કાષ્ઠાગતસ્ય સૂર્યસ્ય ગતિસ્તત્ર નિબોધત દક્ષિણોપક્રમે સૂર્યઃ ક્ષિપ્તેષુરિવ સર્પતિ
હવે, જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણાયન તરફ જાય છે, ત્યારે તેની ગતિ સાંભળો; દક્ષિણ દિશાની શરૂઆતમાં, સૂર્ય તીક્ષ્ણ તીરસા તીરસા ધાવે છે.
જ્યોતિષાં ચક્રમાદાય સતતં પરિગચ્છતિ મધ્યગશ્ચામરાવત્યાં યદા ભવતિ ભાસ્કરઃ
સૂર્ય સતત ગ્રહોનું ચક્ર લઈ ફરતો રહે છે; જ્યારે સૂર્ય મધ્યમાં હોય છે, ત્યારે તે અમરાવતીમાં હોય છે.
વૈવસ્વતે સંયમને ઉદ્યન્સૂર્યઃ પ્રદૃશ્યતે સુષાયામર્ધરાત્રસ્તુ વિભાવર્યાસ્તમ્ એતિ ચ
વૈવસ્વતની સંયમન પુરીમાં સૂર્યોદય દેખાય છે; સુષામાં અર્ધરાત્રિ થાય છે અને વિભાવરીમાં સૂર્યાસ્ત થાય છે.
વૈવસ્વતે સંયમને મધ્યાહ્ને તુ રવિર્યદા સુષાયામથ વારુણ્યામ્ ઉત્તિષ્ઠન્સ તુ દૃશ્યતે
વૈવસ્વતની સંયમન પુરીમાં જ્યારે મધ્યાહ્ન થાય છે, ત્યારે સુષા કે વરુણની પુરીમાં સૂર્યોદય દેખાય છે.
વિભાવર્યામર્ધરાત્રં માહેન્દ્ર્યામસ્તમેવ ચ સુષાયામથ વારુણ્યાં મધ્યાહ્ને તુ રવિર્યદા
વિભાવરીમાં અર્ધરાત્રિ થાય છે; મહેન્દ્રની પુરીમાં સૂર્યાસ્ત થાય છે; અને સુષા કે વરુણની પુરીમાં જ્યારે મધ્યાહ્ન થાય છે, ત્યારે સૂર્ય દેખાય છે.
વિભાવર્યાં સોમપુર્યામ્ ઉત્તિષ્ઠતિ વિભાવસુઃ મહેન્દ્રસ્યામરાવત્યામ્ ઉદ્ગચ્છતિ દિવાકરઃ
વિભાવરી અને સોમની પુરીમાં સૂર્યોદય થાય છે; મહેન્દ્રની અમરાવતીમાં સૂર્ય ઊગે છે.
અર્ધરાત્રં સંયમને વારુણ્યામસ્તમેતિ ચ સ શીઘ્રમેવ પર્યેતિ ભાનુરાલાતચક્રવત્
અર્ધરાત્રિએ સંયમન પુરી કે વરુણની પુરીમાં સૂર્યાસ્ત થાય છે; સૂર્ય અગ્નિની ચક્રીની જેમ ઝડપથી ફરે છે.
ભ્રમન્વૈ ભ્રમમાણાનિ ઋક્ષાણિ ચરતે રવિઃ એવં ચતુર્ષુ પાર્શ્વેષુ દક્ષિણાન્તેષુ સર્પતિ
સૂર્ય ફરતા તારાઓમાં ફરતો રહે છે; આ રીતે, દક્ષિણના ચારેય ભાગોમાં તે સરકે છે.
ઉદયાસ્તમયે વાસાવ્ ઉત્તિષ્ઠતિ પુનઃ પુનઃ પૂર્વાહ્ણે ચાપરાહ્ણે ચ દ્વૌ દ્વૌ દેવાલયૌ તુ સઃ
સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયે, તે વારંવાર ઊગે છે; પૂર્વાહ્ન અને અપરાહ્ને, તે બે બે મંદિરોમાં રહે છે.
પતત્યેકં તુ મધ્યાહ્ને ભાભિરેવ ચ રશ્મિભિઃ ઉદિતો વર્ધમાનાભિર્ મધ્યાહ્ને તપતે રવિઃ
મધ્યાહ્ને તે પડતું જાય છે, તેની કિરણો અને તેજથી; ઊગતાં તે વધે છે અને મધ્યાહ્ને સૂર્ય તીવ્રતાથી દહે છે.
