ઉત્તરેણ તુ શ્વેતસ્ય પાર્શ્વે શૃઙ્ગસ્ય દક્ષિણે વર્ષં હિરણ્વતં નામ યત્ર હૈરણ્વતી નદી
'ઉત્તર તરફ શ્વેત પર્વત અને શ્રૃંગ પર્વતના દક્ષિણ કાંઠે હિરણ્વત નામનું પ્રદેશ છે, જ્યાં હૈરણ્વતી નદી વહે છે.'
મહાબલા મહાસત્ત્વા નિત્યં મુદિતમાનસાઃ શુક્લાભિજનસમ્પન્નાઃ સર્વે ચ પ્રિયદર્શનાઃ
'ત્યાંના લોકો મહાન બળવાન, ઉત્તમ મન અને હંમેશા આનંદિત રહે છે. તેઓ ઉત્તમ વંશ ધરાવે છે અને સૌંદર્યથી ભરપૂર છે.'
એકાદશ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તે નરોત્તમાઃ આયુષ્પ્રમાણં જીવન્તિ શતાનિ દશ પઞ્ચ ચ
'ત્યાંના શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો અગિયાર હજાર એક સો પચાસ વર્ષ જેટલું આયુષ્ય પામે છે.'
તસ્મિન્વર્ષે મહાવૃક્ષો લકુચઃ પત્ત્રસંશ્રયઃ તસ્ય પીત્વા ફલરસં તત્ર જીવન્તિ માનવાઃ
'આ પ્રદેશમાં એક મોટું લકુચા વૃક્ષ છે, જેની છાંયામાં લોકો રહે છે. તેના ફળનો રસ પીધા તેઓ જીવન વિતાવે છે.'
શૃઙ્ગસાહ્વસ્ય શૃઙ્ગાણિ ત્રીણિ તાનિ મહાન્તિ વૈ એકં મણિયુતં તત્ર એકં તુ કનકાન્વિતમ્ સર્વરત્નમયં ચૈકં ભુવનૈરુપશોભિતમ્
'શૃંગસાહ્વ પર્વતના ત્રણ વિશાળ શિખરો છે: એક રત્નોથી, એક સોનાથી અને એક સર્વપ્રકારના મોંઘા રત્નોથી શોભાયમાન છે.'
ઉત્તરે ચાસ્ય શૃઙ્ગસ્ય સમુદ્રાન્તે ચ દક્ષિણે કુરવસ્તત્ર તદ્વર્યં પુણ્યં સિદ્ધનિષેવિતમ્
'આ શ્રૃંગ પર્વતના ઉત્તર તરફ અને દક્ષિણ કાંઠે દરિયાની બાજુએ કુરુઓ વસે છે; એ પ્રદેશ પવિત્ર છે અને સિદ્ધ લોકો ત્યાં રહે છે.'
તત્ર વૃક્ષા મધુફલા દિવ્યામૃતમયાપગાઃ વસ્ત્રાણિ તે પ્રસૂયન્તે ફલૈશ્ચાભરણાનિ ચ
'ત્યાં વૃક્ષો મધમીઠાં ફળ આપે છે, દિવ્ય અમૃત જેવી નદીઓ વહે છે. ફળોમાંથી વસ્ત્રો અને આભૂષણો પણ મળે છે.'
સર્વકામપ્રદાતારઃ કેચિદ્વૃક્ષા મનોરમાઃ અપરે ક્ષીરિણો નામ વૃક્ષાસ્તત્ર મનોરમાઃ યે રક્ષન્તિ સદા ક્ષીરં ષડ્રસં ચામૃતોપમમ્
'કેટલાક મનોહર વૃક્ષો સર્વ ઇચ્છા પૂરી કરે છે. બીજા, દૂધવૃક્ષ તરીકે ઓળખાતા, હંમેશા છ સ્વાદવાળું અમૃત સમાન દૂધ આપે છે, જો કોઈ તેને સાચવે.'
સર્વા મણિમયી ભૂમિઃ સૂક્ષ્મા કાઞ્ચનવાલુકા સર્વત્ર સુખસંસ્પર્શા નિઃશબ્દાઃ પવનાઃ શુભાઃ
આ સમગ્ર જમીન રત્નોથી બનેલી છે, સુક્ષ્મ સોનાની રેતીથી ભરપૂર છે, દરેક જગ્યાએ સ્પર્શે આનંદ આપે છે અને ત્યાંના પવનો પણ મૌન અને શુભ છે.
