શૃઙ્ગવાન્ પર્વતશ્રેષ્ઠઃ પિતૄણાં પ્રતિસંચરઃ ઇત્યેતાનિ મયોક્તાનિ નવવર્ષાણિ ભારતે
શૃંગવાન પર્વત પિતૃઓના આવાગમન માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે; આ રીતે મેં ભારતના નવ વર્ષોનું વર્ણન કર્યું છે.
ભૂતૈરપિ નિવિષ્ટાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ તેષાં વૃદ્ધિર્બહુવિધા દૃશ્યતે દેવમાનુષૈઃ અશક્યા પરિસંખ્યાતું શ્રદ્ધેયા ચ બુભૂષતા
આ સ્થળો ભૂતો દ્વારા પણ વસેલા છે, જેમાં ગતિ અને સ્થિરતા બંને છે; દેવો અને મનુષ્યો ત્યાં અનેક પ્રકારની વૃદ્ધિ જોઈ શકે છે, જેને ગણવી અશક્ય છે અને જિજ્ઞાસુ માટે માનવા યોગ્ય છે.
ચરિતં બુધપુત્રસ્ય જનાર્દન મયા શ્રુતમ્ શ્રુતઃ શ્રાદ્ધવિધિઃ પુણ્યઃ સર્વપાપપ્રણાશનઃ
જનાર્દન, મેં બુધપુત્રના કાર્યો અને સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર પવિત્ર શ્રાદ્ધવિધિ સાંભળી છે.
ધેન્વાઃ પ્રસૂયમાનાયાઃ ફલં દાનસ્ય મે શ્રુતમ્ કૃષ્ણાજિનપ્રદાનં ચ વૃષોત્સર્ગસ્તથૈવ ચ
ગાયે વાછરડું આપતી વખતે દાન આપવાનો ફળ, કાળાં કૃષ્ણમૃગચામનું દાન અને વાછરડાને છોડવાનો લાભ પણ મેં સાંભળ્યો છે.
શ્રુત્વા રૂપં નરેન્દ્રસ્ય બુધપુત્રસ્ય કેશવ કૌતૂહલં સમુત્પન્નં તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ
હે કેશવ, બુધપુત્ર રાજાનું રૂપ સાંભળીને મને જિજ્ઞાસા ઉઠી છે; હું પૂછું છું, તો કૃપા કરીને તે મને કહો.
કેન કર્મવિપાકેન સ તુ રાજા પુરૂરવાઃ અવાપ તાદૃશં રૂપં સૌભાગ્યમપિ ચોત્તમમ્
એવા કયા કર્મ અને તેના ફળથી એ રાજા પુરૂરવા એવુ રૂપ અને ઉત્તમ સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત કરી શક્યા?
દેવાંસ્ત્રિભુવનશ્રેષ્ઠાન્ ગન્ધર્વાંશ્ચ મનોરમાન્ ઉર્વશી સંમતા ત્યક્ત્વા સર્વભાવેન તં નૃપમ્
દેવતાઓમાં માન્ય અને ત્રણેય લોકના શ્રેષ્ઠ, મનોહર ગંધર્વો પણ, ઉર્વશીએ સર્વેને છોડી આખા હૃદયથી એ રાજાને પસંદ કર્યો.
શૃણુ કર્મવિપાકેન યેન રાજા પુરૂરવાઃ અવાપ તાદૃશં રૂપં સૌભાગ્યમપિ ચોત્તમમ્
હવે સાંભળો, કયા કર્મ અને તેના પરિણામે રાજા પુરૂરવાએ આવું રૂપ અને શ્રેષ્ઠ સૌભાગ્ય મેળવ્યું.
અતીતે જન્મનિ પુરા યો ઽયં રાજા પુરૂરવાઃ પુરૂરવા ઇતિ ખ્યાતો મદ્રદેશાધિપો હિ સઃ
પહેલા જન્મમાં એ રાજા પુરૂરવા, જે પુરૂરવા તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા, મદ્રદેશના રાજા હતા.
ચાક્ષુષસ્યાન્વયે રાજા ચાક્ષુષસ્યાન્તરે મનોઃ સ વૈ નૃપગુણૈર્યુક્તઃ કેવલં રૂપવર્જિતઃ
ચાક્ષુષ મનુના વંશમાં અને ચાક્ષુષ મનુના અંતરાળમાં એ રાજા રાજધર્મથી યુક્ત હતા, પણ રૂપથી વંચિત હતા.
