એતૈઃ પર્વતપાદૈસ્તુ સ દેશો વૈ દ્વિધાકૃતઃ દક્ષિણાર્ધં તુ દ્વીપસ્ય ધાતકીખણ્ડમુચ્યતે
આ પર્વતોના પાદથી એ પ્રદેશ બે ભાગમાં વહેંચાય છે; દ્વીપના દક્ષિણ ભાગને ધાતકીખંડ કહેવામાં આવે છે.
કુમુદં તૂત્તરે તસ્ય દ્વિતીયં વર્ષમુત્તમમ્ એતૌ જનપદૌ દ્વૌ તુ ગોમેદસ્ય તુ વિસ્તૃતૌ
એના ઉત્તર તરફ કુમુદ નામનું ઉત્તમ બીજું પ્રદેશ છે; આ બંને વિસ્તૃત જનપદો ગોમેદના ભાગ છે.
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સપ્તમં દ્વીપમુત્તમમ્ સમુદ્રેક્ષુરસં ચૈવ ગોમેદાદ્દ્વિગુણં હિ સઃ
હવે હું સાતમો અને શ્રેષ્ઠ દ્વીપ વર્ણવીશ; એનું સમુદ્ર ઈખરસનું છે અને એ ગોમેદ કરતાં બે ગણી વિશાળ છે.
આવૃત્ય તિષ્ઠતિ દ્વીપઃ પુષ્કરઃ પુષ્કરૈર્વૃતઃ પુષ્કરેણ વૃતઃ શ્રીમાંશ્ ચિત્રસાનુમહાગિરિઃ
એને ઘેરીને પુષ્કર દ્વીપ ઉભો છે, જે પુષ્કરોથી ઘેરાયેલો છે; પુષ્કરમાં ચિત્રસાનુ નામનો સુંદર, રંગબેરંગી મહાપર્વત છે.
કૂટૈશ્ચિત્રૈર્મણિમયૈઃ શિલાજાલસમુદ્ભવૈઃ દ્વીપસ્યૈવ તુ પૂર્વાર્ધે ચિત્રસાનુઃ સ્થિતો મહાન્
મણિથી શોભતા, પથ્થરનાં જાળથી બનેલા સુંદર શિખરો ધરાવતો મહાન ચિત્રસાનુ પર્વત દ્વીપના પૂર્વ ભાગમાં સ્થિત છે.
પરિમણ્ડલસહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ સપ્તવિંશતિઃ ઊર્ધ્વં સ વૈ ચતુર્વિંશદ્યોજનાનાં મહાબલઃ
એ સત્તાવીસ હજાર પરિમંડળમાં વિસ્તૃત છે અને ચોવીસ યોજન ઊંચો છે; એમાં મહાન બળ છે.
દ્વીપાર્ધસ્ય પરિક્ષિપ્તઃ પશ્ચિમે માનસો ગિરિઃ સ્થિતો વેલાસમીપે તુ પૂર્વચન્દ્ર ઇવોદિતઃ
દ્વીપના પશ્ચિમ ભાગમાં માનસ પર્વત ઘેરાયેલો છે, કાંઠા પાસે પૂર્વ ચંદ્ર જેવો ઊગેલો છે.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ સાર્ધં પઞ્ચાશદુચ્છ્રિતઃ તસ્ય પુત્રો મહાવીતઃ પશ્ચિમાર્ધસ્ય રક્ષિતા
એ પર્વત એકાવન હજાર યોજનથી વધુ ઊંચો છે; એનો પુત્ર મહાવીત પશ્ચિમ ભાગનો રક્ષક છે.
પૂર્વાર્ધે પર્વતસ્યાપિ દ્વિધા દેશસ્તુ સ સ્મૃતઃ સ્વાદૂદકેનોદધિના પુષ્કરઃ પરિવારિતઃ
પર્વતના પૂર્વ ભાગમાં પણ પ્રદેશ બે ભાગમાં વહેંચાયેલો માનવામાં આવે છે; પુષ્કર મધુર જળના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.
વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ ગોમેદાદ્દ્વિગુણેન તુ ત્રિંશદ્વર્ષસહસ્રાણિ તેષુ જીવન્તિ માનવાઃ
પહોળાઈ અને પરિમાણમાં એ ગોમેદ કરતાં બે ગણી વિશાળ છે; એ પ્રદેશોમાં માનવો ત્રીસ હજાર વર્ષ જીવે છે.
વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ એતત્સ્વાભાવિકં સ્મૃતમ્ આરોગ્યં સુખબાહુલ્યં માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ
તેમને ક્યારેય વિપરીત સ્થિતિ આવતી નથી; આ તેમનો સ્વાભાવિક અવસ્થા છે. તેઓ આરોગ્ય, ઘણું સુખ અને માનસિક સિદ્ધિ પામે છે.
