ગન્ધર્વૈશ્ચ પુરા દુગ્ધા વસુધા સાપ્સરોગણૈઃ વત્સં ચૈત્રરથં કૃત્વા ગન્ધાન્પદ્મદલે તથા
ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના સમૂહોએ ધરાનું દૂધ દોહ્યું, ચૈત્રરથને વાછરડો બનાવી, અને સુગંધ પદ્મપત્ર પર એકત્ર થયું.
દોગ્ધા વરરુચિર્નામ નાટ્યવેદસ્ય પારગઃ ગિરિભિર્વસુધા દુગ્ધા રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ
નાટ્યવેદના પંડિત વરરુચિ દોહનાર બન્યા; પર્વતો દ્વારા ધરાનું દૂધ દોહાયું, જેમાં વિવિધ રત્નો મળ્યા.
ઔષધાનિ ચ દિવ્યાનિ દોગ્ધા મેરુર્મહાચલઃ વત્સો ઽભૂદ્ધિમવાંસ્ તત્ર પાત્રં શૈલમયં પુનઃ
દિવ્ય ઔષધિઓ માટે મહાપર્વત મેરુ દોહનાર બન્યો; ત્યાં હિમવંત વાછરડો હતો અને પાત્ર ફરી પથ્થરનું હતું.
વૃક્ષૈશ્ચ વસુધા દુગ્ધા ક્ષીરં છિન્નપ્રરોહણમ્ પાલાશપાત્રે દોગ્ધા તુ શાલઃ પુષ્પલતાકુલઃ
વૃક્ષોએ પણ ધરાનું દૂધ દોહ્યું, જે કાપેલા ડાળીઓ માટે રસ હતું; પલાશના પાત્રમાં દોહનાર પુષ્પલતા ભરેલો શાલ વૃક્ષ હતો.
પ્લક્ષો ઽભવત્તતો વત્સઃ સર્વવૃક્ષો ધનાધિપઃ એવમન્યૈશ્ચ વસુધા તદા દુગ્ધા યથેપ્સિતમ્
પછી પ્લક્ષ વાછરડો બન્યો; બધા વૃક્ષોના સ્વામી દોહનાર બન્યા; એ રીતે ધરાએ અન્યોએ પણ પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે દૂધ દોહ્યું.
આયુર્ ધનાનિ સૌખ્યં ચ પૃથૌ રાજ્યં પ્રશાસતિ ન દરિદ્રસ્તદા કશ્ચિન્ ન રોગી ન ચ પાપકૃત્
પૃથુએ રાજ્ય ચલાવતું ત્યારે આયુષ્ય, ધન અને સુખ બધે વ્યાપક હતું; એ સમયે કોઈ ગરીબ નહોતો, કોઈ બીમાર નહોતો અને કોઈ પાપી નહોતો.
નોપસર્ગભયં કિંચિત્ પૃથૌ રાજનિ શાસતિ નિત્યં પ્રમુદિતા લોકા દુઃખશોકવિવર્જિતાઃ
પૃથુ રાજા શાસન કરતા, કોઈ પણ પ્રકારની આપત્તિનો ભય નહોતો; લોકો હંમેશાં આનંદિત અને દુઃખ-શોકથી મુક્ત રહેતા.
ધનુષ્કોટ્યા ચ શૈલેન્દ્રાન્ ઉત્સાર્ય સ મહાબલઃ ભુવસ્તલં સમં ચક્રે લોકાનાં હિતકામ્યયા
એ મહાબળવાને પોતાના ધનુષ્યના અગ્રથી મોટા પર્વતો દૂર કરી, લોકોના કલ્યાણ માટે ધરતીને સમાન બનાવી.
ન પુરગ્રામદુર્ગાણિ ન ચાયુધધરા નરાઃ ક્ષયાતિશયદુઃખં ચ નાર્થશાસ્ત્રસ્ય ચાદરઃ
ત્યારે ન શહેરો હતા, ન ગામડાં કે કિલ્લા; ન કોઈ હથિયાર ધારણ કરતો માણસ હતો, ન જરાશયના અતિશય દુઃખ, અને ન ધનના શાસ્ત્રમાં કોઈને રસ હતો.
ધર્મૈકવાસના લોકાઃ પૃથૌ રાજ્યં પ્રશાસતિ કથિતાનિ ચ પાત્રાણિ યત્ક્ષીરં ચ મયા તવ
પૃથુ રાજા શાસન કરતા, લોકો માત્ર ધર્મમાં જ મન લગાવતા; અને જે વાસણો અને દૂધની વાત મેં તને કહી, એ બધું હતું.
