નાભીબન્ધનસમ્ભૂતો બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ પૂર્વતઃ શ્વેતવર્ણસ્તુ બ્રાહ્મણ્યં તસ્ય તેન વૈ
બ્રહ્માના નાભિબંધનમાંથી જન્મેલો, જેમની જન્મ અવ્યક્ત છે; પૂર્વ બાજુએ સફેદ રંગ છે, તેથી તેનું બ્રાહ્મણત્વ માનવામાં આવે છે.
પીતશ્ચ દક્ષિણેનાસૌ તેન વૈશ્યત્વમિષ્યેત ભૃઙ્ગિપત્ત્રીનભશ્ ચૈવ પશ્ચિમેન સમન્વિતઃ તેનાસ્ય શૂદ્રતા સિદ્ધા મેરોર્ નામાર્થકર્મતઃ
દક્ષિણ બાજુએ પીળો રંગ છે, તેથી તેનું વૈશ્યત્વ સ્વીકારવામાં આવે છે; પશ્ચિમ બાજુએ ભૃંગી પાન જેવો રંગ છે, તેથી મેરુનું નામ, અર્થ અને કર્મથી તેનું શૂદ્રત્વ માનવામાં આવે છે.
પાર્શ્વમુત્તરતસ્તસ્ય રક્તવર્ણં સ્વભાવતઃ તેનાસ્ય ક્ષત્રભાવઃ સ્યાદ્ ઇતિ વર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
ઉત્તર બાજુએ તેનો સ્વાભાવિક રંગ લાલ છે, તેથી તેનું ક્ષત્રિયત્વ માનવામાં આવે છે; આ રીતે તેના રંગો વર્ણવાયા છે.
નીલશ્ચ વૈડૂર્યમયઃ શ્વેતઃ પીતો હિરણ્મયઃ મયૂરબર્હવર્ણશ્ચ શાતકૌમ્ભઃ સ શૃઙ્ગવાન્
તે નીલો છે, વૈડૂર્યમય છે, સફેદ છે, પીળો છે, સોનાનો છે, મોરપાંખ જેવો રંગ ધરાવે છે, શુદ્ધ સોનાનો છે અને શૃંગવાળો છે.
એતે પર્વતરાજાનઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ તેષામન્તરવિષ્કમ્ભો નવસાહસ્રમુચ્યતે
આ બધા પરવતોના રાજા છે, જ્યાં સિદ્ધો અને ચરણો આવતાં રહે છે. આ પરવતો વચ્ચેનું અંતર નવ હજાર કહેવાય છે.
મધ્યે ત્વિલાવૃતં નામ મહામેરોઃ સમન્તતઃ ચતુર્વિંશત્સહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણો યોજનૈઃ સમઃ
મહામેરુના ચારે બાજુમાં, વચ્ચે ઇલાવૃત નામનું પ્રદેશ છે, જે ચોવીસ હજાર યોજન પહોળું છે અને બધે સમાન છે.
મધ્યે તસ્ય મહામેરુર્ વિધૂમ ઇવ પાવકઃ વેદ્યર્ધં દક્ષિણં મેરોર્ ઉત્તરાર્ધં તથોત્તરમ્
આ પ્રદેશના મધ્યમાં મહામેરુ ઊભો છે, જેમ ધૂમરહિત અગ્નિ હોય તેમ. તેની અર્ધી વેદી દક્ષિણ તરફ છે અને બાકી અર્ધી ઉત્તર તરફ છે.
વર્ષાણિ યાનિ સપ્તાત્ર તેષાં વૈ વર્ષપર્વતાઃ દ્વે દ્વે સહસ્રે વિસ્તીર્ણા યોજનૈર્દક્ષિણોત્તરમ્
અહીંના સાત પ્રદેશોને પોતપોતાના પર્વતશ્રેણીઓ છે, દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફ દરેક પર્વતશ્રેણી બે હજાર યોજન પહોળી છે.
જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારસ્ તેષામાયામ ઉચ્યતે નીલશ્ચ નિષધશ્ચૈવ તેષાં હીનાશ્ચ યે પરે
જંબૂદ્વીપની પહોળાઈ એ પર્વતોની લંબાઈથી જાણી શકાય છે. નીલ અને નિષધ તથા બીજા દૂરના પર્વતો કદમાં નાના છે.
શ્વેતશ્ચ હેમકૂટશ્ચ હિમવાઞ્છૃઙ્ગવાંશ્ચ યઃ જમ્બૂદ્વીપપ્રમાણેણ ઋષભઃ પરિકીર્ત્યતે
શ્વેત, હેમકૂટ અને શિખરોવાળો હિમવાન પણ કહેવામાં આવ્યા છે. ઋષભ પર્વત જંબૂદ્વીપના માપ પ્રમાણે ઓળખાય છે.
