રત્નમાલાન્તરમયઃ શાલ્મલશ્ચાન્તરાલકૃત્ તસ્યાપરેણ રજતો મહાનસ્તો ગિરિઃ સ્મૃતઃ
રત્નમાળાથી બનેલો શાલમલ પર્વત વચ્ચે વિભાજક તરીકે ઊભો છે; તેના આગળ રજતથી બનેલો મહાન અસ્તુ પર્વત છે.
સ વૈ સોમક ઇત્યુક્તો દેવૈર્યત્રામૃતં પુરા સંભૃતં ચ હૃતં ચૈવ માતુરર્થે ગરુત્મતા
એ પર્વત સોમક કહેવાય છે, જ્યાં પ્રાચીન સમયમાં દેવોએ માતાના હિત માટે અમૃત એકત્ર કર્યું અને ગરુડની મદદથી લઈ ગયા.
તસ્યાપરે ચામ્બિકેયઃ સુમનાશ્ચૈવ સ સ્મૃતઃ હિરણ્યાક્ષો વરાહેણ તસ્મિઞ્છૈલે નિષૂદિતઃ
તેના આગળ અંબિકેય નામનો પર્વત છે, જેને સુમના પણ કહે છે; એ પર્વત પર હિરણ્યાક્ષને વરાહ અવતારે સંહાર કર્યો હતો.
આમ્બિકેયાત્પરો રમ્યઃ સર્વૌષધિનિષેવિતઃ વિભ્રાજસ્તુ સમાખ્યાતઃ સ્ફાટિકસ્તુ મહાન્ગિરિઃ
અંબિકેયથી આગળ સુંદર અને સર્વ ઔષધિઓથી ભરેલો વિભ્રાજ નામનો તેજસ્વી અને સ્ફટિકથી બનેલો મહાપર્વત છે.
યસ્માદ્વિભ્રાજતે વહ્નિર્ વિભ્રાજસ્તેન સ સ્મૃતઃ સૈવેહ કેશવેત્યુક્તો યતો વાયુઃ પ્રવાતિ ચ
જ્યાંથી અગ્નિ પ્રકાશે છે, તેથી તેને વિભ્રાજ કહે છે; તેને અહીં કેશવ પણ કહે છે, કારણ કે ત્યાંથી પવન વહે છે.
તેષાં વર્ષાણિ વક્ષ્યામિ પર્વતાનાં દ્વિજોત્તમાઃ શૃણુધ્વં નામતસ્તાનિ યથાવદનુપૂર્વશઃ
હવે હું આ પર્વતોના પ્રદેશોનું વર્ણન કરું છું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, તમે તેમનાં નામો યોગ્ય ક્રમમાં સાંભળો.
દ્વિનામાન્યેવ વર્ષાણિ યથૈવ ગિરયસ્તથા ઉદયસ્યોદયં વર્ષં જલધારેતિ વિશ્રુતમ્
પ્રદેશો પણ પર્વતોના નામ પર જ છે; જેમ ઉદય પર્વત, તેમ ઉદય પ્રદેશ કહેવાય છે અને જલધાર પ્રદેશ પણ એ જ નામે જાણીતો છે.
નામ્ના ગતભયં નામ વર્ષં તત્પ્રથમં સ્મૃતમ્ દ્વિતીયં જલધારસ્ય સુકુમારમિતિ સ્મૃતમ્
પ્રથમ પ્રદેશનું નામ ગતભય છે; બીજું, જલધાર પર્વતનું, સુકુમાર તરીકે ઓળખાય છે.
તદેવ શૈશિરં નામ વર્ષં તત્પરિકીર્તિતમ્ નારદસ્ય ચ કૌમારં તદેવ ચ સુખોદયમ્
પછીનું પ્રદેશ શૈશિર કહેવાય છે; નારદ પર્વતનું પ્રદેશ કૌમાર અને સુખોદય નામે પણ ઓળખાય છે.
શ્યામપર્વતવર્ષં તદ્ અનીચકમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ આનન્દકમિતિ પ્રોક્તં તદેવ મુનિભિઃ શુભમ્
શ્યામ પર્વતનું પ્રદેશ અનિચક કહેવાય છે; ઋષિઓએ તેને શુભ આનંદક નામે પણ વર્ણવ્યું છે.
