્યમ માર્ગ કહેવામાં આવે છે; હસ્ત, ચિત્રા અને સ્વાતી અજમાર્ગ તરીકે ઓળખાય છે.
જ્યેષ્ઠા વિશાખા મૈત્રં ચ મૃગવીથી તથોચ્યતે મૂલં પૂર્વોત્તરાષાઢે વીથી વૈશ્વાનરી ભવેત્
જ્યેષ્ઠા, વિશાખા અને મૈત્ર તારો મૃગમાર્ગ કહેવાય છે; મૂળ અને પૂર્વ-ઉત્તર ષાઢા વૈશ્વાનર માર્ગ તરીકે ઓળખાય છે.
સ્મૃતાસ્તિસ્રસ્તુ વીથ્યસ્તા માર્ગે વૈ દક્ષિણે પુનઃ કાષ્ઠયોરન્તરં ચૈતદ્ વક્ષ્યતે યોજનૈઃ પુનઃ
આ ત્રણેય માર્ગો દક્ષિણ દિશામાં પણ ઓળખાય છે; હવે વિભાગો વચ્ચેનું અંતર યોજનમાં જણાવવામાં આવશે.
એતચ્છતસહસ્રાણામ્ એકત્રિંશત્તુ વૈ સ્મૃતમ્ શતાનિ ત્રીણિ ચાન્યાનિ ત્રયસ્ત્રિંશત્તથૈવ ચ
આ લાખમાંથી એકત્રીસ યાદ રાખવામાં આવે છે, અને ત્રણસો બીજાં છે, અને એ જ રીતે ત્રેત્રીસ પણ છે.
કાષ્ઠયોરન્તરં હ્યેતદ્ યોજનાનાં પ્રકીર્તિતમ્ કાષ્ઠયોર્લેખયોશ્ચૈવ અયને દક્ષિણોત્તરે
વિભાગો વચ્ચેનું અંતર યોજનમાં જણાવાયું છે, અને વિભાગોની રેખાઓ વચ્ચે પણ, દક્ષિણ અને ઉત્તર અયન સમયે.
તે વક્ષ્યામિ પ્રસંખ્યાય યોજનૈસ્તુ નિબોધત એકૈકમન્તરં તદ્વદ્ યુક્તાન્યેતાનિ સપ્તભિઃ
હવે હું તમને ગણતરી માટે યોજનમાં અંતર કહું છું; દરેક વચ્ચેનું અંતર સાતથી જોડાયેલું છે.
સહસ્રેણાતિરિક્તા ચ તતો ઽન્યા પઞ્ચવિંશતિઃ લેખયોઃ કાષ્ઠયોશ્ચૈવ બાહ્યાભ્યન્તરયોશ્ચરન્
હજાર પછી પચ્ચીસ વધુ છે; વિભાગોની અંદરની અને બહારની રેખાઓ વચ્ચે ચાલે છે.
અભ્યન્તરં સ પર્યેતિ મણ્ડલાન્યુત્તરાયણે બાહ્યતો દક્ષિણેનૈવ સતતં સૂર્યમણ્ડલમ્
ઉત્તર અયન સમયે અંદરના મંડળોમાં ફરતો જાય છે, અને દક્ષિણમાં હંમેશાં સૂર્યમંડળ બહારથી ફરતો રહે છે.
ચરન્નસાવુદીચ્યાં ચ હ્ય્ અશીત્યા મણ્ડલાઞ્છતમ્ અભ્યન્તરં સ પર્યેતિ ક્રમતે મણ્ડલાનિ તુ
ઉત્તર તરફ જતા, એ સો એંસી મંડળો ફરતો જાય છે; એ અંદરના મંડળોમાં ફરતો અને પછી બીજા મંડળોમાં આગળ વધે છે.
પ્રમાણં મણ્ડલસ્યાપિ યોજનાનાં નિબોધત યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશ ચાષ્ટૌ તથા સ્મૃતમ્
હવે મંડળનું માપ યોજનમાં સાંભળો: દસ હજાર અને આઠ હજાર યોજન યાદ રાખવામાં આવ્યા છે.
