તથા ખરપથાન્દેશાન્ વેત્રશઙ્કુપથાનપિ મધ્યેનોજ્જાનકમરૂન્ કુથપ્રાવરણાન્યયૌ
એ જ રીતે એ નદી ખડકાળ પ્રદેશો, વેતર અને શંકુના રસ્તાઓને પાણીમાં ગરકાવ કરી, પછી ઉજ્જાન અને કમરુ પ્રદેશમાંથી પસાર થઈ, કુઠા ઘાસથી ઢંકાયેલા પ્રદેશોમાં પહોંચી.
ઇન્દ્રદ્વીપસમીપે તુ પ્રવિષ્ટા લવણોદધિમ્ તતસ્તુ પાવની પ્રાયાત્ પ્રાચીમાશાં જવેન તુ
ઇન્દ્રદ્વીપની નજીક એ નદી ખારાં દરિયામાં પ્રવેશી ગઈ; પછી પાવન નદી ઝડપથી પૂર્વ દિશામાં આગળ વધી.
તોમરાન્પ્લાવયતી ચ હંસમાર્ગાન્સમૂહકાન્ પૂર્વાન્દેશાંશ્ચ સેવન્તી ભિત્ત્વા સા બહુધા ગિરિમ્ કર્ણપ્રાવરણાન્પ્રાપ્ય ગતા સાશ્વમુખાનપિ
એ ટોમર અને હંસોના માર્ગોને પાણીમાં ગરકાવ કરી, પૂર્વના પ્રદેશોમાં ફરતી, પર્વતને અનેક જગ્યાએ તોડી, કર્ણપ્રાવરણ અને અશ્વમુખ પ્રદેશોમાં પણ પહોંચી.
સિક્ત્વા પર્વતમેરું સા ગત્વા વિદ્યાધરાનપિ શૈમિમણ્ડલકોષ્ઠં તુ સા પ્રવિષ્ટા મહત્સરઃ
એ નદી મેરુ પર્વતને પલાળી, વિદ્યા ધરાવનાર લોકો સુધી પહોંચી અને પછી શૈમિ પ્રદેશના વિશાળ સરોવરમાં પ્રવેશી.
તાસાં નદ્યુપનદ્યો ઽન્યાઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ઉપગચ્છન્તિ તા નદ્યો યતો વર્ષતિ વાસવઃ
આ નદીઓમાં અન્ય અનેક નદીઓ અને નાળાઓ, સૈંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં જોડાય છે, જ્યાંથી ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે.
તીરે વંશૌકસારાયાઃ સુરભિર્નામ તદ્વનમ્ હિરણ્યશૃઙ્ગો વસતિ વિદ્વાન્કૌબેરકો વશી
વંશૌકસા નદીના કિનારે સુગંધિત નામનું વન છે, જ્યાં કુબેરના વિદ્વાન અને સંયમી પુત્ર હિરણ્યશૃંગ રહે છે.
યજ્ઞાદપેતઃ સુમહાન્ અમિતૌજાઃ સુવિક્રમઃ તત્રાગસ્ત્યૈઃ પરિવૃતા વિદ્વભિર્દ્બ્રહ્મરાક્ષસૈઃ
એ મહાન અને પરાક્રમી, યજ્ઞનો ત્યાગ કરનાર, ત્યાં અગસ્ત્ય અને અન્ય વિદ્વાન બ્રહ્મરાક્ષસો સાથે રહે છે.
કુબેરાનુચરા હ્યેતે ચત્વારસ્તત્સમાશ્રિતાઃ એવમેવ તુ વિજ્ઞેયા સિદ્ધિઃ પર્વતવાસિનામ્
આ ચારેય કુબેરના સહાયક છે, અને એ બધા ત્યાં રહે છે; પર્વત પર વસતા લોકોની સિદ્ધિ પણ આવી જ સમજવી.
પરસ્પરેણ દ્વિગુણા ધર્મતઃ કામતો ઽર્થતઃ હેમકૂટસ્ય પૃષ્ઠે તુ સર્પાણાં તત્સરઃ સ્મૃતમ્
તેમની વચ્ચે ધર્મ, કામ અને અર્થ પરસ્પર સંબંધથી બે ગણા થાય છે; હેમકૂટ પર્વતની ચોટી પર એ સરોવર સાપોનું નિવાસસ્થાન કહેવાય છે.
સરસ્વતી પ્રભવતિ તસ્માજ્જ્યોતિષ્મતી તુ યા અવગાઢે હ્યુભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ
ત્યાંથી જ્યોતિષ્મતી નામે સરસ્વતી નદી વહે છે, જે પૂર્વ અને પશ્ચિમ દરિયાઓ વચ્ચે વહે છે.