અતઃ પરં હ્રસન્તીભિર્ ગોભિરસ્તં સ ગચ્છતિ ઉદયાસ્તમયાભ્યાં ચ સ્મૃતે પૂર્વાપરે તુ વૈ
પછી, ગાયોની ઊંચાઈ ઓછી થતી જાય છે અને એ સમયે સૂર્ય અસ્ત જાય છે. સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તને પૂર્વ અને પશ્ચિમ દિશા તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.
યાદૃક્પુરસ્તાત્તપતિ યાદૃક્પૃષ્ઠે તુ પાર્શ્વયોઃ યત્રોદયસ્તુ દૃશ્યેત તેષાં સ ઉદયઃ સ્મૃતઃ
જેમ સૂર્ય આગળ ચમકે છે, તેમ જ પાછળ અને બન્ને બાજુ પણ તેજ આપે છે. જ્યાં સૂર્યોદય દેખાય છે, એજ એમનો સૂર્યોદય કહેવાય છે.
પ્રણાશં ગચ્છતે યત્ર તેષામસ્તઃ સ ઉચ્યતે સર્વેષામુત્તરે મેરુર્ લોકાલોકસ્ય દક્ષિણે
જ્યાં સૂર્ય અદૃશ્ય થાય છે, એજ એમનો અસ્ત કહેવાય છે. બધાં માટે મેરુ ઉત્તર તરફ છે અને લોકાલોક દક્ષિણ તરફ છે.
વિદૂરભાવાદર્કસ્ય ભૂમેરેષા ગતસ્ય ચ શ્રયન્તે રશ્મયો યસ્માત્ તેન રાત્રૌ ન દૃશ્યતે
પૃથ્વીનું અંતર અને અંધકાર ઘણું હોવાથી, સૂર્યના કિરણો ત્યાં ન પહોંચે, એટલે રાત્રે એ દેખાતો નથી.
ઊર્ધ્વં શતસહસ્રાંશુઃ સ્થિતસ્તત્ર પ્રદૃશ્યતે એવં પુષ્કરમધ્યે તુ યદા ભવતિ ભાસ્કરઃ
ઉપર, લાખો કિરણો ધરાવતો સૂર્ય ત્યાં સ્થિર દેખાય છે. એ જ રીતે, જ્યારે સૂર્ય પુષ્કરનાં મધ્યમાં હોય છે.
ત્રિંશદ્ભાગં ચ મેદિન્યા મુહૂર્તેન સ ગચ્છતિ યોજનાનાં સહસ્રસ્ય ઇમાં સંખ્યાં નિબોધત
સૂર્ય એક મુહૂર્તમાં પૃથ્વીનો ત્રીસમો ભાગ પાર કરે છે. હવે હજાર યોજનાની સંખ્યા જાણો.
પૂર્ણં શતસહસ્રાણામ્ એકત્રિંશચ્ચ સા સ્મૃતા પઞ્ચાશચ્ચ સહસ્રાણિ તથાન્યાન્યધિકાનિ ચ
એ સંખ્યા પૂરા એક લાખ અને એકત્રીસ, અને પચાસ હજાર, અને એ સિવાય પણ વધુ ગણાય છે.
મૌહૂર્તિકી ગતિર્હ્યેષા સૂર્યસ્ય તુ વિધીયતે એતેન ક્રમયોગેણ યદા કાષ્ઠાં તુ દક્ષિણામ્
આ સૂર્યની મુહૂર્ત પ્રમાણેની ગતિ કહેવાય છે. આ ક્રમ પ્રમાણે, જ્યારે એ દક્ષિણ ભાગે પહોંચે છે.
પરિગચ્છતિ સૂર્યો ઽસૌ માસં કાષ્ઠામુદગ્દિનાત્ મધ્યેન પુષ્કરસ્યાથ ભ્રમતે દક્ષિણાયને
સૂર્ય ઉત્તર તરફથી એક મહિનો દક્ષિણ ભાગમાં જાય છે. પછી પુષ્કરના મધ્યમાં દક્ષિણ દિશામાં ફરતો રહે છે.
માનસોત્તરમેરોસ્તુ અન્તરં ત્રિગુણં સ્મૃતમ્ સર્વતો દક્ષિણસ્યાં તુ કાષ્ઠાયાં તન્નિબોધત
માનસોત્તર અને મેરુ વચ્ચેનું અંતર ત્રણ ગણું માનવામાં આવે છે. હવે દક્ષિણ ભાગનું માપ બધાં દિશામાં જાણો.
