યસ્ત્વિદં કલ્ય ઉત્થાય માહાત્મ્યં પઠતે નરઃ પ્રયાગં સ્મરતે નિત્યં સ યાતિ પરમં પદમ્ મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ
જે મનુષ્ય પ્રભાતે ઉઠીને આ મહિમા વાંચે છે અને રોજ પ્રયાગનું સ્મરણ કરે છે, એ સર્વ પાપોથી છૂટીને પરમ પદને પામે છે અને રુદ્રલોકમાં જાય છે.
મમ વાક્યં ચ કર્તવ્યં મહારાજ બ્રવીમ્યહમ્ નિત્યં જપસ્વ જુહ્વસ્વ પ્રયાગે વિગતજ્વરઃ
મહારાજા, મારા વચનનું પાલન કરવું જોઈએ, હું તને કહું છું—પ્રયાગમાં નિરોગી રહીને હંમેશા જપ અને હવન કર.
પ્રયાગં સ્મર વૈ નિત્યં સહાસ્માભિર્યુધિષ્ઠિર સ્વયં પ્રાપ્સ્યસિ રાજેન્દ્ર સ્વર્ગલોકં ન સંશયઃ
યુધિષ્ઠિર, અમારા સાથે તું પણ હંમેશા પ્રયાગનું સ્મરણ કર; રાજાધિરાજ, તું નિશ્ચિત રૂપે સ્વર્ગલોકને પામશે—આમાં કોઈ સંશય નથી.
પ્રયાગમનુગચ્છેદ્વા વસતે વાપિ યો નરઃ સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ
જે મનુષ્ય પ્રયાગ જાય છે અથવા ત્યાં રહે છે, એ સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈને રુદ્રલોકને પામે છે.
પ્રતિગ્રહાદુપાવૃત્તઃ સંતુષ્ટો નિયતઃ શુચિઃ અહંકારનિવૃત્તશ્ચ સ તીર્થફલમશ્નુતે
જે મનુષ્ય દાન લેતો નથી, સંતોષી છે, નિયમિત અને શુદ્ધ છે, અને અહંકારથી મુક્ત છે, એ તીર્થફળને પ્રાપ્ત કરે છે.
અકોપનશ્ચ સત્યશ્ચ સત્યવાદી દૃઢવ્રતઃ આત્મોપમશ્ચ ભૂતેષુ સ તીર્થફલમશ્નુતે
જે ક્રોધ ન કરતો, સત્યવાદી, દૃઢવ્રતી અને સર્વ પ્રાણીઓમાં પોતાને જોતો હોય, એ તીર્થફળને પ્રાપ્ત કરે છે.
ઋષિભિઃ ક્રતવઃ પ્રોક્તા દેવૈશ્ચાપિ યથાક્રમમ્ ન હિ શક્યા દરિદ્રેણ યજ્ઞાઃ પ્રાપ્તું મહીપતે
ઋષિઓ અને દેવતાઓએ યજ્ઞોનું વિધાન કર્યું છે, પણ રાજા, ગરીબ માણસો માટે યજ્ઞ કરવું શક્ય નથી.
બહૂપકરણા યજ્ઞા નાનાસમ્ભારવિસ્તરાઃ પ્રાપ્યન્તે પાર્થિવૈરેતૈઃ સમૃદ્ધૈર્વૈ નરૈઃ ક્વચિત્
યજ્ઞોમાં અનેક સાધનો અને વિવિધ સામગ્રીની જરૂર પડે છે; એ તો ક્યારેક ધનવાન લોકો જ કરી શકે છે.
યો દરિદ્રૈરપિ વિધિઃ શક્યઃ પ્રાપ્તું નરેશ્વર તુલ્યો યજ્ઞફલૈઃ પુણ્યૈસ્ તન્નિબોધ યુધિષ્ઠિર
પાર્થિવ, એક એવો વિધિ છે કે ગરીબ માણસ પણ કરી શકે છે; યુધિષ્ઠિર, એ યજ્ઞફળ જેટલું પુણ્ય આપે છે—આ વાત જાણ.
ઋષીણાં પરમં ગુહ્યમ્ ઇદં ભરતસત્તમ તીર્થાનુગમનં પુણ્યં યજ્ઞેભ્યો ઽપિ વિશિષ્યતે
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આ ઋષિઓનું પરમ ગુપ્ત રહસ્ય છે—પવિત્ર તીર્થયાત્રા કરવું યજ્ઞ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે.
