પુરૂરવા મદ્રપતિઃ કર્મણા કેન પાર્થિવઃ બભૂવ કર્મણા કેન રૂપવાંશ્ચૈવ સૂતજ
કયા કર્મથી મદ્રપતિ પુરૂરવા રાજા બન્યા અને કયા કર્મથી, હે સૂતપુત્ર, તેઓ સુંદર બન્યા?
દ્વિજગ્રામે દ્વિજશ્રેષ્ઠો નામ્ના ચાસીત્પુરૂરવાઃ નદ્યાઃ કૂલે મહારાજઃ પૂર્વજન્મનિ પાર્થિવઃ
દ્વિજોના ગામમાં પુરૂરવા નામે એક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતા, જે પૂર્વ જન્મમાં નદીના કાંઠે મહારાજા હતા.
સ તુ મદ્રપતી રાજા યસ્તુ નામ્ના પુરૂરવાઃ તસ્મિઞ્જન્મન્યસૌ વિપ્રો દ્વાદશ્યાં તુ સદાનઘ
એ મદ્રપતિ રાજા, પુરૂરવા નામે, એ જન્મમાં દ્વાદશી દિવસે પવિત્ર બ્રાહ્મણ હતા, હે નિર્દોષ.
ઉપોષ્ય પૂજયામાસ રાજ્યકામો જનાર્દનમ્ ચકાર સોપવાસશ્ચ સ્નાનમ્ અભ્યઙ્ગપૂર્વકમ્
રાજ્યની ઈચ્છાથી, તેમણે ઉપવાસ કરીને જનાર્દનનું પૂજન કર્યું, અને નિયમ મુજબ સ્નાન અને તેલમાળિશ સાથે વ્રત પાળ્યું.
ઉપવાસફલાત્પ્રાપ્તં રાજ્યં મદ્રેષ્વકણ્ટકમ્ ઉપોષિતસ્ તથાભ્યઙ્ગાદ્ રૂપહીનો વ્યજાયત
ઉપવાસના ફળે તેમને મદ્ર દેશમાં નિર્વિઘ્ન રાજ્ય મળ્યું; પણ ઉપવાસ દરમિયાન તેલમાળિશ સાથે સ્નાન કરવાને કારણે તેઓ રૂપથી વંચિત રહ્યા.
ઉપોષિતૈર્નરૈસ્ તસ્માત્ સ્નાનમ્ અભ્યઙ્ગપૂર્વકમ્ વર્જનીયં પ્રયત્નેન રૂપઘ્નં તત્પરં નૃપ
એથી, હે રાજા, ઉપવાસ કરનાર વ્યક્તિએ સ્નાન અને તેલમાળિશથી દૂર રહેવું જોઈએ, કારણ કે એ રૂપનો નાશ કરે છે.
એતદ્વઃ કથિતં સર્વં યદ્વૃત્તં પૂર્વજન્મનિ મદ્રેશ્વરત્વચરિતં શૃણુ તસ્ય મહીપતેઃ
આપને જે પહેલાં જન્મમાં જે ઘટ્યું હતું, તે બધું કહેલું છે—મદ્ર દેશના રાજાનું વર્તન. હવે એ મહારાજાની કથા ધ્યાનથી સાંભળો.
તસ્ય રાજગુણૈઃ સર્વૈઃ સમુપેતસ્ય ભૂપતેઃ જનાનુરાગો નૈવાસીદ્ રૂપહીનસ્ય તસ્ય વૈ
એ ભુપતિ પાસે રાજાશાહીનું દરેક ગુણ હતું, છતાં એના રૂપના અભાવને કારણે પ્રજાને એ પર પ્રેમ ન હતો.
રૂપકામઃ સ મદ્રેશસ્ તપસે કૃતનિશ્ચયઃ રાજ્યં મન્ત્રિગતં કૃત્વા જગામ હિમપર્વતમ્
મદ્ર દેશના રાજાને સુંદરતા મેળવવાની ઈચ્છા જાગી. તેણે રાજ્યની જવાબદારી મંત્રીઓને સોંપી અને તપ કરવા માટે હિમાલય તરફ રવાના થયો.
વ્યવસાયદ્વિતીયસ્તુ પદ્ભ્યમ્ એવ મહાયશાઃ દ્રષ્ટું સ તીર્થસદનં વિષયાન્તે સ્વકે નદીમ્
મજબૂત સંકલ્પ સાથે અને મહાન યશ ધરાવતા એ રાજાએ પોતાના રાજ્યની સીમા પાસે આવેલા પવિત્ર તીર્થસ્થાન જોવા પગપાળા યાત્રા કરી.
