ઉન્નતશ્રોણિજઘના પદ્મપત્ત્રાયતેક્ષણા પૂર્ણેન્દુવદના તન્વી વિલાસોલ્લાસિતેક્ષણા
ઉંચા નિતંબ અને જાંઘવાળી, કમળના પાંદડા જેવી લંબાયેલી આંખો, પૂર્ણ ચંદ્ર જેવું મુખ અને પાતળી કાયાવાળી સ્ત્રી, જેના નજરમાં રમૂજી તેજ છે.
મૂલોન્નતાયતભુજા નીલકુઞ્ચિતમૂર્ધજા તનુલોમા સુદશના મૃદુગમ્ભીરભાષિણી
કાંધથી લાંબા હાથવાળી, ઘાટા વાળ વાળી, શરીરે નરમ વાળ અને સુંદર દાંતવાળી, મીઠી અને ઊંડી વાણી ધરાવનારી.
શ્યામગૌરેણ વર્ણેન હંસવારણગામિની કાર્મુકભ્રૂયુગોપેતા તનુતામ્રનખાઙ્કુરા
શ્યામ અને ગૌર રંગની મિશ્ર છબીવાળી, હંસ કે હાથી જેવી ગતિવાળી, ધનુષ્ય જેવી વાંકી ભ્રૂવાળી અને પાતળી, તાંબાના રંગના નખવાળી.
ભ્રમન્તી ચ વને તસ્મિંશ્ ચિન્તયામાસ ભામિની કો મે પિતાથવા ભ્રાતા કા મે માતા ભવેદિહ
તે સુંદર સ્ત્રી જંગલમાં ફરતી હતી અને વિચારી રહી હતી: "મારો પિતા કે ભાઈ કોણ છે? અહીં મારી માતા કોણ છે?"
કસ્ય ભર્તુરહં દત્તા કિયદ્વત્સ્યામિ ભૂતલે ચિન્તયન્તીતિ દદૃશે સોમપુત્રેણ સાઙ્ગના
હું કોના પતિને અપાઈ છું? પૃથ્વી પર કેટલો સમય રહીશ? આવી ચિંતામાં પડી ત્યારે સોમપુત્રએ તેને સાથીદીઓ સાથે જોયી.
ઇલા રૂપસમાક્ષિપ્તમનસા વરવર્ણિની બુધસ્તદાપ્તયે યત્નમ્ અકરોત્કામપીડિતઃ
ઇલા, રૂપે મોહિત મનવાળી અને તેજસ્વી, બુધના મનમાં ઇચ્છા જગાવી, તેથી તેણે તેને મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો.
વિશિષ્ટાકારવાન્દણ્ડી સકમણ્ડલુપુસ્તકઃ વેણુદણ્ડકૃતાનેકપવિત્રકગણત્રિકઃ
વિશિષ્ટ દેખાવવાળો, દંડ ધારણ કરનાર, કમંડળ અને પુસ્તક સાથે, વાંસના દંડથી બનેલા અનેક પવિત્ર જ્ઞાનસૂત્રો પહેરનાર.
દ્વિજરૂપઃ શિખી બ્રહ્મા નિગદન્કર્ણકુણ્ડલઃ બટુભિશ્ચાન્વિતો યુક્તૈઃ સમિત્પુષ્પકુશોદકૈઃ
દ્વિજ સ્વરૂપવાળો, શિખાધારી, બ્રહ્મા જેવો, કાનમાં કુંડળવાળો, યોગ્ય શિષ્યો સાથે, જે સમિદ્ધ, ફૂલ, કુશ અને પાણી લઈને ચાલતા હતા.
કિલાન્વિષન્ વને તસ્મિન્ નાજુહાવ સ તામિલામ્ બહિર્ વનસ્યાન્તરિતઃ કિલ પાદપમણ્ડલે
તે જંગલમાં શોધતો રહ્યો, પણ ઇલાને બોલાવ્યો નહીં; વૃક્ષોની વચ્ચે છુપાઈ, વનના બહાર જ રહ્યો.
સસંભ્રમમકસ્માત્તાં સોપાલમ્ભમિવાવદત્ ત્યક્ત્વાગ્નિહોત્રશુશ્રૂષાં ક્વ ગતા મન્દિરાન્મમ
અચાનક ઘબડાઈને, જાણે ઠપકો આપતો હોય એમ કહ્યું: "તમે અગ્નિહોત્રની સેવા છોડી, મારા ઘરેથી ક્યાં ગયા છો?"
