પરિમણ્ડલસ્તુ દ્વીપસ્ય ચક્રવત્પરિવેષ્ટિતઃ સુરોદેન સમુદ્રેણ દ્વિગુણેન સમન્વિતઃ
આ દ્વીપ ગોળ છે અને ચક્ર જેવો ઘેરાયેલો છે; તેને સુરોદ સમુદ્રે ઘેરી રાખ્યો છે, જે તેની તુલનાએ બે ગણા વિશાળ છે.
ગોમેદકં પ્રવક્ષ્યામિ ષષ્ઠં દ્વીપં તપોધનાઃ સુરોદકસમુદ્રસ્તુ ગોમેદેન સમાવૃતઃ
હવે હું ગોમેદક, છઠ્ઠો દ્વીપ, વર્ણવીશ; સુરોદ સમુદ્રને ગોમેદક દ્વીપે ઘેરી રાખ્યો છે.
શાલ્મલસ્ય તુ વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણસ્તસ્ય વિસ્તરઃ તસ્મિન્દ્વીપે તુ વિજ્ઞેયૌ પર્વતૌ દ્વૌ સમાહિતૌ
તેનું વિસ્તરણ શાલમલા કરતાં બે ગણું છે; એ દ્વીપમાં બે વિશિષ્ટ પર્વતો છે.
પ્રથમઃ સુમના નામ જાત્યઞ્જનમયો ગિરિઃ દ્વિતીયઃ કુમુદો નામ સર્વૌષધિસમન્વિતઃ
પહેલો પર્વત સુમના નામે ઓળખાય છે, જે કુદરતી કાજળથી બનેલો છે; બીજો કુમુદ છે, જે સર્વ ઔષધિઓથી ભરપૂર છે.
શાતકૌમ્ભમયઃ શ્રીમાન્ વિજ્ઞેયઃ સુમહાચિતઃ સમુદ્રેક્ષુરસોદેન વૃતો ગોમેદકશ્ચ સઃ
આ પર્વત શુદ્ધ સોનાથી બનેલો, તેજસ્વી અને ખૂબ માન્ય છે; ગોમેદક દ્વીપને મીઠા પાણીના સમુદ્રે ઘેરી રાખ્યો છે.
ષષ્ઠેન તુ સમુદ્રેણ સુરોદાદ્દ્વિગુણેન ચ ધાતકીકુમુદશ્ચૈવ હવ્યપુત્રૌ સુવિસ્તૃતૌ
છઠ્ઠો સમુદ્ર, જે સુરોદ કરતાં બે ગણો છે, તેની આસપાસ વિશાળ ધાતકી અને કુમુદ, હવ્યના પુત્રો, વસે છે.
સૌમનં પ્રથમં વર્ષં ધાતકીખણ્ડમુચ્યતે ધાતકિનઃ સ્મૃતં તદ્વૈ પ્રથમં પ્રથમસ્ય તુ
પહેલું પ્રદેશ સૌમન નામે ઓળખાય છે, જેને ધાતકી ખંડ કહે છે; એ પ્રથમ ભાગ ધાતકીનો ગણાય છે.
ગોમેદં યત્સ્મૃતં વર્ષં નામ્ના સર્વસુખં તુ તત્ કુમુદસ્ય દ્વિતીયસ્ય દ્વિતીયં કુમુદં તતઃ
ગોમેદ નામે જે પ્રદેશ છે, તે સર્વસુખદાયક ગણાય છે; બીજું કુમુદ પછી આવે છે, જે બીજું પ્રદેશ છે.
એતૌ દ્વૌ પર્વતૌ વૃત્તૌ શેષૌ સર્વસમુચ્છ્રિતૌ પૂર્વેણ તસ્ય દ્વીપસ્ય સુમનાઃ પર્વતઃ સ્થિતઃ
આ બે પર્વતો ગોળ છે અને બાકીના બધા ઊંચા છે; એ દ્વીપના પૂર્વ ભાગે સુમના પર્વત સ્થિત છે.
પ્રાક્પશ્ચિમાયતૈઃ પાદૈર્ આસમુદ્રાદિતિ સ્થિતઃ પશ્ચાર્ધે કુમુદસ્તસ્ય એવમેવ સ્થિતસ્તુ વૈ
તે પર્વત પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી પાયા પાથરીને સમુદ્ર સુધી પહોંચે છે; પશ્ચિમ ભાગમાં કુમુદ પણ એ જ રીતે સ્થિત છે.
એતૈઃ પર્વતપાદૈસ્તુ સ દેશો વૈ દ્વિધાકૃતઃ દક્ષિણાર્ધં તુ દ્વીપસ્ય ધાતકીખણ્ડમુચ્યતે
આ પર્વતોના પાદથી એ પ્રદેશ બે ભાગમાં વહેંચાય છે; દ્વીપના દક્ષિણ ભાગને ધાતકીખંડ કહેવામાં આવે છે.
કુમુદં તૂત્તરે તસ્ય દ્વિતીયં વર્ષમુત્તમમ્ એતૌ જનપદૌ દ્વૌ તુ ગોમેદસ્ય તુ વિસ્તૃતૌ
એના ઉત્તર તરફ કુમુદ નામનું ઉત્તમ બીજું પ્રદેશ છે; આ બંને વિસ્તૃત જનપદો ગોમેદના ભાગ છે.
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સપ્તમં દ્વીપમુત્તમમ્ સમુદ્રેક્ષુરસં ચૈવ ગોમેદાદ્દ્વિગુણં હિ સઃ
હવે હું સાતમો અને શ્રેષ્ઠ દ્વીપ વર્ણવીશ; એનું સમુદ્ર ઈખરસનું છે અને એ ગોમેદ કરતાં બે ગણી વિશાળ છે.
આવૃત્ય તિષ્ઠતિ દ્વીપઃ પુષ્કરઃ પુષ્કરૈર્વૃતઃ પુષ્કરેણ વૃતઃ શ્રીમાંશ્ ચિત્રસાનુમહાગિરિઃ
એને ઘેરીને પુષ્કર દ્વીપ ઉભો છે, જે પુષ્કરોથી ઘેરાયેલો છે; પુષ્કરમાં ચિત્રસાનુ નામનો સુંદર, રંગબેરંગી મહાપર્વત છે.
કૂટૈશ્ચિત્રૈર્મણિમયૈઃ શિલાજાલસમુદ્ભવૈઃ દ્વીપસ્યૈવ તુ પૂર્વાર્ધે ચિત્રસાનુઃ સ્થિતો મહાન્
મણિથી શોભતા, પથ્થરનાં જાળથી બનેલા સુંદર શિખરો ધરાવતો મહાન ચિત્રસાનુ પર્વત દ્વીપના પૂર્વ ભાગમાં સ્થિત છે.
પરિમણ્ડલસહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ સપ્તવિંશતિઃ ઊર્ધ્વં સ વૈ ચતુર્વિંશદ્યોજનાનાં મહાબલઃ
એ સત્તાવીસ હજાર પરિમંડળમાં વિસ્તૃત છે અને ચોવીસ યોજન ઊંચો છે; એમાં મહાન બળ છે.
દ્વીપાર્ધસ્ય પરિક્ષિપ્તઃ પશ્ચિમે માનસો ગિરિઃ સ્થિતો વેલાસમીપે તુ પૂર્વચન્દ્ર ઇવોદિતઃ
દ્વીપના પશ્ચિમ ભાગમાં માનસ પર્વત ઘેરાયેલો છે, કાંઠા પાસે પૂર્વ ચંદ્ર જેવો ઊગેલો છે.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ સાર્ધં પઞ્ચાશદુચ્છ્રિતઃ તસ્ય પુત્રો મહાવીતઃ પશ્ચિમાર્ધસ્ય રક્ષિતા
એ પર્વત એકાવન હજાર યોજનથી વધુ ઊંચો છે; એનો પુત્ર મહાવીત પશ્ચિમ ભાગનો રક્ષક છે.
પૂર્વાર્ધે પર્વતસ્યાપિ દ્વિધા દેશસ્તુ સ સ્મૃતઃ સ્વાદૂદકેનોદધિના પુષ્કરઃ પરિવારિતઃ
પર્વતના પૂર્વ ભાગમાં પણ પ્રદેશ બે ભાગમાં વહેંચાયેલો માનવામાં આવે છે; પુષ્કર મધુર જળના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.
વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ ગોમેદાદ્દ્વિગુણેન તુ ત્રિંશદ્વર્ષસહસ્રાણિ તેષુ જીવન્તિ માનવાઃ
પહોળાઈ અને પરિમાણમાં એ ગોમેદ કરતાં બે ગણી વિશાળ છે; એ પ્રદેશોમાં માનવો ત્રીસ હજાર વર્ષ જીવે છે.
વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ એતત્સ્વાભાવિકં સ્મૃતમ્ આરોગ્યં સુખબાહુલ્યં માનસીં સિદ્ધિમાસ્થિતાઃ
તેમને ક્યારેય વિપરીત સ્થિતિ આવતી નથી; આ તેમનો સ્વાભાવિક અવસ્થા છે. તેઓ આરોગ્ય, ઘણું સુખ અને માનસિક સિદ્ધિ પામે છે.
સુખમાયુશ્ચ રૂપં ચ ત્રિષુ દ્વીપેષુ સર્વશઃ અધમોત્તમૌ ન તેષ્વાસ્તાં તુલ્યાસ્તે વીર્યરૂપતઃ
ત્રણે દ્વીપોમાં સર્વત્ર સુખ, આયુષ્ય અને રૂપ છે; ત્યાં કોઈ નીચા કે ઉત્તમ નથી, બધા બળ અને રૂપમાં સમાન છે.
ન તત્ર વધ્યવધકૌ નેર્ષ્યાસૂયા ભયં તથા ન લોભો ન ચ દમ્ભો વા ન ચ દ્વેષઃ પરિગ્રહઃ
ત્યાં કોઈ મારનાર કે મરનાર નથી, ન ઈર્ષ્યા, ન અસૂયા, ન ભય; ન લોભ, ન દંભ, ન દ્વેષ કે સંપત્તિની લાગણી છે.
સત્યાનૃતે ન તેષ્વાસ્તાં ધર્માધર્મૌ તથૈવ ચ વર્ણાશ્રમાણાં વાર્ત્તા ચ પાશુપાલ્યં વણિક્કૃષિઃ
ત્યાં સત્ય કે અસત્ય, ધર્મ કે અધર્મ નથી; વર્ણાશ્રમની વ્યવસ્થા, પશુપાલન, વેપાર કે ખેતી પણ નથી.
ત્રયીવિદ્યા દણ્ડનીતિઃ શુશ્રૂષા દણ્ડ એવ ચ ન તત્ર વર્ષં નદ્યો વા શીતોષ્ણં ચ ન વિદ્યતે
ત્રૈવિધ્ય, દંડનીતિ, સેવા કે દંડ પણ ત્યાં નથી; ન વરસાદ, ન નદીઓ, અને ન ઠંડી કે ગરમી છે.
ઉદ્ભિદાન્યુદકાનિ સ્યુર્ ગિરિપ્રસ્રવણાનિ ચ તુલ્યોત્તરકુરૂણાં તુ કાલસ્તત્ર તુ સર્વદા
પર્વતોમાંથી ઉગતા ઝરણા અને જળાશયો છે; ત્યાંનો સમય ઉત્તરકુરુ જેટલો જ સમાન રહે છે.
સર્વતઃ સુખકાલો ઽસૌ જરાક્લેશવિવર્જિતઃ સર્ગસ્તુ ધાતકીખણ્ડે મહાવીતે તથૈવ ચ
દરેક જગ્યાએ સુખદ સમય છે, વૃદ્ધાવસ્થાની પીડા નથી; સર્જન ધાતકીખંડ અને મહાવીત બંનેમાં થાય છે.
એવં દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્તુ સપ્ત સપ્તભિરાવૃતાઃ દ્વીપસ્યાનન્તરો યસ્તુ સમુદ્રસ્તત્સમસ્તુ વૈ
આ રીતે સાત દ્વીપો સાત સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા છે; દરેક દ્વીપની બાજુએનો સમુદ્ર એ જ પ્રકારનો હોય છે.
એવં દ્વીપસમુદ્રાણાં વૃદ્ધિર્જ્ઞેયા પરસ્પરમ્ અપાં ચૈવ સમુદ્રેકાત્ સમુદ્ર ઇતિ સંજ્ઞિતઃ
આ રીતે દ્વીપો અને સમુદ્રો એકબીજાને વધતા જાય છે, અને પાણી એક સમુદ્રમાંથી બીજામાં વહે છે, એટલે તેને 'સમુદ્ર' કહેવામાં આવે છે.
ઋષદ્વસન્ત્યો વર્ષેષુ પ્રજા યત્ર ચતુર્વિધાઃ ઋષિરત્યેવ રમણે વર્ષન્ત્વેતેન તેષુ વૈ
ત્યાંના પ્રદેશોમાં ઋષિઓએ જે રીતે ઋતુઓનું વર્ણન કર્યું છે, એ પ્રમાણે ચાર જાતના લોકો વસે છે. ત્યાંની ઋતુઓ આનંદદાયી છે અને વરસાદ પણ યોગ્ય સમયે પડે છે.