તસ્માદ્દ્વાદશભાગેન હેમકૂટો ઽપિ હીયતે હિમવાન્વિંશભાગેન તસ્માદેવ પ્રહીયતે અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ હેમકૂટો મહાગિરિઃ
હેમકૂટ પર્વત એના કરતાં બારમા ભાગે ઓછો છે. હિમવાન એના કરતાં વીસમા ભાગે ઓછો છે. મહાન હેમકૂટ પર્વત અઠ્ઠાશી હજારનું માપ ધરાવે છે.
અશીતિર્હિમવાઞ્છૈલ આયતઃ પૂર્વપશ્ચિમે દ્વીપસ્ય મણ્ડલીભાવાદ્ ધ્રાસવૃદ્ધી પ્રકીર્તિતે
હિમવાન પર્વત પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી અશી હજાર લાંબો છે. દ્વીપનું ગોળાકાર સ્વરૂપ હોવાથી કદમાં ઘટાડો અને વધારો થાય છે.
વર્ષાણાં પર્વતાનાં ચ યથાભેદં તથોત્તરમ્ તેષાં મધ્યે જનપદાસ્ તાનિ વર્ષાણિ સપ્ત વૈ
પ્રદેશો અને પર્વતોમાં જેવો ભેદ છે, એ પ્રમાણે ઉત્તર પણ બદલાય છે. આ બધાની વચ્ચે વસાહતો છે અને એ જ સાત પ્રદેશો છે.
પ્રપાતવિષમૈસ્તૈસ્તુ પર્વતૈરાવૃતાનિ તુ સપ્ત તાનિ નદીભેદૈર્ અગમ્યાનિ પરસ્પરમ્
આ સાત પ્રદેશો ઊંચા-નીચા અને કઠણ પર્વતોથી ઘેરાયેલા છે, અને નદીઓના વહેણથી એક બીજાથી અલગ-અલગ અને અપ્રાપ્ય છે.
વસન્તિ તેષુ સત્ત્વાનિ નાનાજાતીનિ સર્વશઃ ઇમં હૈમવતં વર્ષં ભારતં નામ વિશ્રુતમ્
આ પ્રદેશોમાં અનેક જાતિના જીવો વસે છે. આ હિમવત પ્રદેશ 'ભારત' નામે પ્રસિદ્ધ છે.
હેમકૂટં પરં તસ્માન્ નામ્ના કિમ્પુરુષં સ્મૃતમ્ હેમકૂટાચ્ચ નિષધં હરિવર્ષં તદુચ્યતે
હેમકૂટથી આગળ કિમ્પુરુષ નામનું પ્રદેશ છે. હેમકૂટથી નિષધ સુધીનું પ્રદેશ હરિવર્ષ કહેવાય છે.
હરિવર્ષાત્પરં ચાપિ મેરોસ્તુ તદિલાવૃતમ્ ઇલાવૃતાત્પરં નીલં રમ્યકં નામ વિશ્રુતમ્
હરિવર્ષથી આગળ, મેરુ પર, ઇલાવૃત પ્રદેશ છે. ઇલાવૃતથી આગળ નીલ છે, જેને રમ્યક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
રમ્યકાદપરં શ્વેતં વિશ્રુતં તદ્ધિરણ્યકમ્ હિરણ્યકાત્પરં ચૈવ શૃઙ્ગશાકંકુરં સ્મૃતમ્
રમ્યકથી આગળ શ્વેત પ્રદેશ છે, જેને હિરણ્યક કહે છે. હિરણ્યકથી આગળ શ્રૃંગશાકંકુર નામે પ્રદેશ છે.
ધનુઃસંસ્થે તુ વિજ્ઞેયે દેવર્ષે દક્ષિણોત્તરે દીર્ઘાણિ તસ્ય ચત્વારિ મધ્યમં તદિલાવૃતમ્
દેવર્ષિ, ઉત્તર અને દક્ષિણમાં ધનુષ જેવું ગોઠવાયેલાં ચાર લાંબા પ્રદેશો છે, જેમાં મધ્યમાં ઇલાવૃત છે.
પૂર્વતો નિષધસ્યેદં વેદ્યર્ધં દક્ષિણં સ્મૃતમ્ પરં ત્વિલાવૃતં પશ્ચાદ્ વેદ્યર્ધં તુ તદુત્તરમ્
નિષધના પૂર્વે વેદીનું દક્ષિણ અર્ધ છે. પછી ઇલાવૃત આવે છે અને પશ્ચિમે વેદીનું ઉત્તર અર્ધ છે.
તયોર્મધ્યે તુ વિજ્ઞેયો મેરુર્યત્ર ત્વિલાવૃતમ્ દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ તુ
આ બંને વચ્ચે, જ્યાં ઇલાવૃત છે, ત્યાં મેરુ પર્વત છે. એ નીલના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તર તરફ છે.
