ઉદયતીન્દૌ પૂર્વે તુ સમુદ્રઃ પૂર્યતે સદા પ્રક્ષીયમાને બહુલે ક્ષીયતે ઽસ્તમિતે ચ વૈ
જ્યારે પૂર્વ દિશામાં ચંદ્ર ઉગે છે ત્યારે સમુદ્ર હંમેશા ભરેલો રહે છે; પણ જ્યારે ચંદ્ર ઓગળે છે અથવા અસ્ત જાય છે ત્યારે સમુદ્ર ઘણો ઘટે છે.
આપૂર્યમાણો હ્યુદધિર્ આત્મનૈવાભિપૂર્યતે તતો વૈ ક્ષીયમાણે તુ સ્વાત્મન્યેવ હ્ય્ અપાં ક્ષયઃ
જ્યારે સમુદ્ર ભરાય છે ત્યારે પોતે જ પોતાને પુરે છે; અને જ્યારે ઘટે છે ત્યારે પણ પાણીની ખોટ તેની અંદર જ થાય છે.
ઉદયાત્પયસાં યોગાત્ પુષ્પન્ત્ય્ આપો યથા સ્વયમ્ તથા સ તુ સમુદ્રો ઽપિ વર્ધતે શશિનોદયે
જેમ ચંદ્રના ઉદય સમયે તેની કિરણોથી પાણીમાં ફૂલછાંય આવે છે, તેમ ચંદ્ર ઉગે ત્યારે સમુદ્ર પણ વધે છે.
અન્યૂનાનતિરિક્તાત્મા વર્ધન્ત્યાપો હ્રસન્તિ ચ ઉદયે ઽસ્તમયે ચેન્દોઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ
પાણી પોતાનો મર્યાદા છોડીને ન વધે કે ઘટે, પણ ચંદ્રના વધતા-ઘટતા સમયે, શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષમાં, પાણી વધે અને ઘટે છે.
ક્ષયવૃદ્ધી સમુદ્રસ્ય શશિવૃદ્ધિક્ષયે તથા દશોત્તરાણિ પઞ્ચાહુર્ અઙ્ગુલાનાં શતાનિ ચ
સમુદ્રનું વધવું અને ઘટવું ચંદ્રના વધતા અને ઘટતા પ્રમાણે થાય છે; અને એનું માપ એકસો પંદર અંગુળ જેટલું કહેવાય છે.
અપાં વૃદ્ધિઃ ક્ષયો દૃષ્ટઃ સમુદ્રાણાં તુ પર્વસુ દ્વિરાપત્વાત્ સ્મૃતો દ્વીપો દધનાચ્ચોદધિઃ સ્મૃતઃ
સમુદ્રોમાં પાણીનું વધવું અને ઘટવું ચંદ્રના તિથિ-પર્વોમાં જોવા મળે છે; બે વાર ઘેરાયેલું હોવાથી તેને 'દ્વીપ' કહે છે અને પાણી ધરાવતું હોવાથી તેને 'ઉદધિ' કહે છે.
નિગીર્ણત્વાચ્ચ ગિરયઃ પર્વબન્ધાચ્ચ પર્વતાઃ શાકદ્વીપે તુ વૈ શાકઃ પર્વતસ્તેન ચોચ્યતે
પર્વતો ગળી જવાથી તેમને 'ગિરિ' કહે છે અને જોડાયેલા હોવાથી 'પર્વત' કહેવાય છે; શાકદ્વીપમાં શાક નામનો પર્વત છે, તેથી તેને એ નામ મળ્યું છે.
કુશદ્વીપે કુશસ્તમ્બો મધ્યે જનપદસ્ય તુ ક્રૌઞ્ચદ્વીપે ગિરિઃ ક્રૌઞ્ચસ્ તસ્ય નામ્ના નિગદ્યતે
કુશદ્વીપમાં જમીનના મધ્યમાં કુશનું ઝાડ છે; અને ક્રૌંચદ્વીપમાં ક્રૌંચ નામનો પર્વત છે, જેને એ નામથી ઓળખવામાં આવે છે.
શાલ્મલિઃ શાલ્મલદ્વીપે પૂજ્યતે સ મહાદ્રુમઃ ગોમેદકે તુ ગોમેદઃ પર્વતસ્તેન ચોચ્યતે
શાલમલિદ્વીપમાં મહાન શાલમલિ વૃક્ષ પૂજાય છે; ગોમેદકમાં ગોમેદ નામનો પર્વત છે, તેથી તેને એ નામ મળ્યું છે.