યેષાં યત્ર રુચિસ્તત્તદ્ દેયં તેભ્યો વિજાનતા યજ્ઞશ્રાદ્ધેષુ સર્વેષુ મયા તુભ્યં નિવેદિતમ્
જેને જે ઇચ્છા હોય, એ સમજદાર વ્યક્તિએ તેમને આપ્યું; બધા યજ્ઞો અને પિતૃકાર્યોમાં, જે કંઈ હતું, એ બધું મેં તને અર્પણ કર્યું.
દુહિતૃત્વં ગતા યસ્માત્ પૃથોર્ધર્મવતો મહી તદાનુરાગયોગાચ્ચ પૃથિવી વિશ્રુતા બુધૈઃ
પૃથુ ધર્મવાને પૃથ્વીને પોતાની દીકરી તરીકે સ્વીકારી, અને બંને વચ્ચેના પ્રેમથી, પૃથ્વીનું નામ વિદ્વાનોમાં પૃથ્વી તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.
આદિત્યવંશમખિલં વદ સૂત યથાક્રમમ્ સોમવંશં ચ તત્ત્વજ્ઞ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ
હે સૂત, તું સૂર્યવંશની આખી વંશાવળી ક્રમશઃ કહો, અને ચંદ્રવંશની પણ સાચી રીતે વર્ણના કર, કેમ કે તું સાચી વાત જાણે છે.
વિવસ્વાન્કશ્યપાત્ પૂર્વમ્ અદિત્યામભવત્ સુતઃ તસ્ય પત્નીત્રયં તદ્વત્ સંજ્ઞા રાજ્ઞી પ્રભા તથા
વિવસ્વાન પહેલાં કશ્યપ અને અદિતિથી જન્મ્યા હતા; તેમની ત્રણ પત્નીઓ હતી: સંજ્ઞા, રાણી અને પ્રભા.
રૈવતસ્ય સુતા રાજ્ઞી રેવતં સુષુવે સુતમ્ પ્રભા પ્રભાતં સુષુવે ત્વાષ્ટ્રી સંજ્ઞા તથા મનુમ્
રૈવતની પુત્રી રાણીએ રેવત નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો; પ્રભાએ પ્રભાતને અને ત્વષ્ટ્રી સંજ્ઞાએ મનુને જન્મ આપ્યો.
યમશ્ચ યમુના ચૈવ યમલૌ તુ બભૂવતુઃ તતસ્તેજોમયં રૂપમ્ અસહન્તી વિવસ્વતઃ
યમ અને યમુના બંને જમણા હતા; વિવસ્વાનના તેજસ્વી રૂપને સહન ન કરી શક્યા.
નારીમુત્પાદયામાસ સ્વશરીરાદનિન્દિતામ્ ત્વાષ્ટ્રી સ્વરૂપરૂપેણ નામ્ના છાયેતિ ભામિની
ત્વષ્ટ્રીએ પોતાના શરીરમાંથી નિર્દોષ અને પોતાને જેવું રૂપ ધરાવતી એક તેજસ્વી સ્ત્રી ઉત્પન્ન કરી, જેને છાયા નામ મળ્યું.
પુરતઃ સંસ્થિતાં દૃષ્ટ્વા સંજ્ઞા તાં પ્રત્યભાષત છાયે તં ભજ ભર્તારમ્ અસ્મદીયં વરાનને
સંજ્ઞાએ સામે ઊભેલી છાયાને જોઈને કહ્યું: 'હે સુંદર, મારા પતિની તું પોતાની જેમ સેવા કર.'
અપત્યાનિ મદીયાનિ માતૃસ્નેહેન પાલય તથેત્યુક્ત્વા તુ સા દેવમ્ અગમત્ ક્વાપિ સુવ્રતા
'મારા બાળકોને માતા સમાન પ્રેમથી સંભાળજે,' એમ કહીને એ સુવ્રતા દેવી ક્યાંક દેવતાઓ પાસે ચાલી ગઈ.
કામયામાસ દેવો ઽપિ સંજ્ઞેયમિતિ ચાદરાત્ જનયામાસ તસ્યાં તુ પુત્રં ચ મનુરૂપિણમ્
દેવતાએ પણ તેને સંજ્ઞા સમજીને, પ્રેમથી મનુ જેવા પુત્રને જન્મ આપ્યો.