ઉદગાયતો મહાશૈલો માલ્યવાન્નામ પર્વતઃ દ્વાત્રિંશતા સહસ્રેણ પ્રતીચ્યાં સાગરાનુગઃ
ઉત્તર તરફ માલ્યવાન નામનો મહાપર્વત ઊભો છે. એ પશ્ચિમ તરફ બત્રીસ હજાર સુધી ફેલાયો છે અને સમુદ્રની દિશામાં જાય છે.
માલ્યવાન્વૈ સહસ્રૈક આ નીલનિષધાયતઃ દ્વાત્રિંશત્ત્વેવમપ્યુક્તઃ પર્વતો ગન્ધમાદનઃ
માલ્યવાન પર્વત નીલ અને નિષધ પર્વતો વચ્ચે હજાર યોજન સુધી ફેલાયેલો છે. એ જ રીતે, ગંધમાદન પર્વત બત્રીસ યોજન પહોળો કહેવાય છે.
પરિમણ્ડલયોર્મધ્યે મેરુઃ કનકપર્વતઃ ચાતુર્વર્ણ્યસમો વર્ણૈશ્ ચતુરસ્રઃ સમુચ્છ્રિતઃ
આ બંને ગોળ પર્વતોના મધ્યમાં મેરુ નામનો સુવર્ણ પર્વત ઊભો છે. એ ચાર રંગો જેવો ચમકે છે અને ચાર બાજુથી ઊંચો છે.
નાનાવર્ણઃ સ પાર્શ્વેષુ પૂર્વાન્તે શ્વેત ઉચ્યતે પીતં તુ દક્ષિણં તસ્ય ભૃઙ્ગિપત્ત્રનિભં પરમ્ ઉત્તરં તસ્ય રક્તં વૈ ઇતિ વર્ણસમન્વિતઃ
મેરુ પર્વતના ચારે બાજુ જુદા-જુદા રંગો છે. પૂર્વ બાજુએ એ સફેદ છે, દક્ષિણ બાજુએ પીળો છે, ઉત્તર બાજુએ મધમાખીના પાંખ જેવો કાળો છે અને પશ્ચિમ બાજુએ લાલ છે. એ રીતે એ રંગોથી શોભે છે.
મેરુસ્તુ શુશુભે દિવ્યો રાજવત્સ તુ વેષ્ટિતઃ આદિત્યતરુણાભાસો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ
મેરુ પર્વત દિવ્ય તેજથી ઝગમગતો હતો, રાજધ્વજોથી ઘેરાયેલો હતો, ઉગતા સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતો અને ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો ચમકતો હતો.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ ચતુરાશીતિસૂચ્છ્રિતઃ પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદ્ અષ્ટાવિંશતિવિસ્તૃતઃ
મેરુ પર્વત ચોર્યાસી હજાર યોજન ઊંચો છે, તેના મૂળ ભાગમાં શોળ હજાર યોજન નીચે જાય છે અને એ અઠ્ઠાવીસ હજાર યોજન પહોળો છે.
વિસ્તરાદ્દ્વિગુણશ્ચાસ્ય પરીણાહઃ સમન્તતઃ સ પર્વતો મહાદિવ્યો દિવ્યૌષધિસમન્વિતઃ
એ પર્વતની પરિધિ એની પહોળાઈની બમણી છે. એ મહાન દિવ્ય પર્વત સર્વ દિવ્ય ઔષધિઓથી ભરેલો છે.
ભુવનૈરાવૃતઃ સર્વૈર્ જાતરૂપપરિષ્કૃતૈઃ તત્ર દેવગણાશ્ચૈવ ગન્ધર્વાસુરરાક્ષસાઃ શૈલરાજે પ્રમોદન્તે સર્વતો ઽપ્સરસાં ગણૈઃ
એ પર્વત ચારે બાજુ સોનાથી શોભતા લોકોથી ઘેરાયેલો છે. ત્યાં દેવો, ગંધર્વો, અસુરો અને રાક્ષસો અપ્સરાઓના સમૂહ સાથે આનંદ કરે છે.
સ તુ મેરુઃ પરિવૃતો ભુવનૈર્ભૂતભાવનૈઃ યસ્યેમે ચતુરો દેશા નાનાપાર્શ્વેષુ સંસ્થિતાઃ
એ મેરુ પર્વત અનેક લોકોથી ઘેરાયેલો છે, જે જીવાત્માઓના નિવાસસ્થાન છે. એની ચારે બાજુ આ ચાર પ્રદેશો વસેલા છે.
