સરો વિષ્ણુપદં નામ નિષધે પર્વતોત્તમે યસ્માદગ્રે પ્રભવતિ ગન્ધર્વાનુકુલે ચ તે
નિષધ પર્વત પર વિષ્ણુપદ નામનું સરોવર છે, જ્યાંથી આગળ ગાંધીર્વોને પ્રિય એવી નદી ઉત્પન્ન થાય છે.
મેરોઃ પાર્શ્વાત્પ્રભવતિ હ્રદશ્ચન્દ્રપ્રભો મહાન્ જમ્બૂશ્ચૈવ નદી પુણ્યા યસ્યાં જામ્બૂનદં સ્મૃતમ્
મેરુ પર્વતની બાજુએ ચંદ્રપ્રભા નામનું વિશાળ સરોવર છે, અને ત્યાંથી પવિત્ર જાંબૂ નદી વહે છે, જેમાં જાંબૂનદ નામનું સોનું મળે છે.
પયોદસ્તુ હ્રદો નીલઃ સ શુભ્રઃ પુણ્ડરીકવાન્ પુણ્ડરીકાત્પયોદાચ્ચ તસ્માદ્ દ્વે સમ્પ્રસૂયતામ્
પયોદ નામનું સરોવર વાદળી, શુદ્ધ અને કમળોથી ભરેલું છે; પુંડરીક અને પયોદમાંથી બે નદીઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
સરસસ્તુ સરસ્ત્વેતત્ સ્મૃતમુત્તરમાનસમ્ મૃગ્યા ચ મૃગકાન્તા ચ તસ્માદ્ દ્વે સમ્પ્રસૂયતામ્
આ સરોવર ઉત્તરમાનસ તરીકે ઓળખાય છે; ત્યાંથી મૃગ્યા અને મૃગકાંતા નામની બે નદીઓ વહે છે.
હ્રદાઃ કુરુષુ વિખ્યાતાઃ પદ્મમીનકુલાકુલાઃ નામ્ના તે વૈ જયા નામ દ્વાદશોદધિસંનિભાઃ
કુરુદેશના તળાવો ખુબ જ પ્રસિદ્ધ છે, જ્યાં કમળ અને માછલીઓ ભરપૂર છે. એ તળાવોનું નામ જયાં છે, એમ કુલ બાર છે અને એ બધાં મહાસાગર જેવાં વિશાળ લાગે છે.
તેભ્યઃ શાન્તી ચ મધ્વી ચ દ્વે નદ્યૌ સમ્પ્રસૂયતામ્ કિમ્પુરુષાદ્યાનિ યાન્યષ્ટૌ તેષુ દેવો ન વર્ષતિ
એ તળાવોમાંથી શાંતિ અને મધ્વી નામની બે નદીઓ નીકળે છે. કિમ્પુરુષ વગેરે જે આઠ પ્રદેશો છે, ત્યાં દેવતાઓ વરસાદ વરસાવતાં નથી.
ઉદ્ભિદાન્યુદકાન્યત્ર પ્રવહન્તિ સરિદ્વરાઃ બલાહકશ્ચ ઋષભો ચક્રો મૈનાક એવ ચ
ત્યાં ઉદ્ભિદ અને પાણીના સ્ત્રોતો છે, અને અનેક શ્રેષ્ઠ નદીઓ વહે છે—બલાહક, ઋષભ, ચક્ર અને મેણાક પણ.
વિનિવિષ્ટાઃ પ્રતિદિશં નિમગ્ના લવણામ્બુધિમ્ ચન્દ્રકાન્તસ્તથા દ્રોણઃ સુમહાંશ્ચ શિલોચ્ચયઃ
દરેક દિશામાં મજબૂત રીતે સ્થિર થયેલા, અને ખારા દરિયામાં ડૂબેલા, ચંદ્રકાંતા, દ્રોણ અને મહાન શિલાઓથી બનેલા સુમહાન પર્વત છે.
ઉદ્ગાયતા ઉદીચ્યાં તુ અવગાઢા મહોદધિમ્ ચક્રો બધિરકશ્ચૈવ તથા નારદપર્વતઃ
ઉત્તર તરફ, એ પર્વતો ઊભા છે અને મહાસાગરમાં ઊંડે સુધી જાય છે—ચક્ર, બધીરક અને નારદ પર્વત પણ.
પ્રતીચીમાયતાસ્તે વૈ પ્રતિષ્ઠાસ્તે મહોદધિમ્ જીમૂતો દ્રાવણશ્ચૈવ મૈનાકશ્ચન્દ્રપર્વતઃ
પશ્ચિમ તરફ વિસ્તરેલા એ પર્વતો મહાસાગર સુધી પહોંચે છે—જીમૂત, દ્રાવણ, મેણાક અને ચંદ્રપર્વત.
