અગ્નેર્દશગુણો વાયુર્ ધારયઞ્જ્યોતિરાસ્થિતઃ તિર્યક્ચ મણ્ડલો વાયુર્ ભૂતાન્યાવેષ્ટ્ય ધારયન્
અગ્નિ કરતાં દસગણો વાયુ તેજસ્વી તત્વને ધારણ કરે છે; વાયુ ગોળાકાર અને આડું છે, જે સર્વ તત્વોને ઘેરીને ધારણ કરે છે.
દશાધિકં તથાકાશં વાયોર્ભૂતાન્યધારયત્ ભૂતાદિર્ધારયન્વ્યોમ તસ્માદ્દશગુણસ્તુ વૈ
વાયુ કરતાં દસગણું આકાશ તત્વોને ધારણ કરે છે; અને મૂળ તત્વ આકાશને ધારણ કરે છે, તેથી તે દસગણું છે.
ભૂતાદિતો દશગુણં મહદ્ભૂતાન્યધારયત્ મહત્તત્ત્વં હ્યનન્તેન અવ્યક્તેન તુ ધાર્યતે
મૂળ તત્વ કરતાં દસગણાં મહત્તત્વ તત્વોને ધારણ કરે છે; અને મહત્તત્વ અનંત, અવ્યક્ત દ્વારા ધારણ થાય છે.
આધારાધેયભાવેન વિકારાસ્તે વિકારિણામ્ પૃથ્વ્યાદયો વિકારાસ્તે પરિચ્છિન્નાઃ પરસ્પરમ્
આ આધાર અને આધારિતના સંબંધથી, પરિવર્તનો પરિવર્તકોથી થાય છે; પૃથ્વી વગેરે તત્વો પરસ્પર સીમિત પરિવર્તન છે.
પરસ્પરાધિકાશ્ચૈવ પ્રવિષ્ટાશ્ચ પરસ્પરમ્ એવં પરસ્પરોત્પન્ના ધાર્યન્તે ચ પરસ્પરમ્
આ તત્વો પરસ્પર વધુ છે અને એકબીજામાં પ્રવેશ કરે છે; આ રીતે, પરસ્પર ઉત્પન્ન થઈને, એકબીજાને ધારણ કરે છે.
યસ્માત્પ્રવિષ્ટાસ્તે ઽન્યોન્યં તસ્માત્તે સ્થિરતાં ગતાઃ આસંસ્તે હ્યવિશેષાશ્ચ વિશેષા અન્યવેશનાત્
કારણ કે તે એકબીજામાં પ્રવેશ કરે છે, તેથી સ્થિરતા પામે છે; જે તફાવત વગર છે તે રહે છે, અને તફાવતો પરસ્પર પ્રવેશથી થાય છે.
પૃથ્વ્યાદયસ્તુ વાય્વન્તાઃ પરિચ્છિન્નાસ્તુ તત્ર તે ભૂતેભ્યઃ પરતસ્ તેભ્યો હ્ય્ અલોકઃ સર્વતઃ સ્મૃતઃ
પૃથ્વીથી વાયુ સુધીના તત્વો ત્યાં સીમિત છે; અને તત્વોથી પરે, સર્વત્ર અંધકાર માનવામાં આવે છે.
તથા હ્યાલોક આકાશે પરિચ્છિન્નાનિ સર્વશઃ પાત્રે મહતિ પાત્રાણિ યથા હ્યન્તર્ગતાનિ ચ
એ જ રીતે, આકાશમાં પ્રકાશ સર્વત્ર સીમિત છે; જેમ મોટા વાસણમાં નાના વાસણો હોય છે.
ભવન્ત્યન્યોન્યહીનાનિ પરસ્પરસમાશ્રયાત્ તથા હ્યાલોક આકાશે ભેદાસ્ત્વન્તર્ગતાગતાઃ
તે એકબીજાથી વિહોણા છે, પણ પરસ્પર આધાર રાખે છે; એ જ રીતે, આકાશમાં પ્રકાશના ભાગો છે, કેટલાક અંદર છે, કેટલાક બહાર.
કૃતાન્યેતાનિ તત્ત્વાનિ અન્યોન્યસ્યાધિકાનિ ચ યાવદેતાનિ તત્ત્વાનિ તાવદુત્પત્તિરુચ્યતે
આ તત્વો બનાવવામાં આવ્યા છે, એકબીજા કરતાં વધુ છે; જેટલા સુધી આ તત્વો છે, તેટલા સુધી સર્જન કહેવાય છે.