સુખમાયુશ્ચ રૂપં ચ ત્રિષુ દ્વીપેષુ સર્વશઃ અધમોત્તમૌ ન તેષ્વાસ્તાં તુલ્યાસ્તે વીર્યરૂપતઃ
ત્રણે દ્વીપોમાં સર્વત્ર સુખ, આયુષ્ય અને રૂપ છે; ત્યાં કોઈ નીચા કે ઉત્તમ નથી, બધા બળ અને રૂપમાં સમાન છે.
ન તત્ર વધ્યવધકૌ નેર્ષ્યાસૂયા ભયં તથા ન લોભો ન ચ દમ્ભો વા ન ચ દ્વેષઃ પરિગ્રહઃ
ત્યાં કોઈ મારનાર કે મરનાર નથી, ન ઈર્ષ્યા, ન અસૂયા, ન ભય; ન લોભ, ન દંભ, ન દ્વેષ કે સંપત્તિની લાગણી છે.
સત્યાનૃતે ન તેષ્વાસ્તાં ધર્માધર્મૌ તથૈવ ચ વર્ણાશ્રમાણાં વાર્ત્તા ચ પાશુપાલ્યં વણિક્કૃષિઃ
ત્યાં સત્ય કે અસત્ય, ધર્મ કે અધર્મ નથી; વર્ણાશ્રમની વ્યવસ્થા, પશુપાલન, વેપાર કે ખેતી પણ નથી.
ત્રયીવિદ્યા દણ્ડનીતિઃ શુશ્રૂષા દણ્ડ એવ ચ ન તત્ર વર્ષં નદ્યો વા શીતોષ્ણં ચ ન વિદ્યતે
ત્રૈવિધ્ય, દંડનીતિ, સેવા કે દંડ પણ ત્યાં નથી; ન વરસાદ, ન નદીઓ, અને ન ઠંડી કે ગરમી છે.
ઉદ્ભિદાન્યુદકાનિ સ્યુર્ ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ તુલ્યોત્તરકુરૂણાં તુ કાલસ્તત્ર તુ સર્વદા
પર્વતોમાંથી ઉગતા ઝરણા અને જળાશયો છે; ત્યાંનો સમય ઉત્તરકુરુ જેટલો જ સમાન રહે છે.
સર્વતઃ સુખકાલો ઽસૌ જરાક્લેશવિવર્જિતઃ સર્ગસ્તુ ધાતકીખણ્ડે મહાવીતે તથૈવ ચ
દરેક જગ્યાએ સુખદ સમય છે, વૃદ્ધાવસ્થાની પીડા નથી; સર્જન ધાતકીખંડ અને મહાવીત બંનેમાં થાય છે.
એવં દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્તુ સપ્ત સપ્તભિરાવૃતાઃ દ્વીપસ્યાનન્તરો યસ્તુ સમુદ્રસ્તત્સમસ્તુ વૈ
આ રીતે સાત દ્વીપો સાત સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા છે; દરેક દ્વીપની બાજુએનો સમુદ્ર એ જ પ્રકારનો હોય છે.
એવં દ્વીપસમુદ્રાણાં વૃદ્ધિર્જ્ઞેયા પરસ્પરમ્ અપાં ચૈવ સમુદ્રેકાત્ સમુદ્ર ઇતિ સંજ્ઞિતઃ
આ રીતે દ્વીપો અને સમુદ્રો એકબીજાને વધતા જાય છે, અને પાણી એક સમુદ્રમાંથી બીજામાં વહે છે, એટલે તેને 'સમુદ્ર' કહેવામાં આવે છે.
ઋષદ્વસન્ત્યો વર્ષેષુ પ્રજા યત્ર ચતુર્વિધાઃ ઋષિરત્યેવ રમણે વર્ષન્ત્વેતેન તેષુ વૈ
ત્યાંના પ્રદેશોમાં ઋષિઓએ જે રીતે ઋતુઓનું વર્ણન કર્યું છે, એ પ્રમાણે ચાર જાતના લોકો વસે છે. ત્યાંની ઋતુઓ આનંદદાયી છે અને વરસાદ પણ યોગ્ય સમયે પડે છે.
ઉદયતીન્દૌ પૂર્વે તુ સમુદ્રઃ પૂર્યતે સદા પ્રક્ષીયમાને બહુલે ક્ષીયતે ઽસ્તમિતે ચ વૈ
જ્યારે પૂર્વ દિશામાં ચંદ્ર ઉગે છે ત્યારે સમુદ્ર હંમેશા ભરેલો રહે છે; પણ જ્યારે ચંદ્ર ઓગળે છે અથવા અસ્ત જાય છે ત્યારે સમુદ્ર ઘણો ઘટે છે.