આયતાસ્તે મહાશૈલાઃ સમુદ્રં દક્ષિણં પ્રતિ ચક્રમૈનાકયોર્મધ્યે દિવિ સન્ દક્ષિણાપથે
એ મહાન પર્વતો દક્ષિણના દરિયા તરફ ફેલાયેલા છે; ચક્ર અને મેણાક વચ્ચે, દક્ષિણ દિશામાં, એ આકાશમાં ઊભા છે.
તત્ર સંવર્તકો નામ સો ઽગ્નિઃ પિબતિ તજ્જલમ્ અગ્નિઃ સમુદ્રવાસસ્તુ ઔર્વો ઽસૌ વડવામુખઃ
ત્યાં સંવર્તક નામનો અગ્નિ એ પાણી પી જાય છે; દરિયામાં વસતો અગ્નિ ઔર્વ કહેવાય છે, જેને વડવામુખ પણ કહે છે.
ઇત્યેતે પર્વતાવિષ્ટાશ્ ચત્વારો લવણોદધિમ્ છિદ્યમાનેષુ પક્ષેષુ પુરા ઇન્દ્રસ્ય વૈ ભયાત્
આ રીતે, એ ચારેય પર્વતો ખારા દરિયામાં સ્થિત છે; જ્યારે ચંદ્રના પખવાડિયાં કપાતા હતા, ત્યારે ઇન્દ્રના ભયથી એવું થયું હતું.
તેષાં તુ દૃશ્યતે ચન્દ્રે શુક્લે કૃષ્ણે સમાપ્લુતિઃ તે ભારતસ્ય વર્ષસ્ય ભેદા યેન પ્રકીર્તિતાઃ
એમાં ચંદ્રના વધતા અને ઘટતા સમયે પાણીમાં ડૂબવાનું જોવા મળે છે; એ જ ભારતવર્ષના વિભાગો છે, જેમ અહીં વર્ણવ્યા છે.
ઇહોદિતસ્ય દૃશ્યન્તે અન્યે ત્વન્યત્ર ચોદિતાઃ ઉત્તરોત્તરમેતેષાં વર્ષમ્ ઉદ્રિચ્યતે ગુણૈઃ
કેટલાક વિભાગો અહીં જોવા મળે છે, કેટલાક બીજે વર્ણવ્યા છે; દરેકમાં ગુણ પ્રમાણે વરસાદ વધુ-વધુ થાય છે.
આરોગ્યાયુઃપ્રમાણાભ્યાં ધર્મતઃ કામતો ઽર્થતઃ સમન્વિતાનિ ભૂતાનિ તેષુ વર્ષેષુ ભાગશઃ
એ પ્રદેશોમાં જીવજંતુઓને આરોગ્ય, આયુષ્ય, ધર્મ, કામ અને અર્થ પ્રમાણે ભાગે-ભાગે ફળ મળે છે.
વસન્તિ નાનાજાતીનિ તેષુ સર્વેષુ તાનિ વૈ ઇત્યેતદ્ધારયદ્વિશ્વં પૃથ્વી જગદિદં સ્થિતા
એ બધાં પ્રદેશોમાં અનેક જાતિના પ્રાણી વસે છે; આ રીતે આખું વિશ્વ, આ પૃથ્વી, સ્થિર અને ટકી રહે છે.
શાકદ્વીપસ્ય વક્ષ્યામિ યથાવદિહ નિશ્ચયમ્ કથ્યમાનં નિબોધ ત્વં શાકં દ્વીપં દ્વિજોત્તમાઃ
હવે હું શાકદ્વીપ વિશે અહીં જે નિશ્ચય છે, તે સમજાવું છું; શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તમે ધ્યાનથી સાંભળો, હું શાકદ્વીપનું વર્ણન કરું છું.
જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણસ્તસ્ય વિસ્તરઃ વિસ્તારાત્ત્રિગુણશ્ચાપિ પરિણાહઃ સમન્તતઃ
એનું વિસ્તરણ જાંબૂદ્વીપ કરતાં બે ગણું છે; અને એનું પરિધિ, ચારેય બાજુથી, વિસ્તરણ કરતાં ત્રણ ગણું છે.
તેનાવૃતઃ સમુદ્રો ઽયં દ્વીપેન લવણોદધિઃ તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ ચિરાચ્ચ મ્રિયતે જનઃ
એ દ્વીપથી આ ખારો મહાસાગર ઘેરાયેલો છે; ત્યાંના લોકો પુણ્યશાળી છે અને તેમને લાંબા સમય પછી જ મૃત્યુ આવે છે.
