માધવાયેત્યુરો વિષ્ણોઃ કણ્ઠમ્ ઉત્કણ્ઠિને નમઃ શ્રીધરાય મુખં કેશાન્ કેશવાયેતિ નારદ
વિષ્ણુના ઉરૂ પર 'માધવને', ગળે 'ઉત્કંઠિને', મુખ પર 'શ્રીધરને' અને વાળમાં 'કેશવને' નમસ્કાર કહેવું, હે નારદ.
પૃષ્ઠં શાર્ઙ્ગધરાયેતિ શ્રવણૌ વરદાય વૈ સ્વનામ્ના શઙ્ખચક્રાસિગદાજલજપાણયે શિરઃ સર્વાત્મને બ્રહ્મન્ નમ ઇત્યભિપૂજયેત્
પીઠ પર 'શાર્ણ્ગધરને', કાન પર 'વરદને', અને પોતાના નામો — શંખ, ચક્ર, અસી, ગદા, કમળ — હાથમાં કહી, શિરે 'સર્વાત્માને નમસ્કાર' કહી પૂજા કરવી, હે બ્રાહ્મણ.
મત્સ્યમુત્પલસંયુક્તં હૈમં કૃત્વા તુ શક્તિતઃ ઉદકુમ્ભસમાયુક્તમ્ અગ્રતઃ સ્થાપયેદ્બુધઃ
શક્તિ પ્રમાણે સોનાનો માછલી અને કમળ બનાવી, તેને પાણીના ઘડાની સાથે આગળ રાખવી, એમ બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ સ્થાપિત કરવું.
ગુડપાત્રં તિલૈર્યુક્તં સિતવસ્ત્રાભિવેષ્ટિતમ્ રાત્રૌ જાગરણં કુર્યાદ્ ઇતિહાસકથાદિના
ગોળ અને તલથી ભરેલું પાત્ર સફેદ કપડામાં લપેટીને રાખવું. રાત્રે ઇતિહાસ કથાઓ વગેરે કહી જાગરણ કરવું.
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં બ્રાહ્મણાય કુટુમ્બિને સકાઞ્ચનોત્પલં દેવં સોદકુમ્ભં નિવેદયેત્
સવારે કુટુંબવાળા બ્રાહ્મણને સોનાનું કમળ અને પાણીનો ઘડો સાથે આપી, તેને દેવતારૂપે અર્પણ કરવું.
યથા ન મુચ્યસે દેવ સદા સર્વવિભૂતિભિઃ તથા મામુદ્ધરાશેષદુઃખસંસારકર્દમાત્
જે રીતે, હે દેવ, તમે ક્યારેય તમારી સર્વ શક્તિઓથી વિયુક્ત થતા નથી, એ જ રીતે મને અનંત દુઃખમય સંસારના કાદવમાંથી ઉગારજો.
દશાવતારરૂપાણિ પ્રતિમાસં ક્રમાન્મુને દત્તાત્રેયં તથા વ્યાસમ્ ઉત્પલેન સમન્વિતમ્ દદ્યાદેવં સમા યાવત્ પાષણ્ડાનભિવર્જયેત્
દરેક મહિનામાં ક્રમશઃ દશ અવતાર, દત્તાત્રેય અને વ્યાસજીની કમળ સાથેની પ્રતિમાઓ આપવી, અને જેટલા વર્ષ શક્ય હોય તેટલા વર્ષ પાશંડીઓને ટાળી દાન કરવું.
સમાપ્યૈવં યથાશક્ત્યા દ્વાદશ દ્વાદશીઃ પુનઃ સંવત્સરાન્તે લવણપર્વતેન સમન્વિતામ્ શય્યાં દદ્યાન્મુનિશ્રેષ્ઠ ગુરવે ધેનુસંયુતામ્
આ રીતે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે બાર દ્વાદશી વ્રત પૂર્ણ કર્યા પછી, વર્ષના અંતે, ગુરુને મીઠાના પર્વત અને ગાય સાથે શય્યા આપવી, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ.
ગ્રામં ચ શક્તિમાન્દદ્યાત્ ક્ષેત્રં વા ભવનાન્વિતમ્ ગુરું સમ્પૂજ્ય વિધિવદ્ વસ્ત્રાલંકારભૂષણૈઃ
શક્તિશાળી વ્યક્તિએ ગામ કે ઘરવાળું ખેતર ગુરુને યોગ્ય રીતે વસ્ત્ર, આભૂષણ અને શણગારથી સન્માન કરીને આપવું.
અન્યાનપિ યથાશક્ત્યા ભોજયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્ તર્પયેદ્ વસ્ત્રગોદાનૈ રત્નૌઘધનસંચયૈઃ અલ્પવિત્તો યથાશક્ત્યા સ્તોકં સ્તોકં સમાચરેત્
બીજા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ભોજન કરાવી, તેમને વસ્ત્ર, ગાય, રત્ન અને ધનથી સંતોષવા. જેની પાસે ઓછું હોય, એ પણ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે થોડું થોડું વર્ષભર કરવું.