જન્તૂનામિહ સંસ્કારો ભૂતેષ્વન્તર્ગતેષુ વૈ પ્રત્યાખ્યાયેહ ભૂતાનિ કાર્યોત્પત્તિર્ ન વિદ્યતે
અહીં જીવોની રચના તત્વોમાં થાય છે; જો તત્વોને નકારી દેવામાં આવે, તો પરિણામની ઉત્પત્તિ થતી નથી.
તસ્માત્પરિમિતા ભેદાઃ સ્મૃતાઃ કાર્યાત્મકાસ્તુ વૈ તે કારણાત્મકાશ્ચૈવ સ્યુર્ભેદા મહદાદયઃ
આથી, સીમિત ભેદો પરિણામરૂપ માનવામાં આવે છે; મહત્તત્વ અને બીજા તત્વોના ભેદો કારણરૂપ પણ હોય છે.
ઇત્યેવં સંનિવેશો ઽયં પૃથ્વ્યાક્રાન્તસ્તુ ભાગશઃ સપ્તદ્વીપસમુદ્રાણાં યાથાતથ્યેન વૈ મયા
આ રીતે, પૃથ્વીનું ભાગે ભાગે વિભાજન અને સાત દ્વીપો તથા મહાસાગરોનું સાચું વર્ણન મેં કર્યું છે.
વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પ્રસંખ્યાનેન ચૈવ હિ વિશ્વરૂપં પ્રધાનસ્ય પરિમાણૈકદેશિનઃ
વિસ્તાર અને ગોળાકાર સ્વરૂપથી તથા ગણતરીથી, પ્રધાનના વિશાળ સ્વરૂપ અને તેના ખાસ ભાગનું માપ દર્શાવાયું છે.
એતાવત્સંનિવેશસ્તુ મયા સમ્યક્પ્રકાશિતઃ એતાવદેવ શ્રોતવ્યં સંનિવેશસ્ય પાર્થિવ
હવે સુધી જે વ્યવસ્થા હતી, તે મેં તને સારી રીતે સમજાવી છે, રાજા. આ વ્યવસ્થા વિશે તારે એટલું જ સાંભળવું છે.
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સૂર્યચન્દ્રમસોર્ગતિમ્ સૂર્યાચન્દ્રમસાવેતૌ ભ્રાજન્તૌ યાવદેવ તુ
હવે પછી હું તને સૂર્ય અને ચંદ્રની ચાલ સમજાવું છું; જ્યાં સુધી સૂર્ય અને ચંદ્ર પ્રકાશ આપે છે, ત્યાં સુધીની વાત હું તને કહું છું.
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાણાં દ્વીપાનાં ભાતિ વિસ્તરઃ વિસ્તરાર્ધં પૃથિવ્યાસ્તુ ભવેદન્યત્ર બાહ્યતઃ
સાત દ્વીપ અને સમુદ્રો તથા દ્વીપોની વિશાળતા પ્રકાશમાન છે; આની બહાર પૃથ્વીનું અડધું વિસ્તરણ કહેવાય છે.
પર્યાસપરિમાણં ચ ચન્દ્રાદિત્યૌ પ્રકાશતઃ પર્યાસપારિમાણ્યાત્તુ બુધૈસ્તુલ્યં દિવઃ સ્મૃતમ્
સૂર્ય અને ચંદ્ર પોતાનું ફરતું માપ બતાવે છે; વિદ્વાનો કહે છે કે આકાશનું ફરતું માપ અને વિસ્તાર એ બંનેના જેટલું જ છે.
ત્રીંલ્લોકાન્પ્રતિ સામાન્યાત્ સૂર્યો યાત્યવિલમ્બતઃ અચિરાત્તુ પ્રકાશેન અવનાત્તુ રવિઃ સ્મૃતઃ
સૂર્ય પોતાની કિરણોથી ત્રણેય લોકમાં વિલંબ વિના ઝડપથી ફરે છે; તેના પ્રકાશ અને નીચે જવાની શક્તિને કારણે તેને રવિ કહે છે.
ભૂયો ભૂયઃ પ્રવક્ષ્યામિ પ્રમાણં ચન્દ્રસૂર્યયોઃ મહિતત્વાન્મહચ્છબ્દો હ્ય્ અસ્મિન્નર્થે નિગદ્યતે
હું ફરીથી ચંદ્ર અને સૂર્યનું માપ તને સમજાવું છું; તેમના મહાનપણાને કારણે અહીં 'મહાન' શબ્દ વપરાયો છે.