તસ્માદ્દ્વાદશભાગેન હેમકૂટો ઽપિ હીયતે હિમવાન્વિંશભાગેન તસ્માદેવ પ્રહીયતે અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ હેમકૂટો મહાગિરિઃ
હેમકૂટ પર્વત એના કરતાં બારમા ભાગે ઓછો છે. હિમવાન એના કરતાં વીસમા ભાગે ઓછો છે. મહાન હેમકૂટ પર્વત અઠ્ઠાશી હજારનું માપ ધરાવે છે.
અશીતિર્હિમવાઞ્છૈલ આયતઃ પૂર્વપશ્ચિમે દ્વીપસ્ય મણ્ડલીભાવાદ્ ધ્રાસવૃદ્ધી પ્રકીર્તિતે
હિમવાન પર્વત પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી અશી હજાર લાંબો છે. દ્વીપનું ગોળાકાર સ્વરૂપ હોવાથી કદમાં ઘટાડો અને વધારો થાય છે.
વર્ષાણાં પર્વતાનાં ચ યથાભેદં તથોત્તરમ્ તેષાં મધ્યે જનપદાસ્ તાનિ વર્ષાણિ સપ્ત વૈ
પ્રદેશો અને પર્વતોમાં જેવો ભેદ છે, એ પ્રમાણે ઉત્તર પણ બદલાય છે. આ બધાની વચ્ચે વસાહતો છે અને એ જ સાત પ્રદેશો છે.
પ્રપાતવિષમૈસ્તૈસ્તુ પર્વતૈરાવૃતાનિ તુ સપ્ત તાનિ નદીભેદૈર્ અગમ્યાનિ પરસ્પરમ્
આ સાત પ્રદેશો ઊંચા-નીચા અને કઠણ પર્વતોથી ઘેરાયેલા છે, અને નદીઓના વહેણથી એક બીજાથી અલગ-અલગ અને અપ્રાપ્ય છે.
વસન્તિ તેષુ સત્ત્વાનિ નાનાજાતીનિ સર્વશઃ ઇમં હૈમવતં વર્ષં ભારતં નામ વિશ્રુતમ્
આ પ્રદેશોમાં અનેક જાતિના જીવો વસે છે. આ હિમવત પ્રદેશ 'ભારત' નામે પ્રસિદ્ધ છે.
હેમકૂટં પરં તસ્માન્ નામ્ના કિમ્પુરુષં સ્મૃતમ્ હેમકૂટાચ્ચ નિષધં હરિવર્ષં તદુચ્યતે
હેમકૂટથી આગળ કિમ્પુરુષ નામનું પ્રદેશ છે. હેમકૂટથી નિષધ સુધીનું પ્રદેશ હરિવર્ષ કહેવાય છે.
હરિવર્ષાત્પરં ચાપિ મેરોસ્તુ તદિલાવૃતમ્ ઇલાવૃતાત્પરં નીલં રમ્યકં નામ વિશ્રુતમ્
હરિવર્ષથી આગળ, મેરુ પર, ઇલાવૃત પ્રદેશ છે. ઇલાવૃતથી આગળ નીલ છે, જેને રમ્યક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
રમ્યકાદપરં શ્વેતં વિશ્રુતં તદ્ધિરણ્યકમ્ હિરણ્યકાત્પરં ચૈવ શૃઙ્ગશાકંકુરં સ્મૃતમ્
રમ્યકથી આગળ શ્વેત પ્રદેશ છે, જેને હિરણ્યક કહે છે. હિરણ્યકથી આગળ શ્રૃંગશાકંકુર નામે પ્રદેશ છે.
ધનુઃસંસ્થે તુ વિજ્ઞેયે દેવર્ષે દક્ષિણોત્તરે દીર્ઘાણિ તસ્ય ચત્વારિ મધ્યમં તદિલાવૃતમ્
દેવર્ષિ, ઉત્તર અને દક્ષિણમાં ધનુષ જેવું ગોઠવાયેલાં ચાર લાંબા પ્રદેશો છે, જેમાં મધ્યમાં ઇલાવૃત છે.
પૂર્વતો નિષધસ્યેદં વેદ્યર્ધં દક્ષિણં સ્મૃતમ્ પરં ત્વિલાવૃતં પશ્ચાદ્ વેદ્યર્ધં તુ તદુત્તરમ્
નિષધના પૂર્વે વેદીનું દક્ષિણ અર્ધ છે. પછી ઇલાવૃત આવે છે અને પશ્ચિમે વેદીનું ઉત્તર અર્ધ છે.
