દશ તીર્થસહસ્રાણિ તિસ્રઃ કોટ્યસ્તથાપગાઃ માઘમાસે ગમિષ્યન્તિ ગઙ્ગાયાં ભરતર્ષભ
હે ભરતવંશી, માઘ મહિનામાં દસ હજાર તીર્થો અને ત્રીસ કરોડ પવિત્ર નદીઓ ગંગામાં આવે છે.
સ્વસ્થો ભવ મહારાજ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યમકણ્ટકમ્ પુનર્દ્રક્ષ્યસિ રાજેન્દ્ર યજમાનો વિશેષતઃ
મહારાજા, નિરાંતે રહો અને નિરાંકુશપણે રાજ્ય ભોગવો; રાજાધિરાજ, તું ફરીથી યજમાનને ખાસ કરીને જોઈશ.
ઇત્યુક્ત્વા સ મહાભાગો માર્કણ્ડેયો મહાતપાઃ યુધિષ્ઠિરસ્ય નૃપતેસ્ તત્રૈવાન્તરધીયત
આ રીતે કહ્યા પછી, મહાન તપસ્વી અને પુણ્યશાળી માર્કંડેય ત્યાં જ યુધિષ્ઠિર રાજાના સમક્ષ અદૃશ્ય થઈ ગયા.
તતસ્તત્ર સમાપ્લાવ્ય ગાત્રાણિ સગણો નૃપઃ યથોક્તેનાથ વિધિના પરાં નિર્વૃતિમાગમત્
પછી રાજાએ પોતાના સાથીઓ સાથે ત્યાં શરીર ધોઈને, જણાવેલા વિધિ પ્રમાણે પવિત્રતા અને પરમ સંતોષ પ્રાપ્ત કર્યો.
તથા ત્વમપિ દેવર્ષે પ્રયાગાભિમુખો ભવ અભિષેકં તુ કૃત્વાદ્ય કૃતકૃત્યો ભવિષ્યસિ
એ જ રીતે, હે દેવઋષિ, તું પણ પ્રયાગ તરફ જા; આજે અભિષેક કરીને તારો સર્વ કાર્ય પૂર્ણ થશે.
એવમુક્ત્વાથ નન્દીશસ્ તત્રૈવાન્તરધીયત નારદો ઽપિ જગામાશુ પ્રયાગાભિમુખસ્તથા
આ રીતે કહીને નંદીશ ત્યાં જ અદૃશ્ય થયા; અને નારદ પણ તરત પ્રયાગ તરફ ચાલ્યા.
તત્ર સ્નાત્વા ચ જપ્ત્વા ચ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા દાનં દત્ત્વા દ્વિજાગ્ર્યેભ્યો ગતઃ સ્વભવનં તદા
ત્યાં સ્નાન કરીને, મંત્રોનું જાપ કરીને, વિધિ પ્રમાણે કરમો કરીને અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને દાન આપી, પછી પોતાનાં ઘરે પરત ફર્યો.
કતિ દ્વીપાઃ સમુદ્રા વા પર્વતા વા કતિ પ્રભો કિયન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષુ નદ્યશ્ચ કાઃ સ્મૃતાઃ
પ્રભુ, કેટલાં દ્વીપો છે, કેટલાં સમુદ્રો અને કેટલાં પર્વતો છે? એમાં કેટલાં પ્રદેશો છે અને કયા નદીઓનું સ્મરણ થાય છે?
મહાભૂમિપ્રમાણં ચ લોકાલોકસ્તથૈવ ચ પર્યાપ્તિં પરિમાણં ચ ગતિશ્ચન્દ્રાર્કયોસ્તથા
મહાન ધરતીનું માપ કેટલું છે અને લોકાલોકનું પણ? ચંદ્ર અને સૂર્યની ગતિ, તેમનું વિસ્તરણ અને માપ કેટલું છે, એ પણ કહો.
એતદ્બ્રવીહિ નઃ સર્વં વિસ્તરેણ યથાર્થવિત્ ત્વદુક્તમેતત્સકલં શ્રોતુમિચ્છામહે વયમ્
આ બધું તમે જેમ જાણો છો તેમ વિગતે અમને કહો; તમારાં વચન અમને સાંભળવા ઇચ્છા છે.
દ્વીપભેદસહસ્રાણિ સપ્ત ચાન્તર્ગતાનિ ચ ન શક્યન્તે ક્રમેણેહ વક્તું વૈ સકલં જગત્
હજારો દ્વીપોના ભાગો છે અને તેમાં સાત મુખ્ય છે; આખું જગત અહીં ક્રમશઃ વર્ણવી શકાય તેમ નથી.