ભદ્રાશ્વં ભારતં ચૈવ કેતુમાલં ચ પશ્ચિમે ઉત્તરાશ્ચૈવ કુરવઃ કૃતપુણ્યપ્રતિશ્રયાઃ
પૂર્વ બાજુએ ભદ્રાશ્વ અને ભારત, પશ્ચિમ બાજુએ કેતુમાલ અને ઉત્તર બાજુએ કુરૂ દેશ છે, જે પુણ્યવાન લોકોના આશ્રયસ્થાન છે.
વિષ્કમ્ભપર્વતાસ્તદ્વન્ મન્દરો ગન્ધમાદનઃ વિપુલશ્ચ સુપાર્શ્વશ્ચ સર્વરત્નવિભૂષિતાઃ
ત્યાં આધારરૂપ પર્વતોમાં મંદર, ગંધમાદન, વિપુલ અને સુપાર્શ્વ છે, જે સર્વ પ્રકારના રત્નોથી શોભાયમાન છે.
અરુણોદં માનસં ચ સિતોદં ભદ્રસંજ્ઞિતમ્ તેષામુપરિ ચત્વારિ સરાંસિ ચ વનાનિ ચ
એ પર્વતોની ઉપર અરુણોદ, માનસ, સિતોદ અને ભદ્ર નામના ચાર સરોવર છે અને સાથે જ વનરાજીઓ છે.
તથા ભદ્રકદમ્બસ્તુ પર્વતે ગન્ધમાદને જમ્બૂવૃક્ષસ્તથાશ્વત્થો વિપુલે ઽથ વટઃ પરમ્
એ જ રીતે, ગંધમાદન પર્વત પર ભદ્ર કદંબ વૃક્ષ, વિપુલ પર્વત પર જાંબુ અને પિપળ અને મહાન વટવૃક્ષ ઉગે છે.
ગન્ધમાદનપાર્શ્વે તુ પશ્ચિમે ઽમરગણ્ડિકઃ દ્વાત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ યોજનૈઃ સર્વતઃ સમઃ
ગંધમાદન પર્વતની પશ્ચિમ બાજુએ અમરગંધિકા નામનું સ્થાન છે, જે બત્રીસ હજાર યોજન જેટલું બધે ફેલાયેલું છે.
તત્ર તે શુભકર્માણઃ કેતુમાલાઃ પરિશ્રુતાઃ તત્ર કાલાનલાઃ સર્વે મહાસત્ત્વા મહાબલાઃ
ત્યાં કેતુમાલ લોકો સારા કર્મો માટે પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં બધા જ કાલાનલ, મહાન શક્તિ અને બળ ધરાવતા જીવ વસે છે.
સ્ત્રિયશ્ ચોત્પલવર્ણાભાઃ સુન્દર્યઃ પ્રિયદર્શનાઃ તત્ર દિવ્યો મહાવૃક્ષઃ પનસઃ પત્ત્રભાસુરઃ
ત્યાંની સ્ત્રીઓ નીલકમળ જેવો રંગ ધરાવતી, સુંદર અને મોહક છે. ત્યાં દિવ્ય અને મહાન પનસનું વૃક્ષ છે, જેની પાંદડીઓ ચમકતી છે.
તસ્ય પીત્વા ફલરસં સંજીવન્તિ સમાયુતમ્ તસ્ય માલ્યવતઃ પાર્શ્વે પૂર્વે પૂર્વા તુ ગણ્ડિકા દ્વાત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ તત્રાપિ શતમુચ્યતે
એ વૃક્ષના ફળનો રસ પીવાથી તેઓ લાંબું આયુષ્ય પામે છે. માલ્યવાન પર્વતની પૂર્વ બાજુએ પૂર્વ ગંધિકા છે, જે પણ બત્રીસ હજાર યોજન જેટલી છે અને એવી જ જગ્યાઓ ત્યાં સો છે.
ભદ્રાશ્વસ્તત્ર વિજ્ઞેયો નિત્યં મુદિતમાનસઃ ભદ્રમાલવનં તત્ર કાલામ્રશ્ચ મહાદ્રુમઃ
ત્યાં ભદ્રાશ્વ નામનો દેશ છે, જે હંમેશા આનંદિત મનવાળો છે. ત્યાં ભદ્રમાલા નામનું વન અને કાળઆંબો નામનું મહાન વૃક્ષ છે.
તત્ર તે પુરુષાઃ શ્વેતા મહાસત્ત્વા મહાબલાઃ સ્ત્રિયઃ કુમુદવર્ણાભાઃ સુન્દર્યઃ પ્રિયદર્શનાઃ
ત્યાંના પુરુષો સફેદ રંગના, મહાન શક્તિ અને બળ ધરાવતા છે. સ્ત્રીઓ કુમુદ ફૂલ જેવો રંગ ધરાવતી, સુંદર અને મોહક છે.