અથાહં વર્ણયિષ્યામિ વર્ષે ઽસ્મિન્ભારતે પ્રજાઃ ભરણાત્પ્રજનાચ્ચૈવ મનુર્ભરત ઉચ્યતે
હવે હું આ ભારતભૂમિમાં વસતા લોકોનું વર્ણન કરું છું; પોષણ અને ઉત્પત્તિ માટે મનુને ભલભલ ભલભલ કહેવાય છે.
નિરુક્તવચનૈશ્ચૈવ વર્ષં તદ્ભારતં સ્મૃતમ્ યતઃ સ્વર્ગશ્ચ મોક્ષશ્ચ મધ્યમશ્ચાપિ હિ સ્મૃતઃ
શબ્દના અર્થથી પણ આ ભૂમિને ભલભલ કહેવાય છે, કારણ કે અહીં સ્વર્ગ, મોક્ષ અને મધ્યમ અવસ્થા જાણીતી છે.
ન ખલ્વન્યત્ર મર્ત્યાનાં ભૂમૌ કર્મવિધિઃ સ્મૃતઃ ભારતસ્યાસ્ય વર્ષસ્ય નવ ભેદાન્નિબોધત
પૃથ્વી પર અન્ય ક્યાંય મનુષ્યો માટે કર્મવિધિ નથી; હવે તમે આ ભલભલભૂમિના નવ વિભાગો સાંભળો.
ઇન્દ્રદ્વીપઃ કશેરુશ્ચ તામ્રપર્ણો ગભસ્તિમાન્ નાગદ્વીપસ્તથા સૌમ્યો ગન્ધર્વસ્ત્વથ વારુણઃ
ઇન્દ્રદ્વીપ, કશેરુ, તામ્રપર્ણ, ગભસ્તિમાન, નાગદ્વીપ, સૌમ્ય, ગંધર્વ અને વારુણ.
અયં તુ નવમસ્તેષાં દ્વીપઃ સાગરસંવૃતઃ યોજનાનાં સહસ્રં તુ દ્વીપો ઽયં દક્ષિણોત્તરઃ
આ એમાં નવમું દ્વીપ છે, જે સમુદ્રથી ઘેરાયેલું છે; દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી આ દ્વીપ હજાર યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે.
આયતસ્તુ કુમારીતો ગઙ્ગાયાઃ પ્રવહાવધિઃ તિર્યગૂર્ધ્વં તુ વિસ્તીર્ણઃ સહસ્રાણિ દશૈવ તુ
આ દ્વીપ કુમારીથી લઈને ગંગાના ઉદ્ગમ સુધી લંબાયેલો છે અને તેની પહોળાઈ દસ હજાર યોજન જેટલી છે.
દ્વીપો હ્યુપનિવિષ્ટો ઽયં મ્લેચ્છૈરન્તેષુ સર્વશઃ યવનાશ્ચ કિરાતાશ્ચ તસ્યાન્તે પૂર્વપશ્ચિમે
આ દ્વીપના ચારે બાજુ વિદેશી લોકો વસે છે; પૂર્વ અને પશ્ચિમ છેડે યવન અને કિરાત લોકો રહે છે.
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા મધ્યે શૂદ્રાશ્ચ ભાગશઃ ઇજ્યાયુતવણિજ્યાદિ વર્તયન્તો વ્યવસ્થિતાઃ
મધ્યભાગમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય વસે છે, અને ભાગે ભાગે શૂદ્રો રહે છે; બધા પોતાના ધંધા, પૂજા અને વેપાર-વાણિજ્યમાં લાગેલા છે.
તેષાં સ વ્યવહારો ઽયં વર્તનં તુ પરસ્પરમ્ ધર્માર્થકામસંયુક્તો વર્ણાનાં તુ સ્વકર્મસુ
બધા લોકો પરસ્પર વ્યવહાર અને જીવનયાપન ધર્મ, સંપત્તિ અને ઇચ્છા પ્રમાણે, દરેક પોતપોતાના કામમાં કરે છે.
સંકલ્પપઞ્ચમાનાં તુ આશ્રમાણાં યથાવિધિ ઇહ સ્વર્ગાપવર્ગાર્થં પ્રવૃત્તિરિહ માનુષે
અહીં જીવનના પાંચ આશ્રમ નિયમ મુજબ પાળવામાં આવે છે, અને માનવ જીવન સ્વર્ગ અને મુક્તિ માટે પ્રયત્નશીલ રહે છે.
યસ્ત્વયં માનવો દ્વીપસ્ તિર્યગ્યામઃ પ્રકીર્તિતઃ ય એનં જયતે કૃત્સ્નં સ સમ્રાડિતિ કીર્તિતઃ
આ માનવ દ્વીપ, જેને તિર્યગ્યામ કહે છે, જેને આખો જીતે છે તેને સર્વે રાજાઓમાં મહારાજા કહેવાય છે.
