અસ્ય ભારતવર્ષસ્ય વિષ્કમ્ભાત્તુલ્યવિસ્તૃતમ્ મણ્ડલં ભાસ્કરસ્યાથ યોજનૈસ્તન્નિબોધત
આ ભારતભૂમિના વ્યાસ જેટલું જ સૂર્યમંડળનું પહોળાઈ છે; હવે તેનું માપ યોજનમાં સાંભળ.
નવયોજનસાહસ્રો વિસ્તારો મણ્ડલસ્ય તુ વિસ્તારાત્ત્રિગુણશ્ચાપિ પરિણાહો ઽત્ર મણ્ડલે
સૂર્યમંડળની પહોળાઈ નવ હજાર યોજન છે; અને તેનો ફરતો માપ એના ત્રણ ગણો છે.
વિષ્કમ્ભાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ ભાસ્કરાદ્દ્વિગુણઃ શશી અતઃ પૃથિવ્યા વક્ષ્યામિ પ્રમાણં યોજનૈઃ પુનઃ
વ્યાસ અને મંડળ પ્રમાણે, ચંદ્ર સૂર્ય કરતાં બે ગણો મોટો છે; હવે હું ફરીથી પૃથ્વીનું માપ યોજનમાં કહું છું.
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયા વિસ્તારો મણ્ડલસ્ય તુ ઇત્યેતદિહ સંખ્યાતં પુરાણે પરિમાણતઃ
સાત દ્વીપ અને સમુદ્રના મંડળનું વિસ્તરણ—આનું માપ અહીં પુરાણમાં ગણાયું છે.
તદ્વક્ષ્યામિ પ્રસંખ્યાય સામ્પ્રતં ચાભિમાનિભિઃ અભિમાનિનો હ્યતીતા યે તુલ્યાસ્તે સામ્પ્રતૈસ્ત્વિહ
હવે હું એ ગણતરી કહું છું, જે અહંકારવાળા લોકો દ્વારા ગણાયેલી છે; જે અહંકારવાળા પહેલા હતા, તેઓ આજના લોકો જેટલાં જ છે.
દેવાદેવૈર્ અતીતાસ્તુ રૂપૈર્નામભિરેવ ચ તસ્માદ્વૈ સામ્પ્રતૈર્દેવૈર્ વક્ષ્યામિ વસુધાતલમ્
પૂર્વના દેવ અને અસુરો માત્ર રૂપ અને નામથી ઓળખાતા; તેથી હવે હું વર્તમાન દેવો પ્રમાણે પૃથ્વીનું વર્ણન કરું છું.
દિવ્યસ્ય સંનિવેશો વૈ સામ્પ્રતૈરેવ કૃત્સ્નશઃ શતાર્ધકોટિવિસ્તારા પૃથિવી કૃત્સ્નશઃ સ્મૃતા
દિવ્ય વ્યવસ્થા હવે સંપૂર્ણપણે વર્તમાન પ્રમાણે છે; પૃથ્વીનું કુલ વિસ્તરણ એકસો પચાસ કરોડ કહેવાય છે.
તસ્યાશ્ચાર્ધપ્રમાણં ચ મેરોશ્ચૈવોત્તરોત્તરમ્ મેરોર્મધ્યે પ્રતિદિશં કોટિરેકા તુ સા સ્મૃતા
અને એનું અડધું માપ મેરુ માટે કહેવાય છે; મેરુના મધ્યથી દરેક દિશામાં એક કરોડ ગણાય છે.
તથા શતસહસ્રાણામ્ એકોનનવતિં પુનઃ પઞ્ચાશચ્ચ સહસ્રાણિ પૃથિવ્યર્ધસ્ય વિસ્તરઃ
એ જ રીતે, નવાણું લાખ અને પચાસ હજાર, આટલું પૃથ્વીના અડધા ભાગનું વિસ્તરણ છે.
પૃથિવ્યા વિસ્તરં કૃત્યં યોજનૈસ્તં નિબોધત તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિસ્તારાત્ સંખ્યાતાસ્તુ ચતુર્દિશમ્
હવે પૃથ્વીનું વિસ્તરણ યોજનમાં સાંભળ; દરેક ચાર દિશામાં ત્રણ કરોડ ગણાય છે.
