આયતાસ્તે મહાશૈલાઃ સમુદ્રં દક્ષિણં પ્રતિ ચક્રમૈનાકયોર્મધ્યે દિવિ સન્ દક્ષિણાપથે
એ મહાન પર્વતો દક્ષિણના દરિયા તરફ ફેલાયેલા છે; ચક્ર અને મેણાક વચ્ચે, દક્ષિણ દિશામાં, એ આકાશમાં ઊભા છે.
તત્ર સંવર્તકો નામ સો ઽગ્નિઃ પિબતિ તજ્જલમ્ અગ્નિઃ સમુદ્રવાસસ્તુ ઔર્વો ઽસૌ વડવામુખઃ
ત્યાં સંવર્તક નામનો અગ્નિ એ પાણી પી જાય છે; દરિયામાં વસતો અગ્નિ ઔર્વ કહેવાય છે, જેને વડવામુખ પણ કહે છે.
ઇત્યેતે પર્વતાવિષ્ટાશ્ ચત્વારો લવણોદધિમ્ છિદ્યમાનેષુ પક્ષેષુ પુરા ઇન્દ્રસ્ય વૈ ભયાત્
આ રીતે, એ ચારેય પર્વતો ખારા દરિયામાં સ્થિત છે; જ્યારે ચંદ્રના પખવાડિયાં કપાતા હતા, ત્યારે ઇન્દ્રના ભયથી એવું થયું હતું.
તેષાં તુ દૃશ્યતે ચન્દ્રે શુક્લે કૃષ્ણે સમાપ્લુતિઃ તે ભારતસ્ય વર્ષસ્ય ભેદા યેન પ્રકીર્તિતાઃ
એમાં ચંદ્રના વધતા અને ઘટતા સમયે પાણીમાં ડૂબવાનું જોવા મળે છે; એ જ ભારતવર્ષના વિભાગો છે, જેમ અહીં વર્ણવ્યા છે.
ઇહોદિતસ્ય દૃશ્યન્તે અન્યે ત્વન્યત્ર ચોદિતાઃ ઉત્તરોત્તરમેતેષાં વર્ષમ્ ઉદ્રિચ્યતે ગુણૈઃ
કેટલાક વિભાગો અહીં જોવા મળે છે, કેટલાક બીજે વર્ણવ્યા છે; દરેકમાં ગુણ પ્રમાણે વરસાદ વધુ-વધુ થાય છે.
આરોગ્યાયુઃપ્રમાણાભ્યાં ધર્મતઃ કામતો ઽર્થતઃ સમન્વિતાનિ ભૂતાનિ તેષુ વર્ષેષુ ભાગશઃ
એ પ્રદેશોમાં જીવજંતુઓને આરોગ્ય, આયુષ્ય, ધર્મ, કામ અને અર્થ પ્રમાણે ભાગે-ભાગે ફળ મળે છે.
વસન્તિ નાનાજાતીનિ તેષુ સર્વેષુ તાનિ વૈ ઇત્યેતદ્ધારયદ્વિશ્વં પૃથ્વી જગદિદં સ્થિતા
એ બધાં પ્રદેશોમાં અનેક જાતિના પ્રાણી વસે છે; આ રીતે આખું વિશ્વ, આ પૃથ્વી, સ્થિર અને ટકી રહે છે.
શાકદ્વીપસ્ય વક્ષ્યામિ યથાવદિહ નિશ્ચયમ્ કથ્યમાનં નિબોધ ત્વં શાકં દ્વીપં દ્વિજોત્તમાઃ
હવે હું શાકદ્વીપ વિશે અહીં જે નિશ્ચય છે, તે સમજાવું છું; શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તમે ધ્યાનથી સાંભળો, હું શાકદ્વીપનું વર્ણન કરું છું.
જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણસ્તસ્ય વિસ્તરઃ વિસ્તારાત્ત્રિગુણશ્ચાપિ પરિણાહઃ સમન્તતઃ
એનું વિસ્તરણ જાંબૂદ્વીપ કરતાં બે ગણું છે; અને એનું પરિધિ, ચારેય બાજુથી, વિસ્તરણ કરતાં ત્રણ ગણું છે.
તેનાવૃતઃ સમુદ્રો ઽયં દ્વીપેન લવણોદધિઃ તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ ચિરાચ્ચ મ્રિયતે જનઃ
એ દ્વીપથી આ ખારો મહાસાગર ઘેરાયેલો છે; ત્યાંના લોકો પુણ્યશાળી છે અને તેમને લાંબા સમય પછી જ મૃત્યુ આવે છે.