દશ તીર્થસહસ્રાણિ તિસ્રઃ કોટ્યસ્તથાપગાઃ માઘમાસે ગમિષ્યન્તિ ગઙ્ગાયાં ભરતર્ષભ
હે ભરતવંશી, માઘ મહિનામાં દસ હજાર તીર્થો અને ત્રીસ કરોડ પવિત્ર નદીઓ ગંગામાં આવે છે.
સ્વસ્થો ભવ મહારાજ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યમકણ્ટકમ્ પુનર્દ્રક્ષ્યસિ રાજેન્દ્ર યજમાનો વિશેષતઃ
મહારાજા, નિરાંતે રહો અને નિરાંકુશપણે રાજ્ય ભોગવો; રાજાધિરાજ, તું ફરીથી યજમાનને ખાસ કરીને જોઈશ.
ઇત્યુક્ત્વા સ મહાભાગો માર્કણ્ડેયો મહાતપાઃ યુધિષ્ઠિરસ્ય નૃપતેસ્ તત્રૈવાન્તરધીયત
આ રીતે કહ્યા પછી, મહાન તપસ્વી અને પુણ્યશાળી માર્કંડેય ત્યાં જ યુધિષ્ઠિર રાજાના સમક્ષ અદૃશ્ય થઈ ગયા.
તતસ્તત્ર સમાપ્લાવ્ય ગાત્રાણિ સગણો નૃપઃ યથોક્તેનાથ વિધિના પરાં નિર્વૃતિમાગમત્
પછી રાજાએ પોતાના સાથીઓ સાથે ત્યાં શરીર ધોઈને, જણાવેલા વિધિ પ્રમાણે પવિત્રતા અને પરમ સંતોષ પ્રાપ્ત કર્યો.
તથા ત્વમપિ દેવર્ષે પ્રયાગાભિમુખો ભવ અભિષેકં તુ કૃત્વાદ્ય કૃતકૃત્યો ભવિષ્યસિ
એ જ રીતે, હે દેવઋષિ, તું પણ પ્રયાગ તરફ જા; આજે અભિષેક કરીને તારો સર્વ કાર્ય પૂર્ણ થશે.
એવમુક્ત્વાથ નન્દીશસ્ તત્રૈવાન્તરધીયત નારદો ઽપિ જગામાશુ પ્રયાગાભિમુખસ્તથા
આ રીતે કહીને નંદીશ ત્યાં જ અદૃશ્ય થયા; અને નારદ પણ તરત પ્રયાગ તરફ ચાલ્યા.
તત્ર સ્નાત્વા ચ જપ્ત્વા ચ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા દાનં દત્ત્વા દ્વિજાગ્ર્યેભ્યો ગતઃ સ્વભવનં તદા
ત્યાં સ્નાન કરીને, મંત્રોનું જાપ કરીને, વિધિ પ્રમાણે કરમો કરીને અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને દાન આપી, પછી પોતાનાં ઘરે પરત ફર્યો.
કતિ દ્વીપાઃ સમુદ્રા વા પર્વતા વા કતિ પ્રભો કિયન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષુ નદ્યશ્ચ કાઃ સ્મૃતાઃ
પ્રભુ, કેટલાં દ્વીપો છે, કેટલાં સમુદ્રો અને કેટલાં પર્વતો છે? એમાં કેટલાં પ્રદેશો છે અને કયા નદીઓનું સ્મરણ થાય છે?
મહાભૂમિપ્રમાણં ચ લોકાલોકસ્તથૈવ ચ પર્યાપ્તિં પરિમાણં ચ ગતિશ્ચન્દ્રાર્કયોસ્તથા
મહાન ધરતીનું માપ કેટલું છે અને લોકાલોકનું પણ? ચંદ્ર અને સૂર્યની ગતિ, તેમનું વિસ્તરણ અને માપ કેટલું છે, એ પણ કહો.
એતદ્બ્રવીહિ નઃ સર્વં વિસ્તરેણ યથાર્થવિત્ ત્વદુક્તમેતત્સકલં શ્રોતુમિચ્છામહે વયમ્
આ બધું તમે જેમ જાણો છો તેમ વિગતે અમને કહો; તમારાં વચન અમને સાંભળવા ઇચ્છા છે.