તથા શતસહસ્રાણામ્ એકોનાશીતિર્ ઉચ્યતે સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયાઃ પૃથિવ્યાઃ સ તુ વિસ્તરઃ
એ જ રીતે, સાત દ્વીપ અને સમુદ્રવાળી પૃથ્વીનું વિસ્તરણ ઉણાં એંસી લાખ કહેવાય છે.
વિસ્તારં ત્રિગુણં ચૈવ પૃથિવ્યન્તરમણ્ડલમ્ ગણિતં યોજનાનાં તુ કોટ્યસ્ત્વેકાદશ સ્મૃતાઃ
પૃથ્વીનું આંતરિક મંડળ ત્રણ ગણું પહોળું છે; તેનું માપ યોજનમાં અગિયાર કરોડ ગણાય છે.
તથા શતસહસ્રાણાં સપ્તત્રિંશાધિકાસ્તુ તાઃ ઇત્યેતદ્વૈ પ્રસંખ્યાતં પૃથિવ્યન્તરમણ્ડલમ્
આ રીતે, પૃથ્વીના આંતરિક મંડળમાં કુલ એક લાખ સત્તત્રીસ છે; આ ગણતરી છે.
તારકાસંનિવેશસ્ય દિવિ યાવત્તુ મણ્ડલમ્ પર્યાપ્તસંનિવેશસ્ય ભૂમેસ્તાવત્તુ મણ્ડલમ્
આકાશમાં તારાઓની ગોઠવણી જેટલી વિસ્તૃત છે, એટલી જ પૃથ્વીની ગોઠવણી પણ છે.
પર્યાસપરિમાણં ચ ભૂમેસ્તુલ્યં દિવઃ સ્મૃતમ્ મેરોઃ પ્રાચ્યાં દિશાયાં તુ માનસોત્તરમૂર્ધનિ
પૃથ્વીનો પરિધ અને આકાશનો પરિધ બન્ને સમાન ગણાય છે, ખાસ કરીને મેરુના પૂર્વ તરફ માનસના શિખરે.
વસ્ત્વેકસારા માહેન્દ્રી પુણ્યા હેમપરિષ્કૃતા દક્ષિણેન પુનર્મેરોર્ માનસસ્ય તુ પૃષ્ઠતઃ
મહેન્દ્રની પુરી એકરૂપ, પવિત્ર અને સોનાથી શોભાયમાન છે; તે મેરુના દક્ષિણમાં અને માનસની પાછળ સ્થિત છે.
વૈવસ્વતો નિવસતિ યમઃ સંયમને પુરે પ્રતીચ્યાં તુ પુનર્મેરોર્ માનસસ્ય તુ મૂર્ધનિ
વૈવસ્વત યમ સંયમન નામની પુરીમાં વસે છે; મેરુના પશ્ચિમમાં અને માનસના શિખરે પણ તેમનું નિવાસ છે.
સુષા નામ પુરી રમ્યા વરુણસ્યાપિ ધીમતઃ દિશ્યુત્તરસ્યાં મેરોસ્તુ માનસસ્યૈવ મૂર્ધનિ
સુષા નામની સુંદર પુરી બુદ્ધિશાળી વરુણની છે; તે મેરુના ઉત્તર તરફ, માનસના શિખરે આવેલી છે.
તુલ્યા મહેન્દ્રપુર્યાપિ સોમસ્યાપિ વિભાવરી માનસોત્તરપૃષ્ઠે તુ લોકપાલાશ્ચતુર્દિશમ્
સોમની વિભાવરી પુરી મહેન્દ્રની પુરી જેટલી જ છે; માનસના પૃષ્ઠભાગે, લોકપાળો ચારેય દિશામાં છે.
સ્થિતા ધર્મવ્યવસ્થાર્થં લોકસંરક્ષણાય ચ લોકપાલોપરિષ્ટાત્તુ સર્વતો દક્ષિણાયને
ધર્મની સ્થાપના અને લોકરક્ષાના હેતુથી તેઓ સ્થિર છે; લોકપાળોના ઉપર, દક્ષિણાયનના માર્ગે સર્વત્ર છે.