સરો વિષ્ણુપદં નામ નિષધે પર્વતોત્તમે યસ્માદગ્રે પ્રભવતિ ગન્ધર્વાનુકુલે ચ તે
નિષધ પર્વત પર વિષ્ણુપદ નામનું સરોવર છે, જ્યાંથી આગળ ગાંધીર્વોને પ્રિય એવી નદી ઉત્પન્ન થાય છે.
મેરોઃ પાર્શ્વાત્પ્રભવતિ હ્રદશ્ચન્દ્રપ્રભો મહાન્ જમ્બૂશ્ચૈવ નદી પુણ્યા યસ્યાં જામ્બૂનદં સ્મૃતમ્
મેરુ પર્વતની બાજુએ ચંદ્રપ્રભા નામનું વિશાળ સરોવર છે, અને ત્યાંથી પવિત્ર જાંબૂ નદી વહે છે, જેમાં જાંબૂનદ નામનું સોનું મળે છે.
પયોદસ્તુ હ્રદો નીલઃ સ શુભ્રઃ પુણ્ડરીકવાન્ પુણ્ડરીકાત્પયોદાચ્ચ તસ્માદ્ દ્વે સમ્પ્રસૂયતામ્
પયોદ નામનું સરોવર વાદળી, શુદ્ધ અને કમળોથી ભરેલું છે; પુંડરીક અને પયોદમાંથી બે નદીઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
સરસસ્તુ સરસ્ત્વેતત્ સ્મૃતમુત્તરમાનસમ્ મૃગ્યા ચ મૃગકાન્તા ચ તસ્માદ્ દ્વે સમ્પ્રસૂયતામ્
આ સરોવર ઉત્તરમાનસ તરીકે ઓળખાય છે; ત્યાંથી મૃગ્યા અને મૃગકાંતા નામની બે નદીઓ વહે છે.
હ્રદાઃ કુરુષુ વિખ્યાતાઃ પદ્મમીનકુલાકુલાઃ નામ્ના તે વૈ જયા નામ દ્વાદશોદધિસંનિભાઃ
કુરુદેશના તળાવો ખુબ જ પ્રસિદ્ધ છે, જ્યાં કમળ અને માછલીઓ ભરપૂર છે. એ તળાવોનું નામ જયાં છે, એમ કુલ બાર છે અને એ બધાં મહાસાગર જેવાં વિશાળ લાગે છે.
તેભ્યઃ શાન્તી ચ મધ્વી ચ દ્વે નદ્યૌ સમ્પ્રસૂયતામ્ કિમ્પુરુષાદ્યાનિ યાન્યષ્ટૌ તેષુ દેવો ન વર્ષતિ
એ તળાવોમાંથી શાંતિ અને મધ્વી નામની બે નદીઓ નીકળે છે. કિમ્પુરુષ વગેરે જે આઠ પ્રદેશો છે, ત્યાં દેવતાઓ વરસાદ વરસાવતાં નથી.
ઉદ્ભિદાન્યુદકાન્યત્ર પ્રવહન્તિ સરિદ્વરાઃ બલાહકશ્ચ ઋષભો ચક્રો મૈનાક એવ ચ
ત્યાં ઉદ્ભિદ અને પાણીના સ્ત્રોતો છે, અને અનેક શ્રેષ્ઠ નદીઓ વહે છે—બલાહક, ઋષભ, ચક્ર અને મેણાક પણ.
વિનિવિષ્ટાઃ પ્રતિદિશં નિમગ્ના લવણામ્બુધિમ્ ચન્દ્રકાન્તસ્તથા દ્રોણઃ સુમહાંશ્ચ શિલોચ્ચયઃ
દરેક દિશામાં મજબૂત રીતે સ્થિર થયેલા, અને ખારા દરિયામાં ડૂબેલા, ચંદ્રકાંતા, દ્રોણ અને મહાન શિલાઓથી બનેલા સુમહાન પર્વત છે.
ઉદ્ગાયતા ઉદીચ્યાં તુ અવગાઢા મહોદધિમ્ ચક્રો બધિરકશ્ચૈવ તથા નારદપર્વતઃ
ઉત્તર તરફ, એ પર્વતો ઊભા છે અને મહાસાગરમાં ઊંડે સુધી જાય છે—ચક્ર, બધીરક અને નારદ પર્વત પણ.
પ્રતીચીમાયતાસ્તે વૈ પ્રતિષ્ઠાસ્તે મહોદધિમ્ જીમૂતો દ્રાવણશ્ચૈવ મૈનાકશ્ચન્દ્રપર્વતઃ
પશ્ચિમ તરફ વિસ્તરેલા એ પર્વતો મહાસાગર સુધી પહોંચે છે—જીમૂત, દ્રાવણ, મેણાક અને ચંદ્રપર્વત.