આપૂર્યમાણો હ્યુદધિર્ આત્મનૈવાભિપૂર્યતે તતો વૈ ક્ષીયમાણે તુ સ્વાત્મન્યેવ હ્ય્ અપાં ક્ષયઃ
જ્યારે સમુદ્ર ભરાય છે ત્યારે પોતે જ પોતાને પુરે છે; અને જ્યારે ઘટે છે ત્યારે પણ પાણીની ખોટ તેની અંદર જ થાય છે.
ઉદયાત્પયસાં યોગાત્ પુષ્પન્ત્ય્ આપો યથા સ્વયમ્ તથા સ તુ સમુદ્રો ઽપિ વર્ધતે શશિનોદયે
જેમ ચંદ્રના ઉદય સમયે તેની કિરણોથી પાણીમાં ફૂલછાંય આવે છે, તેમ ચંદ્ર ઉગે ત્યારે સમુદ્ર પણ વધે છે.
અન્યૂનાનતિરિક્તાત્મા વર્ધન્ત્યાપો હ્રસન્તિ ચ ઉદયે ઽસ્તમયે ચેન્દોઃ પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ
પાણી પોતાનો મર્યાદા છોડીને ન વધે કે ઘટે, પણ ચંદ્રના વધતા-ઘટતા સમયે, શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષમાં, પાણી વધે અને ઘટે છે.
ક્ષયવૃદ્ધી સમુદ્રસ્ય શશિવૃદ્ધિક્ષયે તથા દશોત્તરાણિ પઞ્ચાહુર્ અઙ્ગુલાનાં શતાનિ ચ
સમુદ્રનું વધવું અને ઘટવું ચંદ્રના વધતા અને ઘટતા પ્રમાણે થાય છે; અને એનું માપ એકસો પંદર અંગુળ જેટલું કહેવાય છે.
અપાં વૃદ્ધિઃ ક્ષયો દૃષ્ટઃ સમુદ્રાણાં તુ પર્વસુ દ્વિરાપત્વાત્ સ્મૃતો દ્વીપો દધનાચ્ચોદધિઃ સ્મૃતઃ
સમુદ્રોમાં પાણીનું વધવું અને ઘટવું ચંદ્રના તિથિ-પર્વોમાં જોવા મળે છે; બે વાર ઘેરાયેલું હોવાથી તેને 'દ્વીપ' કહે છે અને પાણી ધરાવતું હોવાથી તેને 'ઉદધિ' કહે છે.
નિગીર્ણત્વાચ્ચ ગિરયઃ પર્વબન્ધાચ્ચ પર્વતાઃ શાકદ્વીપે તુ વૈ શાકઃ પર્વતસ્તેન ચોચ્યતે
પર્વતો ગળી જવાથી તેમને 'ગિરિ' કહે છે અને જોડાયેલા હોવાથી 'પર્વત' કહેવાય છે; શાકદ્વીપમાં શાક નામનો પર્વત છે, તેથી તેને એ નામ મળ્યું છે.
કુશદ્વીપે કુશસ્તમ્બો મધ્યે જનપદસ્ય તુ ક્રૌઞ્ચદ્વીપે ગિરિઃ ક્રૌઞ્ચસ્ તસ્ય નામ્ના નિગદ્યતે
કુશદ્વીપમાં જમીનના મધ્યમાં કુશનું ઝાડ છે; અને ક્રૌંચદ્વીપમાં ક્રૌંચ નામનો પર્વત છે, જેને એ નામથી ઓળખવામાં આવે છે.
શાલ્મલિઃ શાલ્મલદ્વીપે પૂજ્યતે સ મહાદ્રુમઃ ગોમેદકે તુ ગોમેદઃ પર્વતસ્તેન ચોચ્યતે
શાલમલિદ્વીપમાં મહાન શાલમલિ વૃક્ષ પૂજાય છે; ગોમેદકમાં ગોમેદ નામનો પર્વત છે, તેથી તેને એ નામ મળ્યું છે.
ન્યગ્રોધઃ પુષ્કરદ્વીપે પદ્મવત્તેન સ સ્મૃતઃ પૂજ્યતે સ મહાદેવૈર્ બ્રહ્માંશો ઽવ્યક્તસમ્ભવઃ
પુષ્કરદ્વીપમાં વટવૃક્ષ 'પદ્મવત' તરીકે ઓળખાય છે; એ મહાદેવતાઓ દ્વારા પૂજાય છે, કારણ કે એ બ્રહ્માનો અંશ છે અને અવ્યક્તમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે.