સોમકસ્ય શુભં વર્ષં વિજ્ઞેયં કુસુમોત્કરમ્ તદેવાસિતમ્ ઇત્યુક્તં વર્ષં સોમકસંજ્ઞિતમ્
સોમક નામનું પવિત્ર પ્રદેશ ફૂલોની સમૃદ્ધિ માટે જાણીતું છે. આ પ્રદેશને આસિત પણ કહેવાય છે અને તેને સોમક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આમ્બિકેયસ્ય મૈનાકં ક્ષેમકં ચૈવ તત્કૃતમ્ કેસરઃ પર્વતસ્યાપિ મહાદ્રુમમિતિ સ્મૃતમ્ તદેવ ધવમિત્યુક્તં વર્ષં વિભ્રાજસંજ્ઞિતમ્
આંબિકા દેવીએ મૈનાક અને ક્ષેમક નામના પ્રદેશો રચ્યા છે. કેસર પર્વતને મહાદ્રુમ કહેવામાં આવે છે, જેને ધવ પણ કહે છે. આ પ્રદેશ વિભ્રાજા તરીકે ઓળખાય છે.
દ્વીપસ્ય પરિણાહં ચ હ્રસ્વદીર્ઘત્વમેવ ચ જમ્બૂદ્વીપેન સંખ્યાતં તસ્ય મધ્યે વનસ્પતિઃ
આ દ્વીપની પરિધિ અને તેની લંબાઈ-ટૂંકાઈ જંબૂદ્વીપ પ્રમાણે ગણાય છે. તેના મધ્યમાં એક વિશાળ વૃક્ષ છે.
શાકો નામ મહાવૃક્ષઃ પ્રજાસ્તસ્ય મહાનુગાઃ એતેષુ દેવગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ સહ ચારણૈઃ
શાક નામનું એક મોટું વૃક્ષ છે અને તેની પ્રજાઓ તેની સાથે ખૂબ જોડાયેલી છે. ત્યાં દેવતાઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને ચારણો રહે છે.
વિહરન્તિ રમન્તે ચ દૃશ્યમાનાશ્ચ તૈઃ સહ તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ ચાતુર્વર્ણ્યસમન્વિતાઃ
આ બધા સાથે રહીને લોકો આનંદથી વિહાર કરે છે અને આનંદ માણે છે. ત્યાં ચારે વર્ણ ધરાવતી પવિત્ર વસાહતો છે.
તેષુ નદ્યશ્ચ સપ્તૈવ પ્રતિવર્ષં સમુદ્રગાઃ દ્વિનામ્ના ચૈવ તાઃ સર્વા ગઙ્ગાઃ સપ્તવિધાઃ સ્મૃતાઃ
આ પ્રદેશોમાં સાત નદીઓ છે, જે દર વર્ષે સમુદ્રમાં મળે છે. બધી નદીઓના બે નામ છે અને આ સાતે ગંગા તરીકે ઓળખાય છે.
પ્રથમા સુકુમારીતિ ગઙ્ગા શિવજલા શુભા મુનિતપ્તા ચ નામ્નૈષા નદી સમ્પરિકીર્તિતા
પહેલી ગંગાને સુકુમારી કહે છે, જે શુભ અને શિવજળવાળી છે. તેને મુનિતપ્તા પણ કહે છે અને આ નદીનું એ નામ પ્રસિદ્ધ છે.
સુકુમારી તપઃસિદ્ધા દ્વિતીયા નામતઃ સતી નન્દા ચ પાવની ચૈવ તૃતીયા પરિકીર્તિતા
સુકુમારી, જે તપસ્યામાં સિદ્ધ છે, એ બીજી ગંગા છે. ત્રીજી ગંગા નંદા કહેવાય છે, જે પવિત્રતા લાવે છે.
શિબિકા ચ ચતુર્થી સ્યાદ્ દ્વિવિધા ચ પુનઃ સ્મૃતા ઇક્ષુશ્ચ પઞ્ચમી જ્ઞેયા તથૈવ ચ પુનઃ કુહૂઃ
શિબિકા ચોથી ગંગા છે અને તેને બે પ્રકારની પણ કહે છે. પાંચમી ગંગા ઇક્ષુ કહેવાય છે અને કુહૂ પણ છે.
વેણુકા ચામૃતા ચૈવ ષષ્ઠી સમ્પરિકીર્તિતા સુકૃતા ચ ગભસ્તી ચ સપ્તમી પરિકીર્તિતા
છઠ્ઠી ગંગા વેણુકા અને અમૃતા તરીકે જાણીતી છે. સાતમી ગંગા સુકૃત અને ગભસ્તી તરીકે ઓળખાય છે.