અયં લોકસ્તુ વૈ સમ્રાડ્ અન્તરિક્ષજિતાં સ્મૃતઃ સ્વરાડસૌ સ્મૃતો લોકઃ પુનર્વક્ષ્યામિ વિસ્તરાત્
આ જગતને મહારાજાનો લોક કહે છે; જે અંતરિક્ષને જીતે છે તે અંતરિક્ષવિજય કહેવાય છે; સ્વયં રાજાનો લોક પછી વિગતે કહીશ.
સપ્ત ચાસ્મિન્મહાવર્ષે વિશ્રુતાઃ કુલપર્વતાઃ મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાનૃક્ષવાનપિ
આ મહાન ભૂમિમાં સાત પ્રસિદ્ધ કુળપર્વતો છે: મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, શુક્તિમાન અને ઋક્ષવાન.
વિન્ધ્યશ્ચ પારિયાત્રશ્ચ ઇત્યેતે કુલપર્વતાઃ તેષાં સહસ્રશશ્ચાન્યે પર્વતાસ્તુ સમીપતઃ
વિંધ્ય અને પારિયાત્ર પણ આ કુળપર્વતોમાં આવે છે; તેમના આસપાસ હજારો અન્ય પર્વતો પણ છે.
અભિજ્ઞાતાસ્તતશ્ચાન્યે વિપુલાશ્ચિત્રસાનવઃ અન્યે તેભ્યઃ પરિજ્ઞાતા હ્રસ્વા હ્રસ્વોપજીવિનઃ
આમાંથી કેટલાક પર્વતો જાણીતા છે, કેટલાક વિશાળ અને રંગબેરંગી શિખરોવાળા છે, અને કેટલાક નાના છે, જ્યાં નાના ગામો વસે છે.
તૈર્વિમિશ્રા જાનપદા આર્યા મ્લેચ્છાશ્ચ સર્વતઃ પિબન્તિ બહુલા નદ્યો ગઙ્ગા સિન્ધુઃ સરસ્વતી
આ પર્વતોમાં આર્ય અને વિદેશી લોકો મિશ્રિત રીતે વસે છે; ગંગા, સિંધુ, સરસ્વતી જેવી અનેક નદીઓ અહીં વહે છે.
શતદ્રુશ્ચન્દ્રભાગા ચ યમુના સરયૂસ્તથા ઐરાવતી વિતસ્તા ચ વિશાલા દેવિકા કુહૂઃ
શતદ્રુ, ચંદ્રભાગા, યમુના, સરયૂ, ઐરાવતી, વિતસ્તા, વિશાળા, દેવિકા અને કુહૂ નદીઓ પણ અહીં વહે છે.
ગોમતી ધૌતપાપા ચ બાહુદા ચ દૃષદ્વતી કૌશિકી તુ તૃતીયા ચ નિશ્ચલા ગણ્ડકી તથા
ગોમતી, ધૌતપાપા, બાહુદા, દૃષદ્વતી, ત્રીજી કૌશિકી અને અડગ ગંડકી પણ અહીંની નદીઓ છે.
ઇક્ષુર્લૌહિતમ્ ઇત્યેતા હિમવત્પાર્શ્વનિઃસૃતાઃ વેદસ્મૃતિર્ વેત્રવતી વૃત્રઘ્ની સિન્ધુરેવ ચ પર્ણાશા નર્મદા ચૈવ કાવેરી મહતી તથા
ઇક્ષુર અને લૌહિત પણ હિમાલયની બાજુથી નીકળે છે; વેદસ્મૃતિ, વેત્રવતી, વૃત્રઘ્ની, સિંધુર, પર્ણાશા, નર્મદા અને મહાન કાવેરી પણ અહીં વહે છે.
પારા ચ ધન્વતીરૂપા વિદુષા વેણુમત્યપિ શિપ્રા હ્યવન્તી કુન્તી ચ પારિયાત્રાશ્રિતાઃ સ્મૃતાઃ
પારા, ધન્વતી, વિદુષા, વેણુમતી, શિપ્રા, અવંતી અને કુંતી પણ પારિયાત્ર પર્વત સાથે જોડાયેલી નદીઓ છે.
શોણો મહાનદશ્ચૈવ નન્દના સુકૃશા ક્ષમા મન્દાકિની દશાર્ણા ચ ચિત્રકૂટા તથૈવ ચ તમસા પિપ્પલી શ્યેની તથા ચિત્રોત્પલાપિ ચ
શોણ, મહાનદા, નંદના, સુકૃશા, ક્ષમા, મન્દાકિની, દશારણા, ચિત્રકૂટ, તેમજ તમસા, પિપ્પળી, શ્યેની અને ચિત્રોત્પલા પણ અહીંની નદીઓ છે.