સવર્ણત્વાચ્ચ સાવર્ણિર્ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય ચ તતઃ શનિં ચ તપતીં વિષ્ટિં ચૈવ ક્રમેણ તુ
તેના રંગ સમાન હોવાથી તેનું નામ સાવર્ણિ પડ્યું, જે મનુ વૈવસ્વતનો પુત્ર હતો; પછી ક્રમશઃ શનિ, તપતી અને વિષ્ટિ પણ જન્મ્યા.
છાયાયાં જનયામાસ સંજ્ઞેયમિતિ ભાસ્કરઃ છાયા સ્વપુત્રે ઽભ્યધિકં સ્નેહં ચક્રે મનૌ તથા
ભાસ્કરે છાયામાં સંતાન ઉત્પન્ન કર્યા, એમ સમજીને કે એ સંજ્ઞા છે; છાયાએ પોતાના બાળકો પર મનુ કરતાં વધારે પ્રેમ કર્યો.
પૂર્વો મનુસ્તુ ચક્ષામ ન યમઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ સંતર્જયામાસ તદા પાદમુદ્યમ્ય દક્ષિણમ્
મોટા મનુએ ધ્યાન ન આપ્યું, પણ યમ ગુસ્સામાં આવીને, જમણો પગ ઊંચકીને તેને ડરાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.
શશાપ ચ યમં છાયા સક્ષતઃ કૃમિસંયુતઃ પાદો ઽયમેકો ભવિતા પૂયશોણિતવિસ્રવઃ
છાયાએ યમને શાપ આપ્યો: 'તારો આ એક પગ ઘાયલ અને કીડાંથી ભરેલો રહેશે, અને એમાંથી પુંસ અને લોહી નીકળશે.'
નિવેદયામાસ પિતુર્ યમઃ શાપાદમર્ષિતઃ નિષ્કારણમહં શપ્તો માત્રા દેવ સકોપયા
યમરાજે ગુસ્સાથી પોતાના પિતાને કહ્યું: 'હે દેવ, મારી માતાએ ગુસ્સામાં મને કોઈ કારણ વિના શાપ આપ્યો છે.'
બાલભાવાન્મયા કિંચિદ્ ઉદ્યતશ્ ચરણઃ સકૃત્ મનુના વાર્યમાણાપિ મમ શાપમ્ અદાદ્ વિભો
મારી બાળપણની નાદાનીથી મેં થોડીવાર પગ ઉંચો કર્યો હતો; ત્યારે મનુએ મારી માતાને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, છતાં પણ તેમણે મને શાપ આપી દીધો, હે પ્રભુ.
પ્રાયો ન માતા સાસ્માકં શાપેનાહં યતો હતઃ દેવો ઽપ્યાહ યમં ભૂયઃ કિં કરોમિ મહામતે
એ સ્ત્રી અમારું માતૃત્વ લાયક નથી, કેમ કે હું તો તેના શાપથી બરબાદ થયો છું; ત્યારે દેવતાએ ફરી યમરાજને પૂછ્યું: 'હું હવે શું કરું, હે મહાન બુદ્ધિશાળી?'
મૌર્ખ્યાત્કસ્ય ન દુઃખં સ્યાદ્ અથવા કર્મસંતતિઃ અનિવાર્યા ભવસ્યાપિ કા કથાન્યેષુ જન્તુષુ
મૂર્ખાઈથી દુઃખ કોને થતું નથી? અથવા તો કર્મોની સાંકળથી? જો જન્મમરણ પણ ટાળી શકાય નહીં, તો બીજાં જીવજંતુઓનું શું કહેવું?
કૃકવાકુર્મયા દત્તો યઃ કૃમીન્ભક્ષયિષ્યતિ ક્લેદં ચ રુધિરં ચૈવ વત્સાયમ્ અપનેષ્યતિ
કૂકડીને જંતુઓ ખાવા માટે રાખવામાં આવી છે; એ ભેજ અને લોહી દૂર કરશે અને પોતાના બચ્ચાં પણ ખાઈ જશે.
એવમુક્તસ્તપસ્તેપે યમસ્તીવ્રં મહાયશાઃ ગોકર્ણતીર્થે વૈરાગ્યાત્ ફલપત્ત્રાનિલાશનઃ
આ રીતે કહ્યા પછી, યમરાજે ગોકર્ણ તીર્થે ભારે તપશ્ચર્યા કરી, ફક્ત પાન અને પવન પર જીવતો, વૈરાગ્યથી તપ કર્યો.