ઇયં વિહારવેલા તે હ્ય્ અતિક્રામતિ સામ્પ્રતમ્ એહ્યેહિ પૃથુસુશ્રોણિ સંભ્રાન્તા કેન હેતુના
આ તારો વિહારનો સમય હવે પસાર થઈ રહ્યો છે; આવો, આવો, પહોળા નિતંબવાળી, કેમ ઘબડાઈ ગઈ છો, શેના કારણે?
ઇયં સાયન્તની વેલા વિહારસ્યેહ વર્તતે કૃત્વોપલેપનં પુષ્પૈર્ અલંકુરુ ગૃહં મમ
આ સાંજનો વિહારનો સમય છે; ઉલ્લેખ લગાવીને, ફૂલો વડે મારું ઘર શોભાવો.
સા ત્વ્ અબ્રવીદ્ વિરમૃતાહં સર્વમેતત્તપોધન આત્માનં ત્વાં ચ ભર્તારં કુલં ચ વદ મે ઽનઘ
તે બોલી: 'હું આ બધું જાણતી નથી, હે તપસ્વી. મને મારા વિશે, તમને પતિ તરીકે અને મારા કુળ વિશે કહો, હે નિર્દોષ.'
બુધઃ પ્રોવાચ તાં તન્વીમ્ ઇલા ત્વં વરવર્ણિની અહં ચ કામુકો નામ બહુવિદ્યો બુધઃ સ્મૃતઃ
બુધએ તે પાતળી સ્ત્રીને કહ્યું: 'ઇલા, તું રૂપવતી છે; હું કામુક નામે ઓળખાતો, અનેક વિદ્યા જાણનાર બુધ છું.'
તેજસ્વિનઃ કુલે જાતઃ પિતા મે બ્રાહ્મણાધિપઃ ઇતિ સા તસ્ય વચનાત્ પ્રવિષ્ટા બુધમન્દિરમ્
'હું તેજસ્વી કુળમાં જન્મેલો છું, મારા પિતા બ્રાહ્મણોમાં મુખ્ય છે.' એમ તેણે કહ્યું, તો એ બુધના ઘરમાં પ્રવેશી.
રત્નસ્તમ્ભસમાયુક્તં દિવ્યમાયાવિનિર્મિતમ્ ઇલા કૃતાર્થમાત્માનં મેને તદ્ભવનસ્થિતા
મોતીના સ્તંભોથી શોભાયમાન, દિવ્ય માયાથી બનેલ એ મહેલમાં ઇલાએ પોતે ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કર્યું એવું માન્યું અને ત્યાં રહી.
અહો વૃત્તમહો રૂપમ્ અહો ધનમહો કુલમ્ મમ ચાસ્ય ચ મે ભર્તુર્ અહો લાવણ્યમ્ ઉત્તમમ્
અરે, શું આચરણ છે, શું રૂપ છે, શું ધન છે, શું કુળ છે—મારું અને મારા પતિનું! અરે, શું અદ્વિતીય સૌંદર્ય છે!
રેમે ચ સા તેન સમમ્ અતિકાલમિલા તતઃ સર્વભોગમયે ગેહે યથેન્દ્રભવને તથા
ઇલાએ તેના સાથે લાંબા સમય સુધી આનંદ માણ્યો, સર્વ સુખોથી ભરેલા ઘરમાં, જેમ ઇન્દ્રના મહેલમાં હોય તેમ.
અથાન્વિષન્તો રાજાનં ભ્રાતરસ્ તસ્ય માનવાઃ ઇક્ષ્વાકુપ્રમુખા જગ્મુસ્ તદા શરવણાન્તિકમ્
પછી, રાજાને શોધવા માટે, મનુના વંશજ ભાઈઓ, જેમાં ઇક્ષ્વાકુ મુખ્ય હતા, શરવણ નામના સ્થળે ગયા.
તતસ્તે દદૃશુઃ સર્વે વડબામ્ અગ્રતઃ સ્થિતામ્ રત્નપર્યાણકિરણદીપ્તકાયામ્ અનુત્તમામ્
ત્યાં બધાએ એક અદભૂત ઘોડીને આગળ ઊભેલી જોઈ, જેના શરીર પરથી રત્નોથી ઝગમગતા કિરણો ફૂટતા હતા અને જે સૌંદર્યમાં અનન્ય હતી.