દેવલોકચ્યુતાસ્તત્ર જાયન્તે માનવાઃ શુભાઃ શુક્લાભિજનસમ્પન્નાઃ સર્વે તે સ્થિરયૌવનાઃ
ત્યાં દેવલોકમાંથી પડેલા શુભ મનુષ્યો જન્મે છે; બધા શુદ્ધ વંશવાળા અને કાયમ યુવાન રહે છે.
મિથુનાનિ પ્રજાયન્તે સ્ત્રિયશ્ચાપ્સરસોપમાઃ તેષાં તે ક્ષીરિણાં ક્ષીરં પિબન્તિ હ્યમૃતોપમમ્
ત્યાં દંપતિઓ જન્મે છે અને સ્ત્રીઓ અપ્સરાસ જેવી સુંદર હોય છે; તેઓ દુધાળાંઓનું દુધ પીવે છે, જે અમૃત જેવું મીઠું હોય છે.
એકાહાજ્જાયતે યુગ્મં સમં ચૈવ વિવર્ધતે સમં રૂપં ચ શીલં ચ સમં ચૈવ મ્રિયન્તિ વૈ
એક જ દિવસે એક જોડી જન્મે છે, બંને એકસાથે મોટા થાય છે, તેમનું રૂપ અને સ્વભાવ સરખું રહે છે અને બંને એકસાથે મૃત્યુ પામે છે.
એકૈકમનુરક્તાશ્ચ ચક્રવાકમિવ ધ્રુવમ્ અનામયા હ્યશોકાશ્ચ નિત્યં મુદિતમાનસાઃ
દરેક એકમેકને ચિત્તથી ચાહે છે, જેમ ચક્રવાક પક્ષીઓ હોય છે; તેઓને કોઈ રોગ કે દુઃખ નથી અને હંમેશા આનંદિત મનથી રહે છે.
દશ વર્ષસહસ્રાણિ દશ વર્ષશતાનિ ચ જીવન્તિ ચ મહાસત્ત્વા ન ચાન્યા સ્ત્રી પ્રવર્તતે
આ મહાન જીવાત્માઓ દસ હજાર અને દસ સો વર્ષ જીવે છે અને કોઈ બીજી સ્ત્રી સાથે સંબંધ નથી.
એવમેવ નિસર્ગો વૈ વર્ષાણાં ભારતે યુગે દૃષ્ટઃ પરમધર્મજ્ઞાઃ કિં ભૂયઃ કથયામિ વઃ
ભારત યુગમાં વર્ષોનો સ્વભાવ એવો જ રહ્યો છે, જે પરમ ધર્મ જાણે છે તેઓએ આવું જ જોયું છે; હવે હું તમને શું વધુ કહું?
આખ્યાતાસ્ત્વેવમૃષયઃ સૂતપુત્રેણ ધીમતા ઉત્તરશ્રવણે ભૂયઃ પપ્રચ્છુઃ સૂતનન્દનમ્
આ રીતે ધીરૂ સૂતપુત્રે ઋષિઓને કહેલું; ઉત્તર શ્રવણમાં ઋષિઓએ ફરી સૂતનંદનને પ્રશ્ન કર્યો.
યદિદં ભારતં વર્ષં યસ્મિન્ સ્વાયમ્ભુવાદયઃ ચતુર્દશૈવ મનવઃ પ્રજાસર્ગં સસર્જિરે
આ ભારતભૂમિ છે, જેમાં સ્વાયંભુવથી શરૂ કરીને ચૌદ મનુઓએ જીવસૃષ્ટિ સર્જી છે.
એતદ્ વેદિતુમ્ ઇચ્છામઃ સકાશાત્તવ સુવ્રત ઉત્તરશ્રવણં ભૂયઃ પ્રબ્રૂહિ વદતાં વર
હે સુવ્રત, અમને આ વાત તારી પાસેથી જાણવાની ઇચ્છા છે; હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, ફરીથી ઉત્તર શ્રવણ કહો.
એતચ્છ્રુત્વા ઋષીણાં તુ પ્રાબ્રવીલ્લૌમહર્ષણિઃ પૌરાણિકસ્તદા સૂત ઋષીણાં ભાવિતાત્મનામ્
આ સાંભળીને લૌમહર્ષણ નામના પુરાણકથાકાર ઋષિઓને, જેમનું મન શુદ્ધ હતું, એમને વાત કરી.
બુદ્ધ્યા વિચાર્ય બહુધા વિમૃશ્ય ચ પુનઃ પુનઃ તેભ્યસ્તુ કથયામાસ ઉત્તરશ્રવણં તદા
બહુવિધ રીતે વિચાર કરીને અને વારંવાર મનન કરીને, તેણે ઋષિઓને ઉત્તર શ્રવણ કહ્યું.