ઐરાવતીતિ વિખ્યાતાં દદર્શાતિમનોરમામ્
એ રાજાએ 'એરાવતી' નામની અત્યંત મોહક નદી જોઈ.
તુહિનગિરિભવાં મહૌઘવેગાં તુહિનગભસ્તિસમાનશીતલોદામ્
હિમાલયમાંથી નીકળેલી, જોરદાર પ્રવાહવાળી, અને હિમશિખર જેવી ઠંડી અને શીતળ પાણી ધરાવતી એ નદી હતી.
તુહિનસદૃશહૈમવર્ણપુઞ્જાં તુહિનયશાઃ સરિતં દદર્શ રાજા
એ રાજાએ એ નદી જોઈ, જે સ્નો જેવી ચમકતી અને સોનાની ઝાંખી રંગે ઝગમગતી હતી.
સ દદર્શ નદીં પુણ્યાં દિવ્યાં હૈમવતીં શુભામ્ ગન્ધર્વૈશ્ચ સમાકીર્ણાં નિત્યં શક્રેણ સેવિતામ્
એણે પવિત્ર, દિવ્ય અને શુભ હેમવતી નદી જોઈ, જ્યાં ગંધર્વો હંમેશા ભેગા થતા અને ઇન્દ્ર પણ ત્યાં સેવા કરવા આવતો.
સુરેભમદસંસિક્તાં સમન્તાત્તુ વિરાજિતામ્ મધ્યેન શક્રચાપાભાં તસ્મિન્નહનિ સર્વદા
એ નદી સર્વત્ર તેજસ્વી હતી, દેવદંતના મદથી છાંટાયેલી અને વચ્ચે હંમેશા ઇન્દ્રધનુષ્ય જેવી રંગતથી ઝગમગતી.
તપસ્વિશરણોપેતાં મહાબ્રાહ્મણસેવિતામ્ દદર્શ તપનીયાભાં મહારાજઃ પુરૂરવાઃ
મહાન રાજા પુરૂરવા એ નદી જોઈ, જ્યાં તપસ્વીઓ આશરો લેતા, મહાન બ્રાહ્મણો સેવા કરતા અને જે સોનાની જેમ તેજવાળી હતી.
સિતહંસાવલિચ્છન્નાં કાશચામરરાજિતામ્ સાભિષિક્તામિવ સતાં પશ્યન્પ્રીતિં પરાં યયૌ
એ નદી સફેદ હંસોની પંક્તિઓથી ઢંકાયેલી, કાશ્મીરી ચામરાથી શોભાયમાન અને સત્પુરુષોએ અભિષેક કરેલી હોય એવી લાગતી; એ જોઈને રાજાને અતિ આનંદ થયો.
પુણ્યાં સુશીતલાં હૃદ્યાં મનસઃ પ્રીતિવર્ધિનીમ્ ક્ષયવૃદ્ધિયુતાં રમ્યાં સોમમૂર્તિમિવાપરામ્
એ નદી પવિત્ર, ઠંડી, હૃદયને ભાવી, મનને આનંદ આપનારી, ક્યારેક વધતી-ઘટતી સુંદરતા ધરાવતી અને ચંદ્રમાની જેમ રમણીય હતી.
સુશીતશીઘ્રપાનીયાં દ્વિજસંઘનિષેવિતામ્ સુતાં હિમવતઃ શ્રેષ્ઠાં ચઞ્ચદ્વીચિવિરાજિતામ્
એ નદીનું પાણી ઠંડુ અને વહેતું, જ્યાં બ્રાહ્મણો સમૂહે સેવા કરતા, હિમવંતની શ્રેષ્ઠ પુત્રી અને તરંગોથી ઝગમગતી હતી.
અમૃતસ્વાદુસલિલાં તાપસૈરુપશોભિતામ્ સ્વર્ગારોહણનિઃશ્રેણીં સર્વકલ્મષનાશિનીમ્
એ નદીનું પાણી અમૃત જેવું મીઠું, તપસ્વીઓથી શોભાયમાન, સ્વર્ગે ચઢવાની પાંખડી જેવી અને સર્વ પાપો નાશ કરતી હતી.
અગ્ર્યાં સમુદ્રમહિષીં મહર્ષિગણસેવિતામ્ સર્વલોકસ્ય ચૌત્સુક્યકારિણીં સુમનોહરામ્
એ નદી સર્વોત્તમ, સમુદ્રની રાણી, મહર્ષિઓની સેવા પામતી, સર્વ લોકને આકર્ષતી અને મનોહર હતી.