તયોર્મધ્યે તુ વિજ્ઞેયો મેરુર્યત્ર ત્વિલાવૃતમ્ દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ તુ
આ બંને વચ્ચે, જ્યાં ઇલાવૃત છે, ત્યાં મેરુ પર્વત છે. એ નીલના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તર તરફ છે.
ઉદગાયતો મહાશૈલો માલ્યવાન્નામ પર્વતઃ દ્વાત્રિંશતા સહસ્રેણ પ્રતીચ્યાં સાગરાનુગઃ
ઉત્તર તરફ માલ્યવાન નામનો મહાપર્વત ઊભો છે. એ પશ્ચિમ તરફ બત્રીસ હજાર સુધી ફેલાયો છે અને સમુદ્રની દિશામાં જાય છે.
માલ્યવાન્વૈ સહસ્રૈક આ નીલનિષધાયતઃ દ્વાત્રિંશત્ત્વેવમપ્યુક્તઃ પર્વતો ગન્ધમાદનઃ
માલ્યવાન પર્વત નીલ અને નિષધ પર્વતો વચ્ચે હજાર યોજન સુધી ફેલાયેલો છે. એ જ રીતે, ગંધમાદન પર્વત બત્રીસ યોજન પહોળો કહેવાય છે.
પરિમણ્ડલયોર્મધ્યે મેરુઃ કનકપર્વતઃ ચાતુર્વર્ણ્યસમો વર્ણૈશ્ ચતુરસ્રઃ સમુચ્છ્રિતઃ
આ બંને ગોળ પર્વતોના મધ્યમાં મેરુ નામનો સુવર્ણ પર્વત ઊભો છે. એ ચાર રંગો જેવો ચમકે છે અને ચાર બાજુથી ઊંચો છે.
નાનાવર્ણઃ સ પાર્શ્વેષુ પૂર્વાન્તે શ્વેત ઉચ્યતે પીતં તુ દક્ષિણં તસ્ય ભૃઙ્ગિપત્ત્રનિભં પરમ્ ઉત્તરં તસ્ય રક્તં વૈ ઇતિ વર્ણસમન્વિતઃ
મેરુ પર્વતના ચારે બાજુ જુદા-જુદા રંગો છે. પૂર્વ બાજુએ એ સફેદ છે, દક્ષિણ બાજુએ પીળો છે, ઉત્તર બાજુએ મધમાખીના પાંખ જેવો કાળો છે અને પશ્ચિમ બાજુએ લાલ છે. એ રીતે એ રંગોથી શોભે છે.
મેરુસ્તુ શુશુભે દિવ્યો રાજવત્સ તુ વેષ્ટિતઃ આદિત્યતરુણાભાસો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ
મેરુ પર્વત દિવ્ય તેજથી ઝગમગતો હતો, રાજધ્વજોથી ઘેરાયેલો હતો, ઉગતા સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતો અને ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો ચમકતો હતો.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ ચતુરાશીતિસૂચ્છ્રિતઃ પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદ્ અષ્ટાવિંશતિવિસ્તૃતઃ
મેરુ પર્વત ચોર્યાસી હજાર યોજન ઊંચો છે, તેના મૂળ ભાગમાં શોળ હજાર યોજન નીચે જાય છે અને એ અઠ્ઠાવીસ હજાર યોજન પહોળો છે.
વિસ્તરાદ્દ્વિગુણશ્ચાસ્ય પરીણાહઃ સમન્તતઃ સ પર્વતો મહાદિવ્યો દિવ્યૌષધિસમન્વિતઃ
એ પર્વતની પરિધિ એની પહોળાઈની બમણી છે. એ મહાન દિવ્ય પર્વત સર્વ દિવ્ય ઔષધિઓથી ભરેલો છે.
ભુવનૈરાવૃતઃ સર્વૈર્ જાતરૂપપરિષ્કૃતૈઃ તત્ર દેવગણાશ્ચૈવ ગન્ધર્વાસુરરાક્ષસાઃ શૈલરાજે પ્રમોદન્તે સર્વતો ઽપ્સરસાં ગણૈઃ
એ પર્વત ચારે બાજુ સોનાથી શોભતા લોકોથી ઘેરાયેલો છે. ત્યાં દેવો, ગંધર્વો, અસુરો અને રાક્ષસો અપ્સરાઓના સમૂહ સાથે આનંદ કરે છે.
સ તુ મેરુઃ પરિવૃતો ભુવનૈર્ભૂતભાવનૈઃ યસ્યેમે ચતુરો દેશા નાનાપાર્શ્વેષુ સંસ્થિતાઃ
એ મેરુ પર્વત અનેક લોકોથી ઘેરાયેલો છે, જે જીવાત્માઓના નિવાસસ્થાન છે. એની ચારે બાજુ આ ચાર પ્રદેશો વસેલા છે.