ન્યગ્રોધઃ પુષ્કરદ્વીપે પદ્મવત્તેન સ સ્મૃતઃ પૂજ્યતે સ મહાદેવૈર્ બ્રહ્માંશો ઽવ્યક્તસમ્ભવઃ
પુષ્કરદ્વીપમાં વટવૃક્ષ 'પદ્મવત' તરીકે ઓળખાય છે; એ મહાદેવતાઓ દ્વારા પૂજાય છે, કારણ કે એ બ્રહ્માનો અંશ છે અને અવ્યક્તમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે.
તસ્મિન્સ વસતિ બ્રહ્મા સાધ્યૈઃ સાર્ધં પ્રજાપતિઃ તત્ર દેવા ઉપાસન્તે ત્રયસ્ત્રિંશન્મહર્ષિભિઃ
ત્યાં બ્રહ્મા, પ્રજાપતિ, સાધ્યદેવતાઓ સાથે વસે છે; અને ત્યાં દેવતાઓ અને ત્રેત્રીસ મહર્ષિઓ સાથે તેની ઉપાસના કરે છે.
સ તત્ર પૂજ્યતે દેવો દેવૈર્મહર્ષિસત્તમૈઃ જમ્બૂદ્વીપાત્પ્રવર્તન્તે રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ
ત્યાં એ દેવને દેવતાઓ અને શ્રેષ્ઠ મહર્ષિઓ પૂજે છે; અને જંબૂદ્વીપમાંથી વિવિધ પ્રકારના રત્નો ઉત્પન્ન થાય છે.
દ્વીપેષુ તેષુ સર્વેષુ પ્રજાનાં ક્રમશસ્તુ વૈ આર્જવાદ્બ્રહ્મચર્યેણ સત્યેન ચ દમેન ચ
બધા દ્વીપોમાં લોકો સીધાશરળતા, બ્રહ્મચર્ય, સત્ય અને સંયમથી જીવન વિતાવે છે.
આરોગ્યાયુઃપ્રમાણાભ્યાં દ્વિગુણં દ્વિગુણં તતઃ દ્વીપેષુ તેષુ સર્વેષુ યથોક્તં વર્ષકેષુ ચ
બધા દ્વીપોમાં, જેમ વર્ણવાયું છે, આરોગ્ય અને આયુષ્ય બે ગણી અને પછી ફરી બે ગણી વધારે છે.
ગોપાયન્તે પ્રજાસ્તત્ર સર્વૈઃ સહજપણ્ડિતૈઃ ભોજનં ચાપ્રયત્નેન સદા સ્વયમુપસ્થિતમ્
ત્યાંના લોકો સહજ જ્ઞાનવંતો દ્વારા રક્ષાય છે અને તેમને ખોરાક હંમેશા સહેલાઈથી, પ્રયત્ન વિના, મળી રહે છે.
ષડ્રસં તન્મહાવીર્યં તત્ર તે ભુઞ્જતે જનાઃ પરેણ પુષ્કરસ્યાથ આવૃત્યાવસ્થિતો મહાન્
ત્યાં લોકો છ રસવાળું અને મહાવીર્યયુક્ત ભોજન કરે છે; અને પુષ્કરદ્વીપની બહાર એક મહાન દેવ તેને ઘેરીને સ્થિત છે.
સ્વાદૂદકસમુદ્રસ્તુ સ સમન્તાદ્ અવેષ્ટયત્ સ્વાદૂદકસ્ય પરિતઃ શૈલસ્તુ પરિમણ્ડલઃ
આ મીઠા પાણીનું મહાસાગર સર્વત્ર તેને ઘેરીને છે, અને મીઠા પાણીની આસપાસ એક ગોળ પર્વત છે.
પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ચ લોકાલોકઃ સ ઉચ્યતે આલોકસ્તત્ર ચાર્વાક્ચ નિરાલોકસ્તતઃ પરમ્
તેને લોકાલોક કહે છે, જ્યાં પ્રકાશ અને અંધકાર બંને છે; ત્યાં પ્રકાશ પણ છે અને અંધકાર પણ, અને પછી પૂર્ણ અંધકાર છે.
લોકવિસ્તારમાત્રં તુ પૃથિવ્યર્ધં તુ બાહ્યતઃ પ્રતિચ્છિન્નં સમન્તાત્તુ ઉદકેનાવૃતં મહત્
પૃથ્વીનું વિસ્તરણ માત્ર અર્ધું છે, બહારથી સીમિત છે, અને બધે તેની આસપાસ વિશાળ પાણીથી ઘેરાયેલ છે.
ભૂમેર્દશગુણાશ્ચાપઃ સમન્તાત્પાલયન્તિ ગામ્ અદ્ભ્યો દશગુણશ્ચાગ્નિઃ સર્વતો ધારયત્ય્ અપઃ
પાણી પૃથ્વી કરતાં દસગણું વધારે છે અને સર્વત્ર પૃથ્વીનું રક્ષણ કરે છે; અને પાણી કરતાં દસગણો અગ્નિ સર્વત્ર પાણીને ધારણ કરે છે.