અથાહં વર્ણયિષ્યામિ વર્ષે ઽસ્મિન્ભારતે પ્રજાઃ ભરણાત્પ્રજનાચ્ચૈવ મનુર્ભરત ઉચ્યતે
હવે હું આ ભારતભૂમિમાં વસતા લોકોનું વર્ણન કરું છું; પોષણ અને ઉત્પત્તિ માટે મનુને ભલભલ ભલભલ કહેવાય છે.
નિરુક્તવચનૈશ્ચૈવ વર્ષં તદ્ભારતં સ્મૃતમ્ યતઃ સ્વર્ગશ્ચ મોક્ષશ્ચ મધ્યમશ્ચાપિ હિ સ્મૃતઃ
શબ્દના અર્થથી પણ આ ભૂમિને ભલભલ કહેવાય છે, કારણ કે અહીં સ્વર્ગ, મોક્ષ અને મધ્યમ અવસ્થા જાણીતી છે.
ન ખલ્વન્યત્ર મર્ત્યાનાં ભૂમૌ કર્મવિધિઃ સ્મૃતઃ ભારતસ્યાસ્ય વર્ષસ્ય નવ ભેદાન્નિબોધત
પૃથ્વી પર અન્ય ક્યાંય મનુષ્યો માટે કર્મવિધિ નથી; હવે તમે આ ભલભલભૂમિના નવ વિભાગો સાંભળો.
ઇન્દ્રદ્વીપઃ કશેરુશ્ચ તામ્રપર્ણો ગભસ્તિમાન્ નાગદ્વીપસ્તથા સૌમ્યો ગન્ધર્વસ્ત્વથ વારુણઃ
ઇન્દ્રદ્વીપ, કશેરુ, તામ્રપર્ણ, ગભસ્તિમાન, નાગદ્વીપ, સૌમ્ય, ગંધર્વ અને વારુણ.
અયં તુ નવમસ્તેષાં દ્વીપઃ સાગરસંવૃતઃ યોજનાનાં સહસ્રં તુ દ્વીપો ઽયં દક્ષિણોત્તરઃ
આ એમાં નવમું દ્વીપ છે, જે સમુદ્રથી ઘેરાયેલું છે; દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી આ દ્વીપ હજાર યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે.
આયતસ્તુ કુમારીતો ગઙ્ગાયાઃ પ્રવહાવધિઃ તિર્યગૂર્ધ્વં તુ વિસ્તીર્ણઃ સહસ્રાણિ દશૈવ તુ
આ દ્વીપ કુમારીથી લઈને ગંગાના ઉદ્ગમ સુધી લંબાયેલો છે અને તેની પહોળાઈ દસ હજાર યોજન જેટલી છે.
દ્વીપો હ્યુપનિવિષ્ટો ઽયં મ્લેચ્છૈરન્તેષુ સર્વશઃ યવનાશ્ચ કિરાતાશ્ચ તસ્યાન્તે પૂર્વપશ્ચિમે
આ દ્વીપના ચારે બાજુ વિદેશી લોકો વસે છે; પૂર્વ અને પશ્ચિમ છેડે યવન અને કિરાત લોકો રહે છે.
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા મધ્યે શૂદ્રાશ્ચ ભાગશઃ ઇજ્યાયુતવણિજ્યાદિ વર્તયન્તો વ્યવસ્થિતાઃ
મધ્યભાગમાં બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય વસે છે, અને ભાગે ભાગે શૂદ્રો રહે છે; બધા પોતાના ધંધા, પૂજા અને વેપાર-વાણિજ્યમાં લાગેલા છે.
તેષાં સ વ્યવહારો ઽયં વર્તનં તુ પરસ્પરમ્ ધર્માર્થકામસંયુક્તો વર્ણાનાં તુ સ્વકર્મસુ
બધા લોકો પરસ્પર વ્યવહાર અને જીવનયાપન ધર્મ, સંપત્તિ અને ઇચ્છા પ્રમાણે, દરેક પોતપોતાના કામમાં કરે છે.
સંકલ્પપઞ્ચમાનાં તુ આશ્રમાણાં યથાવિધિ ઇહ સ્વર્ગાપવર્ગાર્થં પ્રવૃત્તિરિહ માનુષે
અહીં જીવનના પાંચ આશ્રમ નિયમ મુજબ પાળવામાં આવે છે, અને માનવ જીવન સ્વર્ગ અને મુક્તિ માટે પ્રયત્નશીલ રહે છે.