એતાઃ સપ્ત મહાભાગાઃ પ્રતિવર્ષં શિવોદકાઃ ભાવયન્તિ જનં સર્વં શાકદ્વીપનિવાસિનમ્
આ સાતે ગંગા મહાપૂણ્યવંતી અને શિવજળવાળી છે, જે દર વર્ષે શાકદ્વીપના બધા લોકોનું પોષણ કરે છે.
અભિગચ્છન્તિ તાશ્ચાન્યા નદા નદ્યઃ સરાંસિ ચ બહૂદકપરિસ્રાવા યતો વર્ષતિ વાસવઃ
બીજી ઘણી નદીઓ, નાળા અને સરોવર પણ છે, જેમાં ભરપૂર પાણી રહે છે. જ્યાં-જ્યાં ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે, ત્યાં-ત્યાં એ બધું પહોંચે છે.
તાસાં તુ નામધેયાનિ પરિમાણં તથૈવ ચ ન શક્યં પરિસંખ્યાતું પુણ્યાસ્તાઃ સરિદુત્તમાઃ
આ પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ નદીઓના નામ અને માપ પૂરેપૂરા ગણાવી શકાય એમ નથી.
તાઃ પિબન્તિ સદા હૃષ્ટા નદીર્જનપદાસ્તુ તે એતે શાન્તભયાઃ પ્રોક્તાઃ પ્રમોદા યે ચ વૈ શિવાઃ
આ પ્રદેશના લોકો હંમેશાં આનંદિત રહે છે અને એ નદીઓનું પાણી પીવે છે. તેઓ શાંત, નિર્ભય અને સાચા સુખી કહેવાય છે.
આનન્દાશ્ચ સુખાશ્ચૈવ ક્ષેમકાશ્ચ નવૈઃ સહ વર્ણાશ્રમાચારયુતા દેશાસ્તે સપ્ત વિશ્રુતાઃ
આ સાત પ્રદેશો પ્રસિદ્ધ છે, જ્યાં આનંદ, સુખ અને સુરક્ષા છે. નવા પ્રદેશો પણ છે અને ત્યાં ચારે વર્ણ અને આશ્રમની પરંપરા પાલન થાય છે.
આરોગ્યા બલિનશ્ચૈવ સર્વે મરણવર્જિતાઃ અવસર્પિણી ન તેષ્વસ્તિ તથૈવોત્સર્પિણી પુનઃ
ત્યાંના બધા લોકો સ્વસ્થ, બળવાન અને મૃત્યુથી મુક્ત છે. ત્યાં અવસર્પિણી કે ઉત્સર્પિણી જેવી અવસ્થાઓ નથી.
ન તત્રાસ્તિ યુગાવસ્થા ચતુર્યુગકૃતા ક્વચિત્ ત્રેતાયુગસમઃ કાલસ્ તથા તત્ર પ્રવર્તતે
ત્યાં યુગોની કોઈ વિભાજના નથી, જેમ ચારે યુગોમાં થાય છે. સમય ત્યાં ત્રેતાયુગ જેવો જ ચાલે છે.
શાકદ્વીપાદિષુ જ્ઞેયં પઞ્ચસ્વેતેષુ સર્વશઃ દેશસ્ય તુ વિચારેણ કાલઃ સ્વાભાવિકઃ સ્મૃતઃ
શાકદ્વીપ અને બીજા પાંચ દ્વીપોમાં સર્વત્ર એ જ જાણવું, કે દરેક પ્રદેશમાં સમય કુદરતી રીતે ચાલે છે.
ન તેષુ સંકરઃ કશ્ચિદ્ વર્ણાશ્રમકૃતઃ ક્વચિત્ ધર્મસ્ય ચાવ્યભીચારાદ્ એકાન્તસુખિનઃ પ્રજાઃ
ત્યાં કદી પણ જાતિ કે આશ્રમોમાં કોઈ ગડબડ નહોતી, ન તો ધર્મમાંથી કદી ભટક્યા. લોકો સતત નિરંતર આનંદમાં જ રહેતા.
ન તેષુ માયા લોભો વા ઈર્ષ્યાસૂયા ભયં કુતઃ વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ તદ્વૈ સ્વાભાવિકં સ્મૃતમ્
ત્યાં મોહ, લોભ, ઈર્ષ્યા કે દ્વેષ નહોતાં, ડર પણ નહોતું. કુદરતી રીતે જ તેઓમાં કદી કોઈ ઉલટફેર થતો નહોતો.