અગ્નેર્દશગુણો વાયુર્ ધારયઞ્જ્યોતિરાસ્થિતઃ તિર્યક્ચ મણ્ડલો વાયુર્ ભૂતાન્યાવેષ્ટ્ય ધારયન્
અગ્નિ કરતાં દસગણો વાયુ તેજસ્વી તત્વને ધારણ કરે છે; વાયુ ગોળાકાર અને આડું છે, જે સર્વ તત્વોને ઘેરીને ધારણ કરે છે.
દશાધિકં તથાકાશં વાયોર્ભૂતાન્યધારયત્ ભૂતાદિર્ધારયન્વ્યોમ તસ્માદ્દશગુણસ્તુ વૈ
વાયુ કરતાં દસગણું આકાશ તત્વોને ધારણ કરે છે; અને મૂળ તત્વ આકાશને ધારણ કરે છે, તેથી તે દસગણું છે.
ભૂતાદિતો દશગુણં મહદ્ભૂતાન્યધારયત્ મહત્તત્ત્વં હ્યનન્તેન અવ્યક્તેન તુ ધાર્યતે
મૂળ તત્વ કરતાં દસગણાં મહત્તત્વ તત્વોને ધારણ કરે છે; અને મહત્તત્વ અનંત, અવ્યક્ત દ્વારા ધારણ થાય છે.
આધારાધેયભાવેન વિકારાસ્તે વિકારિણામ્ પૃથ્વ્યાદયો વિકારાસ્તે પરિચ્છિન્નાઃ પરસ્પરમ્
આ આધાર અને આધારિતના સંબંધથી, પરિવર્તનો પરિવર્તકોથી થાય છે; પૃથ્વી વગેરે તત્વો પરસ્પર સીમિત પરિવર્તન છે.
પરસ્પરાધિકાશ્ચૈવ પ્રવિષ્ટાશ્ચ પરસ્પરમ્ એવં પરસ્પરોત્પન્ના ધાર્યન્તે ચ પરસ્પરમ્
આ તત્વો પરસ્પર વધુ છે અને એકબીજામાં પ્રવેશ કરે છે; આ રીતે, પરસ્પર ઉત્પન્ન થઈને, એકબીજાને ધારણ કરે છે.
યસ્માત્પ્રવિષ્ટાસ્તે ઽન્યોન્યં તસ્માત્તે સ્થિરતાં ગતાઃ આસંસ્તે હ્યવિશેષાશ્ચ વિશેષા અન્યવેશનાત્
કારણ કે તે એકબીજામાં પ્રવેશ કરે છે, તેથી સ્થિરતા પામે છે; જે તફાવત વગર છે તે રહે છે, અને તફાવતો પરસ્પર પ્રવેશથી થાય છે.
પૃથ્વ્યાદયસ્તુ વાય્વન્તાઃ પરિચ્છિન્નાસ્તુ તત્ર તે ભૂતેભ્યઃ પરતસ્ તેભ્યો હ્ય્ અલોકઃ સર્વતઃ સ્મૃતઃ
પૃથ્વીથી વાયુ સુધીના તત્વો ત્યાં સીમિત છે; અને તત્વોથી પરે, સર્વત્ર અંધકાર માનવામાં આવે છે.
તથા હ્યાલોક આકાશે પરિચ્છિન્નાનિ સર્વશઃ પાત્રે મહતિ પાત્રાણિ યથા હ્યન્તર્ગતાનિ ચ
એ જ રીતે, આકાશમાં પ્રકાશ સર્વત્ર સીમિત છે; જેમ મોટા વાસણમાં નાના વાસણો હોય છે.
ભવન્ત્યન્યોન્યહીનાનિ પરસ્પરસમાશ્રયાત્ તથા હ્યાલોક આકાશે ભેદાસ્ત્વન્તર્ગતાગતાઃ
તે એકબીજાથી વિહોણા છે, પણ પરસ્પર આધાર રાખે છે; એ જ રીતે, આકાશમાં પ્રકાશના ભાગો છે, કેટલાક અંદર છે, કેટલાક બહાર.
કૃતાન્યેતાનિ તત્ત્વાનિ અન્યોન્યસ્યાધિકાનિ ચ યાવદેતાનિ તત્ત્વાનિ તાવદુત્પત્તિરુચ્યતે
આ તત્વો બનાવવામાં આવ્યા છે, એકબીજા કરતાં વધુ છે; જેટલા સુધી આ તત્વો છે, તેટલા સુધી સર્જન કહેવાય છે.