સપ્તૈવ તુ પ્રવક્ષ્યામિ ચન્દ્રાદિત્યગ્રહૈઃ સહ તેષાં મનુષ્યતર્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે
પણ હું માત્ર એ સાત દ્વીપો, ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહો સાથે વર્ણવીશ; તેમનું માપ મનુષ્યની સમજ પ્રમાણે કહેવાયું છે.
અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવાસ્ તાંસ્તુ તર્કેણ સાધયેત્ પ્રકૃતિભ્યઃ પરં યચ્ચ તદચિન્ત્યસ્ય લક્ષણમ્
જે વસ્તુઓ સમજથી પર છે, તેને તર્કથી સમજાવી શકાય નહીં; જે પ્રકૃતિથી પર છે, એ અચિંત્યનું લક્ષણ છે.
સપ્ત વર્ષાણિ વક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપં યથાવિધમ્ વિસ્તરં મણ્ડલં યચ્ચ યોજનૈસ્તાન્નિબોધત
હું જંબૂદ્વીપનાં સાત પ્રદેશો તેમનાં ક્રમ પ્રમાણે, તેમનું વિસ્તરણ અને મંડળ વર્ણવીશ; એનું માપ યોજનમાં સાંભળો.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ શતં દ્વીપસ્ય વિસ્તરઃ નાનાજનપદાકીર્ણં પુરૈશ્ચ વિવિધૈઃ શુભૈઃ
આ દ્વીપનું પહોળાઈ એક લાખ યોજન છે, જેમાં અનેક જાતિના લોકો વસે છે અને અનેક સુંદર શહેરોથી શોભાયમાન છે.
સિદ્ધચારણસંકીર્ણં પર્વતૈરુપશોભિતમ્ સર્વધાતુપિનદ્ધૈસ્તૈઃ શિલાજાલસમુદ્ગતૈઃ
તેમાં સિદ્ધો અને ચારણો વસે છે, પર્વતોથી શોભાયમાન છે, બધા ધાતુઓથી ભરપૂર છે અને મોટા પથ્થરોના ગાઢ સમૂહોથી ઊંચા છે.
પર્વતપ્રભવાભિશ્ચ નદીભિસ્તુ સમન્તતઃ પ્રાગાયતા મહાપાર્શ્વાઃ ષડિમે વર્ષપર્વતાઃ
આ આસપાસ પર્વતોમાંથી નીકળતી નદીઓ વહે છે, વિશાળ કાંઠાઓ સાથે; આ છ પર્વતો છે, જે પ્રદેશોને વહેંચે છે.
અવગાહ્ય હ્યુભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ હિમપ્રાયશ્ચ હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ હેમવાન્
બન્ને બાજુએ, પૂર્વ અને પશ્ચિમે, સમુદ્ર છે; ત્યાં હિમથી ભરેલો હિમવંત, હેમકૂટ અને હેમવાન પર્વત છે.
સર્વતઃ સુમુખશ્ચાપિ નિષધઃ પર્વતો મહાન્ ચાતુર્વર્ણ્યસ્તુ સૌવર્ણો મેરુશ્ચોલ્બમયઃ સ્મૃતઃ ચતુર્વિંશત્સહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ સ ચતુર્દિશમ્
આસપાસ સુંદર મુખવાળો વિશાળ નિષધ પર્વત છે; ચારે તરફ ચોવીસ હજાર યોજનમાં ફેલાયેલો, ચારે વર્ણવાળો, સોનાનો અને ઊંચો મેરુ પર્વત છે.
વૃત્તાકૃતિપ્રમાણશ્ચ ચતુરસ્રઃ સમાહિતઃ નાનાવર્ણૈઃ સમઃ પાર્શ્વૈઃ પ્રજાપતિગુણાન્વિતઃ
તેનું આકાર ગોળ છે પણ ચોરસ રીતે ગોઠવાયેલું છે, ચારેય બાજુ સમાન છે, અનેક રંગોથી શોભાયમાન છે અને પ્રજાપતિના ગુણોથી યુક્ત છે.
નાભીબન્ધનસમ્ભૂતો બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ પૂર્વતઃ શ્વેતવર્ણસ્તુ બ્રાહ્મણ્યં તસ્ય તેન વૈ
બ્રહ્માના નાભિબંધનમાંથી જન્મેલો, જેમની જન્મ અવ્યક્ત છે; પૂર્વ બાજુએ સફેદ રંગ છે, તેથી તેનું બ્રાહ્મણત્વ માનવામાં આવે છે.