દ્વીપભેદસહસ્રાણિ સપ્ત ચાન્તર્ગતાનિ ચ ન શક્યન્તે ક્રમેણેહ વક્તું વૈ સકલં જગત્
હજારો દ્વીપોના ભાગો છે અને તેમાં સાત મુખ્ય છે; આખું જગત અહીં ક્રમશઃ વર્ણવી શકાય તેમ નથી.
સપ્તૈવ તુ પ્રવક્ષ્યામિ ચન્દ્રાદિત્યગ્રહૈઃ સહ તેષાં મનુષ્યતર્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે
પણ હું માત્ર એ સાત દ્વીપો, ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહો સાથે વર્ણવીશ; તેમનું માપ મનુષ્યની સમજ પ્રમાણે કહેવાયું છે.
અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવાસ્ તાંસ્તુ તર્કેણ સાધયેત્ પ્રકૃતિભ્યઃ પરં યચ્ચ તદચિન્ત્યસ્ય લક્ષણમ્
જે વસ્તુઓ સમજથી પર છે, તેને તર્કથી સમજાવી શકાય નહીં; જે પ્રકૃતિથી પર છે, એ અચિંત્યનું લક્ષણ છે.
સપ્ત વર્ષાણિ વક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપં યથાવિધમ્ વિસ્તરં મણ્ડલં યચ્ચ યોજનૈસ્તાન્નિબોધત
હું જંબૂદ્વીપનાં સાત પ્રદેશો તેમનાં ક્રમ પ્રમાણે, તેમનું વિસ્તરણ અને મંડળ વર્ણવીશ; એનું માપ યોજનમાં સાંભળો.
યોજનાનાં સહસ્રાણિ શતં દ્વીપસ્ય વિસ્તરઃ નાનાજનપદાકીર્ણં પુરૈશ્ચ વિવિધૈઃ શુભૈઃ
આ દ્વીપનું પહોળાઈ એક લાખ યોજન છે, જેમાં અનેક જાતિના લોકો વસે છે અને અનેક સુંદર શહેરોથી શોભાયમાન છે.
સિદ્ધચારણસંકીર્ણં પર્વતૈરુપશોભિતમ્ સર્વધાતુપિનદ્ધૈસ્તૈઃ શિલાજાલસમુદ્ગતૈઃ
તેમાં સિદ્ધો અને ચારણો વસે છે, પર્વતોથી શોભાયમાન છે, બધા ધાતુઓથી ભરપૂર છે અને મોટા પથ્થરોના ગાઢ સમૂહોથી ઊંચા છે.
પર્વતપ્રભવાભિશ્ચ નદીભિસ્તુ સમન્તતઃ પ્રાગાયતા મહાપાર્શ્વાઃ ષડિમે વર્ષપર્વતાઃ
આ આસપાસ પર્વતોમાંથી નીકળતી નદીઓ વહે છે, વિશાળ કાંઠાઓ સાથે; આ છ પર્વતો છે, જે પ્રદેશોને વહેંચે છે.
અવગાહ્ય હ્યુભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ હિમપ્રાયશ્ચ હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ હેમવાન્
બન્ને બાજુએ, પૂર્વ અને પશ્ચિમે, સમુદ્ર છે; ત્યાં હિમથી ભરેલો હિમવંત, હેમકૂટ અને હેમવાન પર્વત છે.
સર્વતઃ સુમુખશ્ચાપિ નિષધઃ પર્વતો મહાન્ ચાતુર્વર્ણ્યસ્તુ સૌવર્ણો મેરુશ્ચોલ્બમયઃ સ્મૃતઃ ચતુર્વિંશત્સહસ્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ સ ચતુર્દિશમ્
આસપાસ સુંદર મુખવાળો વિશાળ નિષધ પર્વત છે; ચારે તરફ ચોવીસ હજાર યોજનમાં ફેલાયેલો, ચારે વર્ણવાળો, સોનાનો અને ઊંચો મેરુ પર્વત છે.
વૃત્તાકૃતિપ્રમાણશ્ચ ચતુરસ્રઃ સમાહિતઃ નાનાવર્ણૈઃ સમઃ પાર્શ્વૈઃ પ્રજાપતિગુણાન્વિતઃ
તેનું આકાર ગોળ છે પણ ચોરસ રીતે ગોઠવાયેલું છે, ચારેય બાજુ સમાન છે, અનેક રંગોથી શોભાયમાન છે અને પ્રજાપતિના ગુણોથી યુક્ત છે.