સોમકસ્ય શુભં વર્ષં વિજ્ઞેયં કુસુમોત્કરમ્ તદેવાસિતમ્ ઇત્યુક્તં વર્ષં સોમકસંજ્ઞિતમ્
સોમક નામનું પવિત્ર પ્રદેશ ફૂલોની સમૃદ્ધિ માટે જાણીતું છે. આ પ્રદેશને આસિત પણ કહેવાય છે અને તેને સોમક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આમ્બિકેયસ્ય મૈનાકં ક્ષેમકં ચૈવ તત્કૃતમ્ કેસરઃ પર્વતસ્યાપિ મહાદ્રુમમિતિ સ્મૃતમ્ તદેવ ધવમિત્યુક્તં વર્ષં વિભ્રાજસંજ્ઞિતમ્
આંબિકા દેવીએ મૈનાક અને ક્ષેમક નામના પ્રદેશો રચ્યા છે. કેસર પર્વતને મહાદ્રુમ કહેવામાં આવે છે, જેને ધવ પણ કહે છે. આ પ્રદેશ વિભ્રાજા તરીકે ઓળખાય છે.
દ્વીપસ્ય પરિણાહં ચ હ્રસ્વદીર્ઘત્વમેવ ચ જમ્બૂદ્વીપેન સંખ્યાતં તસ્ય મધ્યે વનસ્પતિઃ
આ દ્વીપની પરિધિ અને તેની લંબાઈ-ટૂંકાઈ જંબૂદ્વીપ પ્રમાણે ગણાય છે. તેના મધ્યમાં એક વિશાળ વૃક્ષ છે.
શાકો નામ મહાવૃક્ષઃ પ્રજાસ્તસ્ય મહાનુગાઃ એતેષુ દેવગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ સહ ચારણૈઃ
શાક નામનું એક મોટું વૃક્ષ છે અને તેની પ્રજાઓ તેની સાથે ખૂબ જોડાયેલી છે. ત્યાં દેવતાઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને ચારણો રહે છે.
વિહરન્તિ રમન્તે ચ દૃશ્યમાનાશ્ચ તૈઃ સહ તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ ચાતુર્વર્ણ્યસમન્વિતાઃ
આ બધા સાથે રહીને લોકો આનંદથી વિહાર કરે છે અને આનંદ માણે છે. ત્યાં ચારે વર્ણ ધરાવતી પવિત્ર વસાહતો છે.
તેષુ નદ્યશ્ચ સપ્તૈવ પ્રતિવર્ષં સમુદ્રગાઃ દ્વિનામ્ના ચૈવ તાઃ સર્વા ગઙ્ગાઃ સપ્તવિધાઃ સ્મૃતાઃ
આ પ્રદેશોમાં સાત નદીઓ છે, જે દર વર્ષે સમુદ્રમાં મળે છે. બધી નદીઓના બે નામ છે અને આ સાતે ગંગા તરીકે ઓળખાય છે.
પ્રથમા સુકુમારીતિ ગઙ્ગા શિવજલા શુભા મુનિતપ્તા ચ નામ્નૈષા નદી સમ્પરિકીર્તિતા
પહેલી ગંગાને સુકુમારી કહે છે, જે શુભ અને શિવજળવાળી છે. તેને મુનિતપ્તા પણ કહે છે અને આ નદીનું એ નામ પ્રસિદ્ધ છે.
સુકુમારી તપઃસિદ્ધા દ્વિતીયા નામતઃ સતી નન્દા ચ પાવની ચૈવ તૃતીયા પરિકીર્તિતા
સુકુમારી, જે તપસ્યામાં સિદ્ધ છે, એ બીજી ગંગા છે. ત્રીજી ગંગા નંદા કહેવાય છે, જે પવિત્રતા લાવે છે.
શિબિકા ચ ચતુર્થી સ્યાદ્ દ્વિવિધા ચ પુનઃ સ્મૃતા ઇક્ષુશ્ચ પઞ્ચમી જ્ઞેયા તથૈવ ચ પુનઃ કુહૂઃ
શિબિકા ચોથી ગંગા છે અને તેને બે પ્રકારની પણ કહે છે. પાંચમી ગંગા ઇક્ષુ કહેવાય છે અને કુહૂ પણ છે.
વેણુકા ચામૃતા ચૈવ ષષ્ઠી સમ્પરિકીર્તિતા સુકૃતા ચ ગભસ્તી ચ સપ્તમી પરિકીર્તિતા
છઠ્ઠી ગંગા વેણુકા અને અમૃતા તરીકે જાણીતી છે. સાતમી ગંગા સુકૃત અને ગભસ્તી તરીકે ઓળખાય છે.