પુરૂરવા મદ્રપતિઃ કર્મણા કેન પાર્થિવઃ બભૂવ કર્મણા કેન રૂપવાંશ્ચૈવ સૂતજ
કયા કર્મથી મદ્રપતિ પુરૂરવા રાજા બન્યા અને કયા કર્મથી, હે સૂતપુત્ર, તેઓ સુંદર બન્યા?
દ્વિજગ્રામે દ્વિજશ્રેષ્ઠો નામ્ના ચાસીત્પુરૂરવાઃ નદ્યાઃ કૂલે મહારાજઃ પૂર્વજન્મનિ પાર્થિવઃ
દ્વિજોના ગામમાં પુરૂરવા નામે એક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ હતા, જે પૂર્વ જન્મમાં નદીના કાંઠે મહારાજા હતા.
સ તુ મદ્રપતી રાજા યસ્તુ નામ્ના પુરૂરવાઃ તસ્મિઞ્જન્મન્યસૌ વિપ્રો દ્વાદશ્યાં તુ સદાનઘ
એ મદ્રપતિ રાજા, પુરૂરવા નામે, એ જન્મમાં દ્વાદશી દિવસે પવિત્ર બ્રાહ્મણ હતા, હે નિર્દોષ.
ઉપોષ્ય પૂજયામાસ રાજ્યકામો જનાર્દનમ્ ચકાર સોપવાસશ્ચ સ્નાનમ્ અભ્યઙ્ગપૂર્વકમ્
રાજ્યની ઈચ્છાથી, તેમણે ઉપવાસ કરીને જનાર્દનનું પૂજન કર્યું, અને નિયમ મુજબ સ્નાન અને તેલમાળિશ સાથે વ્રત પાળ્યું.
ઉપવાસફલાત્પ્રાપ્તં રાજ્યં મદ્રેષ્વકણ્ટકમ્ ઉપોષિતસ્ તથાભ્યઙ્ગાદ્ રૂપહીનો વ્યજાયત
ઉપવાસના ફળે તેમને મદ્ર દેશમાં નિર્વિઘ્ન રાજ્ય મળ્યું; પણ ઉપવાસ દરમિયાન તેલમાળિશ સાથે સ્નાન કરવાને કારણે તેઓ રૂપથી વંચિત રહ્યા.
ઉપોષિતૈર્નરૈસ્ તસ્માત્ સ્નાનમ્ અભ્યઙ્ગપૂર્વકમ્ વર્જનીયં પ્રયત્નેન રૂપઘ્નં તત્પરં નૃપ
એથી, હે રાજા, ઉપવાસ કરનાર વ્યક્તિએ સ્નાન અને તેલમાળિશથી દૂર રહેવું જોઈએ, કારણ કે એ રૂપનો નાશ કરે છે.
એતદ્વઃ કથિતં સર્વં યદ્વૃત્તં પૂર્વજન્મનિ મદ્રેશ્વરત્વચરિતં શૃણુ તસ્ય મહીપતેઃ
આપને જે પહેલાં જન્મમાં જે ઘટ્યું હતું, તે બધું કહેલું છે—મદ્ર દેશના રાજાનું વર્તન. હવે એ મહારાજાની કથા ધ્યાનથી સાંભળો.
તસ્ય રાજગુણૈઃ સર્વૈઃ સમુપેતસ્ય ભૂપતેઃ જનાનુરાગો નૈવાસીદ્ રૂપહીનસ્ય તસ્ય વૈ
એ ભુપતિ પાસે રાજાશાહીનું દરેક ગુણ હતું, છતાં એના રૂપના અભાવને કારણે પ્રજાને એ પર પ્રેમ ન હતો.
રૂપકામઃ સ મદ્રેશસ્ તપસે કૃતનિશ્ચયઃ રાજ્યં મન્ત્રિગતં કૃત્વા જગામ હિમપર્વતમ્
મદ્ર દેશના રાજાને સુંદરતા મેળવવાની ઈચ્છા જાગી. તેણે રાજ્યની જવાબદારી મંત્રીઓને સોંપી અને તપ કરવા માટે હિમાલય તરફ રવાના થયો.