કુત એવ ચ દુર્ભિક્ષં ક્ષમાતેજોયુતેષ્વિહ તત્રાપિ પર્વતાઃ શુભ્રાઃ સપ્તૈવ મણિભૂષિતાઃ
ત્યાં ક્યારેય દુર્ભિક્ષ નથી, કારણ કે જમીન શક્તિથી ભરપૂર છે; ત્યાં પણ સાત તેજસ્વી પર્વતો છે, જે રત્નોથી શોભે છે.
શાકદ્વીપાદિષુ ત્વેષુ સપ્ત સપ્ત નગાસ્ ત્રિષુ ઋજ્વાયતાઃ પ્રતિદિશં નિવિષ્ટા વર્ષપર્વતાઃ
શાકદ્વીપ અને બીજા દ્વીપોમાં દરેકમાં સાત પર્વતો છે; ત્રણ પર્વતો સીધા અને લાંબા છે, દરેક દિશામાં પ્રદેશના પર્વત તરીકે સ્થિત છે.
રત્નાકરાદિનામાનઃ સાનુમન્તો મહાચિતાઃ સમોદિતાઃ પ્રતિદિશં દ્વીપવિસ્તારમાનતઃ
રત્નાકર અને બીજા નામ ધરાવતા મહાન સ્મશાન ભૂમિઓ, ઊંચા પર્વતોની જેમ, દરેક દિશામાં સમગ્ર દ્વીપ પર વિસ્તરેલા છે.
ઉભયત્રાવગાઢૌ ચ લવણક્ષીરસાગરૌ શાકદ્વીપે તુ વક્ષ્યામિ સપ્ત દિવ્યાન્મહાચલાન્
બન્ને બાજુએ લવણ અને દુધના સમુદ્રો ઊંડા છે; હવે હું શાકદ્વીપમાં સાત દિવ્ય મહાપર્વતોનું વર્ણન કરું છું.
દેવર્ષિગન્ધર્વયુતઃ પ્રથમો મેરુરુચ્યતે પ્રાગાયતઃ સ સૌવર્ણ ઉદયો નામ પર્વતઃ
પહેલો પર્વત મેરુ કહેવાય છે, જે દેવો, ઋષિઓ અને ગંધર્વોથી ઘેરાયેલો છે; પૂર્વ તરફ સુવર્ણથી બનેલો ઉદય નામનો પર્વત છે.
તત્ર મેઘાસ્તુ વૃષ્ટ્યર્થં પ્રભવન્ત્યપયાન્તિ ચ તસ્યાપરેણ સુમહાઞ્ જલધારો મહાગિરિઃ
ત્યાં મેઘો વરસાદ માટે ઉદ્ભવે છે અને વિસર્જિત થાય છે; તેના આગળ વિશાળ અને પાણીથી ભરેલો મહાપર્વત ઊભો છે.
સ વૈ ચન્દ્રઃ સમાખ્યાતઃ સર્વૌષધિસમન્વિતઃ તસ્માન્નિત્યમુપાદત્તે વાસવઃ પરમં જલમ્
એ પર્વત ચંદ્ર તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં સર્વ પ્રકારની ઔષધિઓ છે; ત્યાંથી ઇન્દ્ર હંમેશા શ્રેષ્ઠ જળ મેળવે છે.
નારદો નામ ચૈવોક્તો દુર્ગશૈલો મહાચિતઃ તત્રાચલૌ સમુત્પન્નૌ પૂર્વં નારદપર્વતૌ
ત્યાં નારદ નામનો દુર્ગમ અને મહાન પર્વત પણ છે; એ પર્વત પર પહેલાં નારદ અને પર્વત નામના પર્વતો ઉત્પન્ન થયા હતા.
તસ્યાપરેણ સુમહાઞ્ શ્યામો નામ મહાગિરિઃ યત્ર શ્યામત્વમાપન્નાઃ પ્રજાઃ પૂર્વમિમાઃ કિલ
તેના આગળ વિશાળ અને શ્યામ રંગનો મહાપર્વત છે, જેને શ્યામ કહે છે; કહેવાય છે કે અહીં પ્રજાઓએ પ્રથમવાર શ્યામવર્ણ મેળવ્યો હતો.
સ એવ દુન્દુભિર્નામ શ્યામપર્વતસંનિભઃ શબ્દમૃત્યુઃ પુરા તસ્મિન્ દુન્દુભિસ્તાડિતઃ સુરૈઃ
એ જ પર્વત દુન્દુભિ તરીકે ઓળખાય છે, જે શ્યામ પર્વત જેવો દેખાય છે; પ્રાચીન સમયમાં દેવોએ ત્યાં અવાજ અને મૃત્યુની દુન્દુભિ વગાડી હતી.