કાલો નૈવ ચ તેષ્વસ્તિ ન દણ્ડો ન ચ દાણ્ડિકઃ સ્વધર્મેણ ચ ધર્મજ્ઞાસ્ તે રક્ષન્તિ પરસ્પરમ્
ત્યાં સમય નહોતો, દંડ કે દંડ આપનાર પણ નહોતાં. બધા પોતપોતાના ધર્મને જાણીને એકબીજાની રક્ષા કરતા.
પરિમણ્ડલસ્તુ સુમહાન્ દ્વીપો વૈ કુશસંજ્ઞકઃ નદીજલૈઃ પરિવૃતઃ પર્વતશ્ચાભ્રસંનિભૈઃ
કુશ નામે એક વિશાળ ગોળ દ્વીપ છે, જે નદીઓ અને પાણીથી ઘેરાયેલો છે અને તેના પર વાદળ જેવાં પહાડો છે.
સર્વધાતુવિચિત્રૈશ્ચ મણિવિદ્રુમભૂષિતૈઃ અન્યૈશ્ચ વિવિધાકારૈ રમ્યૈર્જનપદૈસ્તથા
તે વિવિધ ધાતુઓથી શોભાયમાન છે, મણિ અને મૂંગાથી સજ્જ છે, અને બીજા અનેક સુંદર અને મનોહર પ્રદેશોથી ભરપૂર છે.
વૃક્ષૈઃ પુષ્પફલોપેતૈઃ સર્વતો ધનધાન્યવાન્ નિત્યં પુષ્પફલોપેતઃ સર્વરત્નસમાવૃતઃ
તે દરેક તરફ ફૂલ અને ફળથી ભરેલા વૃક્ષો, ધન અને અનાજથી સમૃદ્ધ છે, હંમેશા ફૂલ-ફળોથી ભરેલો અને સર્વ રત્નોથી ઘેરાયેલો છે.
આવૃતઃ પશુભિઃ સર્વૈર્ ગ્રામ્યારણ્યૈશ્ચ સર્વશઃ આનુપૂર્વ્યાત્સમાસેન કુશદ્વીપં નિબોધત
તે દરેક બાજુથી ઘરેલુ અને જંગલી તમામ પ્રાણીઓથી ઘેરાયેલો છે. હવે હું સંક્ષિપ્તમાં અને ક્રમવાર કુશ દ્વીપ વિશે કહું છું.
અથ તૃતીયં વક્ષ્યામિ કુશદ્વીપં ચ કૃત્સ્નશઃ કુશદ્વીપેન ક્ષીરોદઃ સર્વતઃ પરિવારિતઃ
હવે હું ત્રીજા, એટલે કે આખા કુશ દ્વીપનું વર્ણન કરું છું, જે ચારે બાજુ ક્ષીર સાગરથી ઘેરાયેલો છે.
શાકદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેન સમન્વિતઃ તત્રાપિ પર્વતાઃ સપ્ત વિજ્ઞેયા રત્નયોનયઃ
તેનું વિસ્તાર શાક દ્વીપ કરતાં બે ગણી છે. ત્યાં પણ સાત પહાડો છે, જે રત્નોના સ્ત્રોત તરીકે ઓળખાય છે.
રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્ તેષાં નામાનિ મે શૃણુ દ્વિનામાનશ્ચ તે સર્વે શાકદ્વીપે યથા તથા
ત્યાં રત્નોથી ભરેલા પહાડો અને નદીઓ છે. તેમના નામો હવે મારા પાસેથી સાંભળો. બધાંને બે નામ છે, જેમ શાક દ્વીપમાં છે તેમ.
પ્રથમઃ સૂર્યસંકાશઃ કુમુદો નામ પર્વતઃ વિદ્રુમોચ્ચય ઇત્યુક્તઃ સ એવ ચ મહીધરઃ
પહેલો પહાડ, જે સૂર્ય જેવો તેજસ્વી છે, તેને કુમુદ કહે છે અને એ જ મહાપર્વત વિદ્રુમોચ્ચય તરીકે પણ ઓળખાય છે.
સર્વધાતુમયૈઃ શૃઙ્ગૈઃ શિલાજાલસમન્વિતૈઃ દ્વિતીયઃ પર્વતસ્તત્ર ઉન્નતો નામ વિશ્રુતઃ
બીજો ત્યાંનો પ્રસિદ્ધ પહાડ ઉન્નત છે, જે બધા ધાતુઓના શિખરો અને પથ્થરોના ગઠ્ઠા ધરાવે છે.