કુત એવ ચ દુર્ભિક્ષં ક્ષમાતેજોયુતેષ્વિહ તત્રાપિ પર્વતાઃ શુભ્રાઃ સપ્તૈવ મણિભૂષિતાઃ
ત્યાં ક્યારેય દુર્ભિક્ષ નથી, કારણ કે જમીન શક્તિથી ભરપૂર છે; ત્યાં પણ સાત તેજસ્વી પર્વતો છે, જે રત્નોથી શોભે છે.
શાકદ્વીપાદિષુ ત્વેષુ સપ્ત સપ્ત નગાસ્ ત્રિષુ ઋજ્વાયતાઃ પ્રતિદિશં નિવિષ્ટા વર્ષપર્વતાઃ
શાકદ્વીપ અને બીજા દ્વીપોમાં દરેકમાં સાત પર્વતો છે; ત્રણ પર્વતો સીધા અને લાંબા છે, દરેક દિશામાં પ્રદેશના પર્વત તરીકે સ્થિત છે.
રત્નાકરાદિનામાનઃ સાનુમન્તો મહાચિતાઃ સમોદિતાઃ પ્રતિદિશં દ્વીપવિસ્તારમાનતઃ
રત્નાકર અને બીજા નામ ધરાવતા મહાન સ્મશાન ભૂમિઓ, ઊંચા પર્વતોની જેમ, દરેક દિશામાં સમગ્ર દ્વીપ પર વિસ્તરેલા છે.
ઉભયત્રાવગાઢૌ ચ લવણક્ષીરસાગરૌ શાકદ્વીપે તુ વક્ષ્યામિ સપ્ત દિવ્યાન્મહાચલાન્
બન્ને બાજુએ લવણ અને દુધના સમુદ્રો ઊંડા છે; હવે હું શાકદ્વીપમાં સાત દિવ્ય મહાપર્વતોનું વર્ણન કરું છું.
દેવર્ષિગન્ધર્વયુતઃ પ્રથમો મેરુરુચ્યતે પ્રાગાયતઃ સ સૌવર્ણ ઉદયો નામ પર્વતઃ
પહેલો પર્વત મેરુ કહેવાય છે, જે દેવો, ઋષિઓ અને ગંધર્વોથી ઘેરાયેલો છે; પૂર્વ તરફ સુવર્ણથી બનેલો ઉદય નામનો પર્વત છે.
તત્ર મેઘાસ્તુ વૃષ્ટ્યર્થં પ્રભવન્ત્યપયાન્તિ ચ તસ્યાપરેણ સુમહાઞ્ જલધારો મહાગિરિઃ
ત્યાં મેઘો વરસાદ માટે ઉદ્ભવે છે અને વિસર્જિત થાય છે; તેના આગળ વિશાળ અને પાણીથી ભરેલો મહાપર્વત ઊભો છે.
સ વૈ ચન્દ્રઃ સમાખ્યાતઃ સર્વૌષધિસમન્વિતઃ તસ્માન્નિત્યમુપાદત્તે વાસવઃ પરમં જલમ્
એ પર્વત ચંદ્ર તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં સર્વ પ્રકારની ઔષધિઓ છે; ત્યાંથી ઇન્દ્ર હંમેશા શ્રેષ્ઠ જળ મેળવે છે.
નારદો નામ ચૈવોક્તો દુર્ગશૈલો મહાચિતઃ તત્રાચલૌ સમુત્પન્નૌ પૂર્વં નારદપર્વતૌ
ત્યાં નારદ નામનો દુર્ગમ અને મહાન પર્વત પણ છે; એ પર્વત પર પહેલાં નારદ અને પર્વત નામના પર્વતો ઉત્પન્ન થયા હતા.
તસ્યાપરેણ સુમહાઞ્ શ્યામો નામ મહાગિરિઃ યત્ર શ્યામત્વમાપન્નાઃ પ્રજાઃ પૂર્વમિમાઃ કિલ
તેના આગળ વિશાળ અને શ્યામ રંગનો મહાપર્વત છે, જેને શ્યામ કહે છે; કહેવાય છે કે અહીં પ્રજાઓએ પ્રથમવાર શ્યામવર્ણ મેળવ્યો હતો.
સ એવ દુન્દુભિર્નામ શ્યામપર્વતસંનિભઃ શબ્દમૃત્યુઃ પુરા તસ્મિન્ દુન્દુભિસ્તાડિતઃ સુરૈઃ
એ જ પર્વત દુન્દુભિ તરીકે ઓળખાય છે, જે શ્યામ પર્વત જેવો દેખાય છે; પ્રાચીન સમયમાં દેવોએ ત્યાં અવાજ અને મૃત્યુની દુન્દુભિ વગાડી હતી.