વિમલા ચઞ્ચલા ચૈવ તથા ચ ધૂતવાહિની શુક્તિમન્તી શુની લજ્જા મુકુટા હ્રાદિકાપિ ચ ઋષ્યવન્તપ્રસૂતાસ્ તા નદ્યો ઽમલજલાઃ શુભાઃ
વિમલા, ચંચલા, ધૂતવાહિની, શુક્તિમંતી, શુની, લજ્જા, મુકુટા અને હ્રાદિકા—આ સૌ શુભ અને શુદ્ધ નદીઓ ઋષ્યમુક પર્વત પરથી નીકળે છે.
તાપી પયોષ્ણી નિર્વિન્ધ્યા ક્ષિપ્રા ચ ઋષભા નદી વેણા વૈતરણી ચૈવ વિશ્વમાલા કુમુદ્વતી
તાપી, પયોષણી, નિર્વિંધ્યા, ક્ષિપ્રા, ઋષભા, વેણા, વૈતરણી, વિશ્વમાળા અને કુમુદવતી પણ અહીં વહે છે.
તોયા ચૈવ મહાગૌરી દુર્ગમા તુ શિલા તથા વિન્ધ્યપાદપ્રસૂતાસ્ તાઃ સર્વાઃ શીતજલાઃ શુભાઃ
તોયા, મહાગૌરી, દુર્ગમા અને શિલા—આ બધી નદીઓ વિંધ્ય પર્વતના પાદેથી નીકળે છે; તેમનું પાણી ઠંડુ અને પવિત્ર છે.
ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણવેણી ચ વઞ્જુલા તુઙ્ગભદ્રા સુપ્રયોગા વાહ્યા કાવેરી ચૈવ તુ દક્ષિણાપથનદ્યસ્તાઃ સહ્યપાદાદ્વિનિઃસૃતાઃ
ગોદાવરી, ભીમરથી, કૃષ્ણવેણી, વંજુલા, તુંગભદ્રા, સુપ્રયોગા, વાહ્યા અને કાવેરી — આ દક્ષિણના પ્રદેશની નદીઓ સહ્યાદ્રિ પર્વતની ઢોળાવ પરથી ઉદ્ભવેલી છે.
કૃતમાલા તામ્રપર્ણી પુષ્પજા હ્યુત્પલાવતી મલયપ્રસૂતા નદ્યસ્ તાઃ સર્વાઃ શીતજલાઃ શુભાઃ
કૃતમાળા, તામ્રપર્ણી, પુષ્પજા અને ઉત્પલાવતી — આ બધી નદીઓ મલય પર્વતમાંથી જન્મેલી છે, અને એ બધાની પવિત્ર, શુભ અને ઠંડી પાણી છે.
ત્રિભાગા ઋષિકુલ્યા ચ ઇક્ષુદા ત્રિદિવાચલા તામ્રપર્ણી તથા મૂલી શરવા વિમલા તથા મહેન્દ્રતનયાઃ સર્વાઃ પ્રખ્યાતાઃ શુભગામિનીઃ
ત્રિભાગા, ઋષિકુલ્યા, ઇક્ષુદા, ત્રિદિવાચલા, તામ્રપર્ણી, મૂલી, શરવા, વિમલા અને મહેન્દ્ર પર્વતની પુત્રીઓ — આ બધી પ્રસિદ્ધ અને શુભ પ્રવાહવાળી નદીઓ છે.
કાશિકા સુકુમારી ચ મન્દગા મન્દવાહિની કૃપા ચ પાશિની ચૈવ શુક્તિમન્તાત્મજાસ્ તુ તાઃ
કાશિકા, સુકુમારી, મંદગા, મંદવાહિની, કૃપા અને પાશિની — આ બધી શુક્તિમંતની પુત્રીઓ છે.
સર્વાઃ પુણ્યજલાઃ પુણ્યાઃ સર્વગાશ્ચ સમુદ્રગાઃ વિશ્વસ્ય માતરઃ સર્વાઃ સર્વપાપહરાઃ શુભાઃ
આ બધી નદીઓનું પાણી પવિત્ર છે, એ બધી શુભ છે, સર્વત્ર વહે છે અને અંતે દરિયામાં મળે છે; એ બધી જગતની માતાઓ છે, પાપો દૂર કરતી અને શુભ ફળ આપતી છે.
તાસાં નદ્યુપનદ્યશ્ચ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ તાસ્વિમે કુરુપાઞ્ચાલાઃ શાલ્વાશ્ચૈવ સજાઙ્ગલાઃ
આ નદીઓની સહાયક નદીઓ અને નાળાઓ સૈંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં છે; એમાં કુરુ, પંચાલ, શાલ્વ અને જાંગલ પ્રદેશના લોકો વસે છે.