કાષ્ઠાગતસ્ય સૂર્યસ્ય ગતિસ્તત્ર નિબોધત દક્ષિણોપક્રમે સૂર્યઃ ક્ષિપ્તેષુરિવ સર્પતિ
હવે, જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણાયન તરફ જાય છે, ત્યારે તેની ગતિ સાંભળો; દક્ષિણ દિશાની શરૂઆતમાં, સૂર્ય તીક્ષ્ણ તીરસા તીરસા ધાવે છે.
જ્યોતિષાં ચક્રમાદાય સતતં પરિગચ્છતિ મધ્યગશ્ચામરાવત્યાં યદા ભવતિ ભાસ્કરઃ
સૂર્ય સતત ગ્રહોનું ચક્ર લઈ ફરતો રહે છે; જ્યારે સૂર્ય મધ્યમાં હોય છે, ત્યારે તે અમરાવતીમાં હોય છે.
વૈવસ્વતે સંયમને ઉદ્યન્સૂર્યઃ પ્રદૃશ્યતે સુષાયામર્ધરાત્રસ્તુ વિભાવર્યાસ્તમ્ એતિ ચ
વૈવસ્વતની સંયમન પુરીમાં સૂર્યોદય દેખાય છે; સુષામાં અર્ધરાત્રિ થાય છે અને વિભાવરીમાં સૂર્યાસ્ત થાય છે.
વૈવસ્વતે સંયમને મધ્યાહ્ને તુ રવિર્યદા સુષાયામથ વારુણ્યામ્ ઉત્તિષ્ઠન્સ તુ દૃશ્યતે
વૈવસ્વતની સંયમન પુરીમાં જ્યારે મધ્યાહ્ન થાય છે, ત્યારે સુષા કે વરુણની પુરીમાં સૂર્યોદય દેખાય છે.
વિભાવર્યામર્ધરાત્રં માહેન્દ્ર્યામસ્તમેવ ચ સુષાયામથ વારુણ્યાં મધ્યાહ્ને તુ રવિર્યદા
વિભાવરીમાં અર્ધરાત્રિ થાય છે; મહેન્દ્રની પુરીમાં સૂર્યાસ્ત થાય છે; અને સુષા કે વરુણની પુરીમાં જ્યારે મધ્યાહ્ન થાય છે, ત્યારે સૂર્ય દેખાય છે.
વિભાવર્યાં સોમપુર્યામ્ ઉત્તિષ્ઠતિ વિભાવસુઃ મહેન્દ્રસ્યામરાવત્યામ્ ઉદ્ગચ્છતિ દિવાકરઃ
વિભાવરી અને સોમની પુરીમાં સૂર્યોદય થાય છે; મહેન્દ્રની અમરાવતીમાં સૂર્ય ઊગે છે.
અર્ધરાત્રં સંયમને વારુણ્યામસ્તમેતિ ચ સ શીઘ્રમેવ પર્યેતિ ભાનુરાલાતચક્રવત્
અર્ધરાત્રિએ સંયમન પુરી કે વરુણની પુરીમાં સૂર્યાસ્ત થાય છે; સૂર્ય અગ્નિની ચક્રીની જેમ ઝડપથી ફરે છે.
ભ્રમન્વૈ ભ્રમમાણાનિ ઋક્ષાણિ ચરતે રવિઃ એવં ચતુર્ષુ પાર્શ્વેષુ દક્ષિણાન્તેષુ સર્પતિ
સૂર્ય ફરતા તારાઓમાં ફરતો રહે છે; આ રીતે, દક્ષિણના ચારેય ભાગોમાં તે સરકે છે.
ઉદયાસ્તમયે વાસાવ્ ઉત્તિષ્ઠતિ પુનઃ પુનઃ પૂર્વાહ્ણે ચાપરાહ્ણે ચ દ્વૌ દ્વૌ દેવાલયૌ તુ સઃ
સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયે, તે વારંવાર ઊગે છે; પૂર્વાહ્ન અને અપરાહ્ને, તે બે બે મંદિરોમાં રહે છે.
પતત્યેકં તુ મધ્યાહ્ને ભાભિરેવ ચ રશ્મિભિઃ ઉદિતો વર્ધમાનાભિર્ મધ્યાહ્ને તપતે રવિઃ
મધ્યાહ્ને તે પડતું જાય છે, તેની કિરણો અને તેજથી; ઊગતાં તે વધે છે અને મધ્યાહ્ને સૂર્ય તીવ્રતાથી દહે છે.