હિતાં સર્વસ્ય લોકસ્ય નાકમાર્ગપ્રદાયિકામ્ ગોકુલાકુલતીરાન્તાં રમ્યાં શૈવાલવર્જિતામ્
એ નદી સર્વના હિત માટે, સ્વર્ગમાર્ગ આપનારી, ગાયોના ટોળાંથી કિનારાઓ ભરેલી, સુંદર અને શૈવાળ વગરની હતી.
હંસસારસસંઘુષ્ટાં જલજૈરુપશોભિતામ્ આવર્તનાભિગમ્ભીરાં દ્વીપોરુજઘનસ્થલીમ્
હંસ અને સારસના ટોળાંથી ગૂંજતી, જળકમળોથી શોભાયમાન, ઘેરા ઘુમટવાળી અને દ્વીપ જેવી પહોળી કિનારાવાળી હતી.
નીલનીરજનેત્રાભામ્ ઉત્ફુલ્લકમલાનનામ્ હિમાભફેનવસનાં ચક્રવાકાધરાં શુભામ્ બલાકાપઙ્ક્તિદશનાં ચલન્મત્સ્યાવલિભ્રુવમ્
એ નદીના પાણી નીલા નેત્ર જેવા, ખીલેલા કમળ જેવા ચહેરા, હિમફેનના વસ્ત્ર, ચક્રવાક પક્ષીઓથી શોભાયમાન, બગલાની પંક્તિઓથી શણગારેલી અને તરતા માછલીઓથી વાંકડા ભ્રૂવાળી હતી.
સ્વજલોદ્ભૂતમાતંગરમ્યકુમ્ભપયોધરામ્ હંસનૂપુરસંઘુષ્ટાં મૃણાલવલયાવલીમ્
પોતાના જળમાંથી જન્મેલા ગજના કપાલ જેવી ઉન્નત છાતીવાળી, હંસની પાયલના ઘૂંઘાટથી ગૂંજતી, કમળના ડાંગરની વેણીઓથી શોભાયમાન એવી તે નદી હતી.
તસ્યાં રૂપમદોન્મત્તા ગન્ધર્વાનુગતાઃ સદા મધ્યાહ્નસમયે રાજન્ ક્રીડન્ત્યપ્સરસાં ગણાઃ
ત્યાં, રાજા, ગંધર્વો સાથે મળીને, પોતાની સુંદરતામાં મસ્ત અપ્સરાઓના સમૂહો હંમેશા મધ્યાહ્ને રમ્યા કરે છે.
તામ્ અપ્સરોવિનિર્મુક્તં વહન્તીં કુઙ્કુમં શુભમ્ સ્વતીરદ્રુમસમ્ભૂતનાનાવર્ણસુગન્ધિનીમ્
અપ્સરાઓના શરીર પરથી ધોવાઈ ગયેલું શુદ્ધ કુંકુમ લઈને, પોતાના કાંઠે ઉગેલા વિવિધ રંગના સુગંધિત ફૂલોની સુગંધથી ભરપૂર એ નદી વહેતી હતી.
તરંગવ્રાતસંક્રાન્તસૂર્યમણ્ડલદુર્દૃશમ્ સુરેભજનિતાઘાતવિકૂલદ્વયભૂષિતામ્
એ નદીની તરંગો એટલી ઘણી હતી કે, તેના પર સૂર્યમંડળ દેખાતું જ નહોતું, અને દેવતાઓના ઉત્સવના ધ્વનિથી એ શોભાયમાન હતી.
શક્રેભગણ્ડસલિલૈર્ દેવસ્ત્રીકુચચન્દનૈઃ સંયુતં સલિલં તસ્યાઃ ષટ્પદૈર્ ઉપસેવ્યતે
એ નદીનું જળ, દેવસ્ત્રીઓના સ્તન પરથી લાગેલું ચંદન અને ઇન્દ્રના ગાલમાંથી પડેલું જળ ભળી ગયું છે, અને એ પાણી પર મધમાખીઓ મંડરાય છે.
તસ્યાસ્તીરભવા વૃક્ષાઃ સુગન્ધકુસુમાઞ્ચિતાઃ તથાપકૃષ્ટસંભ્રાન્તભ્રમરસ્તનિતાકુલાઃ
એ નદીના કાંઠે સુગંધિત ફૂલોવાળા વૃક્ષો ઉગેલા છે, અને ત્યાં ઉડતી ભમરોની ગુંજ અને ગભરાટથી વાતાવરણ ગૂંજતું રહે છે.