નવ કોટ્યઃ પ્રસંખ્યાતા યોજનૈઃ પરિમણ્ડલમ્ તથા શતસહસ્રાણિ ચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ
યોજનમાં પરિધિ નવ કરોડ ગણાય છે, અને એ ઉપરાંત એક લાખ, ચાલીસ અને પાંચ પણ ઉમેરાય છે.
અહોરાત્રાત્પતંગસ્ય ગતિરેષા વિધીયતે દક્ષિણાદિઙ્નિવૃત્તો ઽસૌ વિષુવસ્થો યદા રવિઃ
આ સૂર્યની એક દિવસ-રાતની ગતિ કહેવાય છે. જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણ દિશા છોડીને વિષુવવૃત્ત પર આવે છે.
ક્ષીરોદસ્ય સમુદ્રસ્યોત્તરતો ઽપિ દિશં ચરન્ મણ્ડલં વિષુવચ્ચાપિ યોજનૈસ્તન્નિબોધત
ક્ષીરસાગરના ઉત્તર તરફ સૂર્ય ફરતો હોય ત્યારે, વિષુવવૃત્તની પરિધિ યોજનમાં જાણો.
તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ સમ્પૂર્ણા વિષુવસ્યાપિ મણ્ડલમ્ તથા શતસહસ્રાણિ વિંશત્યેકાધિકાનિ તુ
વિષુવવૃત્તની પરિધિ ત્રણ કરોડ પૂરી થાય છે, અને એ ઉપરાંત એકવીસ હજાર લાખ પણ ગણાય છે.
શ્રાવણે ચોત્તરાં કાષ્ઠાં ચિત્રભાનુર્યદા ભવેત્ ગોમેદસ્ય પરદ્વીપે ઉત્તરાં ચ દિશં ચરન્
જ્યારે ચિત્રભાનુ શ્રાવણમાં ઉત્તર ભાગે હોય છે અને ગોમેદ દ્વીપ પર ઉત્તર દિશામાં ફરતો હોય છે.
ઉત્તરાયાઃ પ્રમાણં તુ કાષ્ઠાયા મણ્ડલસ્ય તુ દક્ષિણોત્તરમધ્યાનિ તાનિ વિન્દ્યાદ્ યથાક્રમમ્
હવે ઉત્તર ભાગ અને પરિધિનું માપ જાણો; દક્ષિણ, ઉત્તર અને મધ્ય ભાગ ક્રમશઃ જાણી શકાય.
સ્થાનં જરદ્ગવં મધ્યે તથૈરાવતમુત્તમમ્ વૈશ્વાનરં દક્ષિણતો નિર્દિષ્ટમિહ તત્ત્વતઃ
જરદગવનું સ્થાન મધ્યમાં છે, અને એ જ રીતે ઐરાવત સર્વોચ્ચ છે; વૈશ્વાનર અહીં દક્ષિણ તરફ સાચું કહેવાય છે.
નાગવીથ્યુત્તરા વીથી હ્ય્ અજવીથિસ્ તુ દક્ષિણા ઉભે આષાઢમૂલં તુ અજવીથ્યાદયસ્ ત્રયઃ
નાગવીથિ ઉત્તર તરફની પંથ છે અને અજવીથિ દક્ષિણ તરફની; બન્ને અને આશાઢમૂળ, આ ત્રણ અજવીથિના આરંભ છે.
અભિજિત્પૂર્વતઃ સ્વાતિં નાગવીથ્યુત્તરાસ્ ત્રયઃ અશ્વિની કૃત્તિકા યામ્યા નાગવીથ્યસ્ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ
અભિજિતના પૂર્વે સ્વાતી અને ઉત્તર દિશામાં નાગમાર્ગની ત્રણ તારાઓ છે; દક્ષિણ તરફ અશ્વિની અને કૃત્તિકા છે, અને ત્રણ તારાઓ દક્ષિણ નાગમાર્ગ તરીકે ઓળખાય છે.
રોહિણ્યાર્દ્રા મૃગશિરો નાગવીથિર્ ઇતિ સ્મૃતા પુષ્યાશ્લેષા પુનર્વસ્વોર્ વીથી ચૈરાવતી સ્મૃતા
રોહિત, અર્દ્રા અને મૃગશિર્ષા નાગમાર્ગ તરીકે જાણીતી છે; પુષ્ય, આશ્લેષા અને પુનર્વસુને ઐરાવત માર્ગ કહેવામાં આવે છે.