આયતાસ્તે મહાશૈલાઃ સમુદ્રં દક્ષિણં પ્રતિ ચક્રમૈનાકયોર્મધ્યે દિવિ સન્ દક્ષિણાપથે
એ મહાન પર્વતો દક્ષિણના દરિયા તરફ ફેલાયેલા છે; ચક્ર અને મેણાક વચ્ચે, દક્ષિણ દિશામાં, એ આકાશમાં ઊભા છે.
તત્ર સંવર્તકો નામ સો ઽગ્નિઃ પિબતિ તજ્જલમ્ અગ્નિઃ સમુદ્રવાસસ્તુ ઔર્વો ઽસૌ વડવામુખઃ
ત્યાં સંવર્તક નામનો અગ્નિ એ પાણી પી જાય છે; દરિયામાં વસતો અગ્નિ ઔર્વ કહેવાય છે, જેને વડવામુખ પણ કહે છે.
ઇત્યેતે પર્વતાવિષ્ટાશ્ ચત્વારો લવણોદધિમ્ છિદ્યમાનેષુ પક્ષેષુ પુરા ઇન્દ્રસ્ય વૈ ભયાત્
આ રીતે, એ ચારેય પર્વતો ખારા દરિયામાં સ્થિત છે; જ્યારે ચંદ્રના પખવાડિયાં કપાતા હતા, ત્યારે ઇન્દ્રના ભયથી એવું થયું હતું.
તેષાં તુ દૃશ્યતે ચન્દ્રે શુક્લે કૃષ્ણે સમાપ્લુતિઃ તે ભારતસ્ય વર્ષસ્ય ભેદા યેન પ્રકીર્તિતાઃ
એમાં ચંદ્રના વધતા અને ઘટતા સમયે પાણીમાં ડૂબવાનું જોવા મળે છે; એ જ ભારતવર્ષના વિભાગો છે, જેમ અહીં વર્ણવ્યા છે.
ઇહોદિતસ્ય દૃશ્યન્તે અન્યે ત્વન્યત્ર ચોદિતાઃ ઉત્તરોત્તરમેતેષાં વર્ષમ્ ઉદ્રિચ્યતે ગુણૈઃ
કેટલાક વિભાગો અહીં જોવા મળે છે, કેટલાક બીજે વર્ણવ્યા છે; દરેકમાં ગુણ પ્રમાણે વરસાદ વધુ-વધુ થાય છે.
આરોગ્યાયુઃપ્રમાણાભ્યાં ધર્મતઃ કામતો ઽર્થતઃ સમન્વિતાનિ ભૂતાનિ તેષુ વર્ષેષુ ભાગશઃ
એ પ્રદેશોમાં જીવજંતુઓને આરોગ્ય, આયુષ્ય, ધર્મ, કામ અને અર્થ પ્રમાણે ભાગે-ભાગે ફળ મળે છે.
વસન્તિ નાનાજાતીનિ તેષુ સર્વેષુ તાનિ વૈ ઇત્યેતદ્ધારયદ્વિશ્વં પૃથ્વી જગદિદં સ્થિતા
એ બધાં પ્રદેશોમાં અનેક જાતિના પ્રાણી વસે છે; આ રીતે આખું વિશ્વ, આ પૃથ્વી, સ્થિર અને ટકી રહે છે.
શાકદ્વીપસ્ય વક્ષ્યામિ યથાવદિહ નિશ્ચયમ્ કથ્યમાનં નિબોધ ત્વં શાકં દ્વીપં દ્વિજોત્તમાઃ
હવે હું શાકદ્વીપ વિશે અહીં જે નિશ્ચય છે, તે સમજાવું છું; શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તમે ધ્યાનથી સાંભળો, હું શાકદ્વીપનું વર્ણન કરું છું.
જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણસ્તસ્ય વિસ્તરઃ વિસ્તારાત્ત્રિગુણશ્ચાપિ પરિણાહઃ સમન્તતઃ
એનું વિસ્તરણ જાંબૂદ્વીપ કરતાં બે ગણું છે; અને એનું પરિધિ, ચારેય બાજુથી, વિસ્તરણ કરતાં ત્રણ ગણું છે.
તેનાવૃતઃ સમુદ્રો ઽયં દ્વીપેન લવણોદધિઃ તત્ર પુણ્યા જનપદાશ્ ચિરાચ્ચ મ્રિયતે જનઃ
એ દ્વીપથી આ ખારો મહાસાગર ઘેરાયેલો છે; ત્યાંના લોકો પુણ્યશાળી છે અને તેમને લાંબા સમય પછી જ મૃત્યુ આવે છે.