રત્નમાલાન્તરમયઃ શાલ્મલશ્ચાન્તરાલકૃત્ તસ્યાપરેણ રજતો મહાનસ્તો ગિરિઃ સ્મૃતઃ
રત્નમાળાથી બનેલો શાલમલ પર્વત વચ્ચે વિભાજક તરીકે ઊભો છે; તેના આગળ રજતથી બનેલો મહાન અસ્તુ પર્વત છે.
સ વૈ સોમક ઇત્યુક્તો દેવૈર્યત્રામૃતં પુરા સંભૃતં ચ હૃતં ચૈવ માતુરર્થે ગરુત્મતા
એ પર્વત સોમક કહેવાય છે, જ્યાં પ્રાચીન સમયમાં દેવોએ માતાના હિત માટે અમૃત એકત્ર કર્યું અને ગરુડની મદદથી લઈ ગયા.
તસ્યાપરે ચામ્બિકેયઃ સુમનાશ્ચૈવ સ સ્મૃતઃ હિરણ્યાક્ષો વરાહેણ તસ્મિઞ્છૈલે નિષૂદિતઃ
તેના આગળ અંબિકેય નામનો પર્વત છે, જેને સુમના પણ કહે છે; એ પર્વત પર હિરણ્યાક્ષને વરાહ અવતારે સંહાર કર્યો હતો.
આમ્બિકેયાત્પરો રમ્યઃ સર્વૌષધિનિષેવિતઃ વિભ્રાજસ્તુ સમાખ્યાતઃ સ્ફાટિકસ્તુ મહાન્ગિરિઃ
અંબિકેયથી આગળ સુંદર અને સર્વ ઔષધિઓથી ભરેલો વિભ્રાજ નામનો તેજસ્વી અને સ્ફટિકથી બનેલો મહાપર્વત છે.
યસ્માદ્વિભ્રાજતે વહ્નિર્ વિભ્રાજસ્તેન સ સ્મૃતઃ સૈવેહ કેશવેત્યુક્તો યતો વાયુઃ પ્રવાતિ ચ
જ્યાંથી અગ્નિ પ્રકાશે છે, તેથી તેને વિભ્રાજ કહે છે; તેને અહીં કેશવ પણ કહે છે, કારણ કે ત્યાંથી પવન વહે છે.
તેષાં વર્ષાણિ વક્ષ્યામિ પર્વતાનાં દ્વિજોત્તમાઃ શૃણુધ્વં નામતસ્તાનિ યથાવદનુપૂર્વશઃ
હવે હું આ પર્વતોના પ્રદેશોનું વર્ણન કરું છું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, તમે તેમનાં નામો યોગ્ય ક્રમમાં સાંભળો.
દ્વિનામાન્યેવ વર્ષાણિ યથૈવ ગિરયસ્તથા ઉદયસ્યોદયં વર્ષં જલધારેતિ વિશ્રુતમ્
પ્રદેશો પણ પર્વતોના નામ પર જ છે; જેમ ઉદય પર્વત, તેમ ઉદય પ્રદેશ કહેવાય છે અને જલધાર પ્રદેશ પણ એ જ નામે જાણીતો છે.
નામ્ના ગતભયં નામ વર્ષં તત્પ્રથમં સ્મૃતમ્ દ્વિતીયં જલધારસ્ય સુકુમારમિતિ સ્મૃતમ્
પ્રથમ પ્રદેશનું નામ ગતભય છે; બીજું, જલધાર પર્વતનું, સુકુમાર તરીકે ઓળખાય છે.
તદેવ શૈશિરં નામ વર્ષં તત્પરિકીર્તિતમ્ નારદસ્ય ચ કૌમારં તદેવ ચ સુખોદયમ્
પછીનું પ્રદેશ શૈશિર કહેવાય છે; નારદ પર્વતનું પ્રદેશ કૌમાર અને સુખોદય નામે પણ ઓળખાય છે.
શ્યામપર્વતવર્ષં તદ્ અનીચકમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ આનન્દકમિતિ પ્રોક્તં તદેવ મુનિભિઃ શુભમ્
શ્યામ પર્વતનું પ્રદેશ અનિચક કહેવાય છે; ઋષિઓએ તેને શુભ આનંદક નામે પણ વર્ણવ્યું છે.