પીતશ્ચ દક્ષિણેનાસૌ તેન વૈશ્યત્વમિષ્યેત ભૃઙ્ગિપત્ત્રીનભશ્ ચૈવ પશ્ચિમેન સમન્વિતઃ તેનાસ્ય શૂદ્રતા સિદ્ધા મેરોર્ નામાર્થકર્મતઃ
દક્ષિણ બાજુએ પીળો રંગ છે, તેથી તેનું વૈશ્યત્વ સ્વીકારવામાં આવે છે; પશ્ચિમ બાજુએ ભૃંગી પાન જેવો રંગ છે, તેથી મેરુનું નામ, અર્થ અને કર્મથી તેનું શૂદ્રત્વ માનવામાં આવે છે.
પાર્શ્વમુત્તરતસ્તસ્ય રક્તવર્ણં સ્વભાવતઃ તેનાસ્ય ક્ષત્રભાવઃ સ્યાદ્ ઇતિ વર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
ઉત્તર બાજુએ તેનો સ્વાભાવિક રંગ લાલ છે, તેથી તેનું ક્ષત્રિયત્વ માનવામાં આવે છે; આ રીતે તેના રંગો વર્ણવાયા છે.
નીલશ્ચ વૈડૂર્યમયઃ શ્વેતઃ પીતો હિરણ્મયઃ મયૂરબર્હવર્ણશ્ચ શાતકૌમ્ભઃ સ શૃઙ્ગવાન્
તે નીલો છે, વૈડૂર્યમય છે, સફેદ છે, પીળો છે, સોનાનો છે, મોરપાંખ જેવો રંગ ધરાવે છે, શુદ્ધ સોનાનો છે અને શૃંગવાળો છે.
એતે પર્વતરાજાનઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ તેષામન્તરવિષ્કમ્ભો નવસાહસ્રમુચ્યતે
આ બધા પરવતોના રાજા છે, જ્યાં સિદ્ધો અને ચરણો આવતાં રહે છે. આ પરવતો વચ્ચેનું અંતર નવ હજાર કહેવાય છે.
મધ્યે ત્વિલાવૃતં નામ મહામેરોઃ સમન્તતઃ ચતુર્વિંશત્સહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણો યોજનૈઃ સમઃ
મહામેરુના ચારે બાજુમાં, વચ્ચે ઇલાવૃત નામનું પ્રદેશ છે, જે ચોવીસ હજાર યોજન પહોળું છે અને બધે સમાન છે.
મધ્યે તસ્ય મહામેરુર્ વિધૂમ ઇવ પાવકઃ વેદ્યર્ધં દક્ષિણં મેરોર્ ઉત્તરાર્ધં તથોત્તરમ્
આ પ્રદેશના મધ્યમાં મહામેરુ ઊભો છે, જેમ ધૂમરહિત અગ્નિ હોય તેમ. તેની અર્ધી વેદી દક્ષિણ તરફ છે અને બાકી અર્ધી ઉત્તર તરફ છે.
વર્ષાણિ યાનિ સપ્તાત્ર તેષાં વૈ વર્ષપર્વતાઃ દ્વે દ્વે સહસ્રે વિસ્તીર્ણા યોજનૈર્દક્ષિણોત્તરમ્
અહીંના સાત પ્રદેશોને પોતપોતાના પર્વતશ્રેણીઓ છે, દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફ દરેક પર્વતશ્રેણી બે હજાર યોજન પહોળી છે.
જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારસ્ તેષામાયામ ઉચ્યતે નીલશ્ચ નિષધશ્ચૈવ તેષાં હીનાશ્ચ યે પરે
જંબૂદ્વીપની પહોળાઈ એ પર્વતોની લંબાઈથી જાણી શકાય છે. નીલ અને નિષધ તથા બીજા દૂરના પર્વતો કદમાં નાના છે.
શ્વેતશ્ચ હેમકૂટશ્ચ હિમવાઞ્છૃઙ્ગવાંશ્ચ યઃ જમ્બૂદ્વીપપ્રમાણેણ ઋષભઃ પરિકીર્ત્યતે
શ્વેત, હેમકૂટ અને શિખરોવાળો હિમવાન પણ કહેવામાં આવ્યા છે. ઋષભ પર્વત જંબૂદ્વીપના માપ પ્રમાણે ઓળખાય છે.