એતાઃ સપ્ત મહાભાગાઃ પ્રતિવર્ષં શિવોદકાઃ ભાવયન્તિ જનં સર્વં શાકદ્વીપનિવાસિનમ્
આ સાતે ગંગા મહાપૂણ્યવંતી અને શિવજળવાળી છે, જે દર વર્ષે શાકદ્વીપના બધા લોકોનું પોષણ કરે છે.
અભિગચ્છન્તિ તાશ્ચાન્યા નદા નદ્યઃ સરાંસિ ચ બહૂદકપરિસ્રાવા યતો વર્ષતિ વાસવઃ
બીજી ઘણી નદીઓ, નાળા અને સરોવર પણ છે, જેમાં ભરપૂર પાણી રહે છે. જ્યાં-જ્યાં ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે, ત્યાં-ત્યાં એ બધું પહોંચે છે.
તાસાં તુ નામધેયાનિ પરિમાણં તથૈવ ચ ન શક્યં પરિસંખ્યાતું પુણ્યાસ્તાઃ સરિદુત્તમાઃ
આ પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ નદીઓના નામ અને માપ પૂરેપૂરા ગણાવી શકાય એમ નથી.
તાઃ પિબન્તિ સદા હૃષ્ટા નદીર્જનપદાસ્તુ તે એતે શાન્તભયાઃ પ્રોક્તાઃ પ્રમોદા યે ચ વૈ શિવાઃ
આ પ્રદેશના લોકો હંમેશાં આનંદિત રહે છે અને એ નદીઓનું પાણી પીવે છે. તેઓ શાંત, નિર્ભય અને સાચા સુખી કહેવાય છે.
આનન્દાશ્ચ સુખાશ્ચૈવ ક્ષેમકાશ્ચ નવૈઃ સહ વર્ણાશ્રમાચારયુતા દેશાસ્તે સપ્ત વિશ્રુતાઃ
આ સાત પ્રદેશો પ્રસિદ્ધ છે, જ્યાં આનંદ, સુખ અને સુરક્ષા છે. નવા પ્રદેશો પણ છે અને ત્યાં ચારે વર્ણ અને આશ્રમની પરંપરા પાલન થાય છે.
આરોગ્યા બલિનશ્ચૈવ સર્વે મરણવર્જિતાઃ અવસર્પિણી ન તેષ્વસ્તિ તથૈવોત્સર્પિણી પુનઃ
ત્યાંના બધા લોકો સ્વસ્થ, બળવાન અને મૃત્યુથી મુક્ત છે. ત્યાં અવસર્પિણી કે ઉત્સર્પિણી જેવી અવસ્થાઓ નથી.
ન તત્રાસ્તિ યુગાવસ્થા ચતુર્યુગકૃતા ક્વચિત્ ત્રેતાયુગસમઃ કાલસ્ તથા તત્ર પ્રવર્તતે
ત્યાં યુગોની કોઈ વિભાજના નથી, જેમ ચારે યુગોમાં થાય છે. સમય ત્યાં ત્રેતાયુગ જેવો જ ચાલે છે.
શાકદ્વીપાદિષુ જ્ઞેયં પઞ્ચસ્વેતેષુ સર્વશઃ દેશસ્ય તુ વિચારેણ કાલઃ સ્વાભાવિકઃ સ્મૃતઃ
શાકદ્વીપ અને બીજા પાંચ દ્વીપોમાં સર્વત્ર એ જ જાણવું, કે દરેક પ્રદેશમાં સમય કુદરતી રીતે ચાલે છે.
ન તેષુ સંકરઃ કશ્ચિદ્ વર્ણાશ્રમકૃતઃ ક્વચિત્ ધર્મસ્ય ચાવ્યભીચારાદ્ એકાન્તસુખિનઃ પ્રજાઃ
ત્યાં કદી પણ જાતિ કે આશ્રમોમાં કોઈ ગડબડ નહોતી, ન તો ધર્મમાંથી કદી ભટક્યા. લોકો સતત નિરંતર આનંદમાં જ રહેતા.
ન તેષુ માયા લોભો વા ઈર્ષ્યાસૂયા ભયં કુતઃ વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ તદ્વૈ સ્વાભાવિકં સ્મૃતમ્
ત્યાં મોહ, લોભ, ઈર્ષ્યા કે દ્વેષ નહોતાં, ડર પણ નહોતું. કુદરતી રીતે જ તેઓમાં કદી કોઈ ઉલટફેર થતો નહોતો.