અધિકાન્યષ્ટપઞ્ચાશદ્ યોજનાનિ તુ વૈ પુનઃ વિષ્કમ્ભો મણ્ડલસ્યૈવ તિર્યક્સ તુ વિધીયતે
અને અડસઠ યોજન વધુ ઉમેરાય છે; મંડળનો વ્યાસ આ રીતે આડુ ગણાય છે.
અહસ્તુ ચરતે નાભેઃ સૂર્યો વૈ મણ્ડલં ક્રમાત્ કુલાલચક્રપર્યન્તો યથા ચન્દ્રો રવિસ્તથા
સૂર્ય ધીરે-ધીરે નાભિથી મંડળમાં ફરતો જાય છે; જેમ કુંભારનું ચાક ફરે છે, એમ ચંદ્ર અને સૂર્ય પણ ફરે છે.
દક્ષિણે ચક્રવત્સૂર્યસ્ તથા શીઘ્રં નિવર્તતે તસ્માત્પ્રકૃષ્ટાં ભૂમિં તુ કાલેનાલ્પેન ગચ્છતિ
દક્ષિણમાં સૂર્ય ચાક જેવા ઝડપથી વળી જાય છે, અને તેથી થોડા સમયમાં વધારે ભૂમિ પાર કરે છે.
સૂર્યો દ્વાદશભિઃ શીઘ્રં મુહૂર્તૈર્દક્ષિણાયને ત્રયોદશાર્ધમૃક્ષાણાં મધ્યે ચરતિ મણ્ડલમ્
દક્ષિણાયન દરમિયાન સૂર્ય બાર મુહૂર્તમાં ઝડપથી ચાલે છે, અને તે ત્રેયદશ અડધા રાશિ વચ્ચે મંડળમાં ફરતો જાય છે.
મુહૂર્તૈસ્તાનિ ઋક્ષાણિ નક્તમષ્ટાદશૈશ્ચરન્ કુલાલચક્રમધ્યસ્થો યથા મન્દં પ્રસર્પતિ
થોડા જ ક્ષણોમાં, સૂર્ય રાત્રિના સમયે તે તારાઓમાંથી પસાર થાય છે, જાણે કુંભારના ચાકના મધ્યમાં ધીમે ધીમે આગળ વધતો હોય.
ઉદગ્યાને તથા સૂર્યઃ સર્પતે મન્દવિક્રમઃ તસ્માદ્દીર્ઘેણ કાલેન ભૂમિં સો ઽલ્પાં પ્રસર્પતિ
ઉત્તર દિશામાં પણ સૂર્ય ધીમા પગલાંએ ચાલે છે; તેથી લાંબા સમયગાળામાં એ ધરતીનો થોડો જ ભાગ કાપે છે.
સૂર્યો ઽષ્ટાદશભિરહ્નો મુહૂર્તૈરુદગાયને ત્રયોદશાનાં મધ્યે તુ ઋક્ષાણાં ચરતે રવિઃ મુહૂર્તૈસ્તાનિ ઋક્ષાણિ રાત્રૌ દ્વાદશભિશ્ચરન્
ઉત્તર દિશાના ગમનમાં, સૂર્ય દિવસે અઢાર ક્ષણોમાં તે તારાઓમાંથી પસાર થાય છે; તે ત્રેયોદશ તારાઓના મધ્યમાં ચાલે છે અને રાત્રે તે બાર ક્ષણોમાં તે તારાઓમાંથી પસાર થાય છે.
તતો મન્દતરં તાભ્યાં ચક્રં તુ ભ્રમતે પુનઃ મૃત્પિણ્ડ ઇવ મધ્યસ્થો ભ્રમતે ઽસૌ ધ્રુવસ્તથા
પછી એ ચક્ર બંને કરતાં પણ વધુ ધીમે ફરે છે; જેમ માટીના ગોળા ચાકના મધ્યમાં ધીમે ધીમે ફરે છે, તેમ ધ્રુવ પણ ફરતો રહે છે.