પર્યાણપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ સર્વે વિસ્મયમ્ આગતાઃ અયં ચન્દ્રપ્રભો નામ વાજી તસ્ય મહાત્મનઃ
ઘોડાની ઓળખ થતાં, બધા આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા: 'આ તો ચંદ્રપ્રભ નામનો ઘોડો છે, જે તે મહાન આત્માનો છે.'
અગમદ્ વડબારૂપમ્ ઉત્તમં કેન હેતુના તતસ્ તુ મૈત્રાવરુણિં પપ્રચ્છુસ્તે પુરોધસમ્
આ ઉત્તમ ઘોડો ઘોડણી રૂપે કેમ અને કયા કારણથી આવ્યો? એ જાણવા માટે તેમણે મૈત્રાવરુણી પુરોહિતને પૂછ્યું.
કિમિત્યેતદભૂચ્ચિત્રં વદ યોગવિદાં વર વસિષ્ઠશ્ચાબ્રવીત્ સર્વં દૃષ્ટ્વા તદ્ધ્યાનચક્ષુષા
'આ અજીબ ઘટના શું છે? અમને કહો, યોગવિદ્યોમાં શ્રેષ્ઠ.' વશિષ્ઠે, ધ્યાનની દૃષ્ટિથી બધું જોઈને, બધું સમજાવ્યું.
સમયઃ શમ્ભુદયિતાકૃતઃ શરવણે પુરા યઃ પુમાન્પ્રવિશેદ્ અત્ર સ નારીત્વમવાપ્સ્યતિ
શરવણમાં, શિવજીની પ્રિયાએ એક વખત પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે, અહીં જે કોઈ પુરુષ પ્રવેશે, તે સ્ત્રી બની જશે.
અયમશ્વો ઽપિ નારીત્વમ્ અગાદ્રાજ્ઞા સહૈવ તુ પુનઃ પુરુષતામેતિ યથાસૌ ધનદોપમઃ
આ ઘોડો પણ રાજા સાથે સ્ત્રી બની ગયો હતો, પણ પછી ફરીથી પુરુષત્વ પામશે, જેમ કે તે ધનની દેવતા સમાન છે.
તથૈવ યત્નઃ કર્તવ્યશ્ ચારાધ્યૈવ પિનાકિનમ્ તતસ્તે માનવા જગ્મુર્ યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ
એ જ રીતે, પિનાકધારી શિવજીની પૂજા કરીને પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. પછી મનુના પુત્રો ત્યાં ગયા, જ્યાં મહાદેવ રહે છે.
તુષ્ટુવુર્ વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ પાર્વતીપરમેશ્વરૌ તાવ્ ઊચતુર્ અલઙ્ઘ્યો ઽયં સમયઃ કિંતુ સામ્પ્રતમ્
તેમણે પાર્વતી અને મહાદેવની વિવિધ સ્તુતિઓથી પ્રશંસા કરી. બંનેએ કહ્યું, 'આ પ્રતિજ્ઞા તોડી શકાતી નથી, પણ હવે—'
ઇક્ષ્વાકોરશ્વમેધેન યત્ફલં સ્યાત્તદાવયોઃ દત્ત્વા કિમ્પુરુષો વીરઃ સ ભવિષ્યત્યસંશયમ્
'ઇક્ષ્વાકુના અશ્વમેધથી જે ફળ મળે, તે બંનેને મળશે. પછી તે પરાક્રમી કિમ્પુરુષ નિશ્ચિતપણે પુરૂષ બની જશે.'
તથેત્યુક્તાસ્તતસ્તે તુ જગ્મુર્ વૈવસ્વતાત્મજાઃ ઇક્ષ્વાકોશ્ચાશ્વમેધેન ચેલઃ કિમ્પુરુષો ઽભવત્
'હું માની લીધું' એમ કહી, વૈવસ્વતના પુત્રો ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા. ઇક્ષ્વાકુના અશ્વમેધથી, કિમ્પુરુષ ચેલા બની ગયો.
માસમેકં પુમાન્વીરઃ સ્ત્રી ચ માસમભૂત્પુનઃ બુધસ્ય ભવને તિષ્ઠન્ નિલો ગર્ભધરો ઽભવત્
એક મહિનો તે વીર પુરુષ રહ્યો અને બીજો મહિનો સ્ત્રી. બુધના ઘરે રહેતાં, નીલાએ ગર્ભ ધારણ કર્યો.