અસ્ય ભારતવર્ષસ્ય વિષ્કમ્ભાત્તુલ્યવિસ્તૃતમ્ મણ્ડલં ભાસ્કરસ્યાથ યોજનૈસ્તન્નિબોધત
આ ભારતભૂમિના વ્યાસ જેટલું જ સૂર્યમંડળનું પહોળાઈ છે; હવે તેનું માપ યોજનમાં સાંભળ.
નવયોજનસાહસ્રો વિસ્તારો મણ્ડલસ્ય તુ વિસ્તારાત્ત્રિગુણશ્ચાપિ પરિણાહો ઽત્ર મણ્ડલે
સૂર્યમંડળની પહોળાઈ નવ હજાર યોજન છે; અને તેનો ફરતો માપ એના ત્રણ ગણો છે.
વિષ્કમ્ભાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ ભાસ્કરાદ્દ્વિગુણઃ શશી અતઃ પૃથિવ્યા વક્ષ્યામિ પ્રમાણં યોજનૈઃ પુનઃ
વ્યાસ અને મંડળ પ્રમાણે, ચંદ્ર સૂર્ય કરતાં બે ગણો મોટો છે; હવે હું ફરીથી પૃથ્વીનું માપ યોજનમાં કહું છું.
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાયા વિસ્તારો મણ્ડલસ્ય તુ ઇત્યેતદિહ સંખ્યાતં પુરાણે પરિમાણતઃ
સાત દ્વીપ અને સમુદ્રના મંડળનું વિસ્તરણ—આનું માપ અહીં પુરાણમાં ગણાયું છે.
તદ્વક્ષ્યામિ પ્રસંખ્યાય સામ્પ્રતં ચાભિમાનિભિઃ અભિમાનિનો હ્યતીતા યે તુલ્યાસ્તે સામ્પ્રતૈસ્ત્વિહ
હવે હું એ ગણતરી કહું છું, જે અહંકારવાળા લોકો દ્વારા ગણાયેલી છે; જે અહંકારવાળા પહેલા હતા, તેઓ આજના લોકો જેટલાં જ છે.
દેવાદેવૈર્ અતીતાસ્તુ રૂપૈર્નામભિરેવ ચ તસ્માદ્વૈ સામ્પ્રતૈર્દેવૈર્ વક્ષ્યામિ વસુધાતલમ્
પૂર્વના દેવ અને અસુરો માત્ર રૂપ અને નામથી ઓળખાતા; તેથી હવે હું વર્તમાન દેવો પ્રમાણે પૃથ્વીનું વર્ણન કરું છું.
દિવ્યસ્ય સંનિવેશો વૈ સામ્પ્રતૈરેવ કૃત્સ્નશઃ શતાર્ધકોટિવિસ્તારા પૃથિવી કૃત્સ્નશઃ સ્મૃતા
દિવ્ય વ્યવસ્થા હવે સંપૂર્ણપણે વર્તમાન પ્રમાણે છે; પૃથ્વીનું કુલ વિસ્તરણ એકસો પચાસ કરોડ કહેવાય છે.
તસ્યાશ્ચાર્ધપ્રમાણં ચ મેરોશ્ચૈવોત્તરોત્તરમ્ મેરોર્મધ્યે પ્રતિદિશં કોટિરેકા તુ સા સ્મૃતા
અને એનું અડધું માપ મેરુ માટે કહેવાય છે; મેરુના મધ્યથી દરેક દિશામાં એક કરોડ ગણાય છે.
તથા શતસહસ્રાણામ્ એકોનનવતિં પુનઃ પઞ્ચાશચ્ચ સહસ્રાણિ પૃથિવ્યર્ધસ્ય વિસ્તરઃ
એ જ રીતે, નવાણું લાખ અને પચાસ હજાર, આટલું પૃથ્વીના અડધા ભાગનું વિસ્તરણ છે.
પૃથિવ્યા વિસ્તરં કૃત્યં યોજનૈસ્તં નિબોધત તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિસ્તારાત્ સંખ્યાતાસ્તુ ચતુર્દિશમ્
હવે પૃથ્વીનું વિસ્તરણ યોજનમાં સાંભળ; દરેક ચાર દિશામાં ત્રણ કરોડ ગણાય છે.