વ્યવસાયદ્વિતીયસ્તુ પદ્ભ્યમ્ એવ મહાયશાઃ દ્રષ્ટું સ તીર્થસદનં વિષયાન્તે સ્વકે નદીમ્
મજબૂત સંકલ્પ સાથે અને મહાન યશ ધરાવતા એ રાજાએ પોતાના રાજ્યની સીમા પાસે આવેલા પવિત્ર તીર્થસ્થાન જોવા પગપાળા યાત્રા કરી.
ઐરાવતીતિ વિખ્યાતાં દદર્શાતિમનોરમામ્
એ રાજાએ 'એરાવતી' નામની અત્યંત મોહક નદી જોઈ.
તુહિનગિરિભવાં મહૌઘવેગાં તુહિનગભસ્તિસમાનશીતલોદામ્
હિમાલયમાંથી નીકળેલી, જોરદાર પ્રવાહવાળી, અને હિમશિખર જેવી ઠંડી અને શીતળ પાણી ધરાવતી એ નદી હતી.
તુહિનસદૃશહૈમવર્ણપુઞ્જાં તુહિનયશાઃ સરિતં દદર્શ રાજા
એ રાજાએ એ નદી જોઈ, જે સ્નો જેવી ચમકતી અને સોનાની ઝાંખી રંગે ઝગમગતી હતી.
સ દદર્શ નદીં પુણ્યાં દિવ્યાં હૈમવતીં શુભામ્ ગન્ધર્વૈશ્ચ સમાકીર્ણાં નિત્યં શક્રેણ સેવિતામ્
એણે પવિત્ર, દિવ્ય અને શુભ હેમવતી નદી જોઈ, જ્યાં ગંધર્વો હંમેશા ભેગા થતા અને ઇન્દ્ર પણ ત્યાં સેવા કરવા આવતો.
સુરેભમદસંસિક્તાં સમન્તાત્તુ વિરાજિતામ્ મધ્યેન શક્રચાપાભાં તસ્મિન્નહનિ સર્વદા
એ નદી સર્વત્ર તેજસ્વી હતી, દેવદંતના મદથી છાંટાયેલી અને વચ્ચે હંમેશા ઇન્દ્રધનુષ્ય જેવી રંગતથી ઝગમગતી.
તપસ્વિશરણોપેતાં મહાબ્રાહ્મણસેવિતામ્ દદર્શ તપનીયાભાં મહારાજઃ પુરૂરવાઃ
મહાન રાજા પુરૂરવા એ નદી જોઈ, જ્યાં તપસ્વીઓ આશરો લેતા, મહાન બ્રાહ્મણો સેવા કરતા અને જે સોનાની જેમ તેજવાળી હતી.
સિતહંસાવલિચ્છન્નાં કાશચામરરાજિતામ્ સાભિષિક્તામિવ સતાં પશ્યન્પ્રીતિં પરાં યયૌ
એ નદી સફેદ હંસોની પંક્તિઓથી ઢંકાયેલી, કાશ્મીરી ચામરાથી શોભાયમાન અને સત્પુરુષોએ અભિષેક કરેલી હોય એવી લાગતી; એ જોઈને રાજાને અતિ આનંદ થયો.
પુણ્યાં સુશીતલાં હૃદ્યાં મનસઃ પ્રીતિવર્ધિનીમ્ ક્ષયવૃદ્ધિયુતાં રમ્યાં સોમમૂર્તિમિવાપરામ્
એ નદી પવિત્ર, ઠંડી, હૃદયને ભાવી, મનને આનંદ આપનારી, ક્યારેક વધતી-ઘટતી સુંદરતા ધરાવતી અને ચંદ્રમાની જેમ રમણીય હતી.
સુશીતશીઘ્રપાનીયાં દ્વિજસંઘનિષેવિતામ્ સુતાં હિમવતઃ શ્રેષ્ઠાં ચઞ્ચદ્વીચિવિરાજિતામ્
એ નદીનું પાણી ઠંડુ અને વહેતું, જ્યાં બ્રાહ્મણો સમૂહે સેવા કરતા, હિમવંતની શ્રેષ્ઠ પુત્રી અને તરંગોથી ઝગમગતી હતી.
અમૃતસ્વાદુસલિલાં તાપસૈરુપશોભિતામ્ સ્વર્ગારોહણનિઃશ્રેણીં સર્વકલ્મષનાશિનીમ્
એ નદીનું પાણી અમૃત જેવું મીઠું, તપસ્વીઓથી શોભાયમાન, સ્વર્ગે ચઢવાની પાંખડી જેવી અને સર્વ પાપો નાશ કરતી હતી.