યશ્ચાપ્યતીવ નિઃસ્વઃ સ્યાદ્ ભક્તિમાન્માધવં પ્રતિ પુષ્પાર્ચનવિધાનેન સ કુર્યાદ્વત્સરદ્વયમ્
અને જે કોઈ ખૂબ ગરીબ પણ માધવના ભક્ત હોય, તે ફૂલોથી પૂજા કરીને બે વર્ષ સુધી આ વ્રત કરવું.
અનેન વિધિના યસ્તુ વિભૂતિદ્વાદશીવ્રતમ્ કુર્યાત્પાપવિનિર્મુક્તઃ પિતૄણાં તારયેચ્છતમ્
જે વ્યક્તિ આ રીતે વિભૂતિ દ્વાદશી વ્રત કરે છે, તે પાપમુક્ત થાય છે અને પોતાના સો પિતૃઓને પણ ઉદ્ધાર કરે છે.
જન્મનાં શતસાહસ્રં ન શોકફલભાગ્ભવેત્ ન ચ વ્યાધિર્ભવેત્તસ્ય ન દારિદ્ર્યં ન બન્ધનમ્ વૈષ્ણવો વાથ શૈવો વા ભવેજ્જન્મનિ જન્મનિ
લાખો જન્મ સુધી કોઈને દુઃખનું ફળ મળતું નથી; એના જીવનમાં ન તો રોગ આવે છે, ન તો ગરીબી, ન તો બંધન. એ વ્યક્તિ ભલે વિષ્ણુભક્ત હોય કે શિવભક્ત, દરેક જન્મમાં એ આ રીતે સુખી રહે છે.
યાવદ્યુગસહસ્રાણાં શતમષ્ટોત્તરં ભવેત્ તાવત્સ્વર્ગે વસેદ્બ્રહ્મન્ ભૂપતિશ્ચ પુનર્ભવેત્
બ્રાહ્મણ, જે વ્યક્તિ છે, એ એક લાખ આઠ હજાર યુગો સુધી સ્વર્ગમાં વસે છે અને પછી ફરી પૃથ્વી પર રાજા બને છે.
પુરા રથંતરે કલ્પે રાજાસીત્પુષ્પવાહનઃ નામ્ના લોકેષુ વિખ્યાતસ્ તેજસા સૂર્યસંનિભઃ
પહેલાના રથંતર કલ્પમાં પુષ્પવાહન નામે એક રાજા હતો, જે પોતાની તેજસ્વિતાથી સૂર્ય સમાન અને ત્રણેય લોકોમાં પ્રસિદ્ધ હતો.
તપસા તસ્ય તુષ્ટેન ચતુર્વક્ત્રેણ નારદ કમલં કાઞ્ચનં દત્તં યથાકામગમં મુને
નારદ, એ રાજાએ પોતાની તપસ્યાથી ચતુરમુખ બ્રહ્માને પ્રસન્ન કર્યો અને બ્રહ્માએ તેને એક સોનાનું કમળ આપ્યું, જે તેની ઈચ્છા પ્રમાણે જ્યાં ઈચ્છે ત્યાં જઈ શકે એવું હતું.
લોકૈઃ સમસ્તૈર્ નગરવાસિભિઃ સહિતો નૃપઃ દ્વીપાનિ સુરલોકં ચ યથેષ્ટં વ્યચરત્તદા
એ રાજા પોતાના તમામ પ્રજાજનો અને શહેરવાસીઓ સાથે મળીને, જેવું મન થાય તે રીતે દ્વીપોમાં અને દેવલોકમાં ફરતો રહ્યો.
કલ્પાદૌ સપ્તમં દ્વીપં તસ્ય પુષ્કરવાસિનઃ લોકે ચ પૂજિતં યસ્માત્ પુષ્કરદ્વીપમુચ્યતે
કલ્પના આરંભે એ સાતમો દ્વીપ પુષ્કર નામે ઓળખાય છે, કારણ કે એમાં પુષ્પવાહન વસતો હતો અને એ જગતમાં બહુ માન્ય અને પૂજ્ય બન્યો.
દેવેન બ્રહ્મણા દત્તં યાનમસ્ય યતો ઽમ્બુજમ્ પુષ્પવાહનમિત્યાહુસ્ તસ્માત્તં દેવદાનવાઃ
બ્રહ્માએ તેને કમળરૂપ વાહન આપ્યું હતું, તેથી દેવો અને દાનવો તેને પુષ્પવાહન કહીને બોલાવતા.
નાગમ્યમસ્યાસ્તિ જગત્ત્રયે ઽપિ બ્રહ્મામ્બુજસ્થસ્ય તપો ઽનુભાવાત્ પત્ની ચ તસ્યાપ્રતિમા મુનીન્દ્ર નારીસહસ્રૈરભિતો ઽભિનન્દ્યા નામ્ના ચ લાવણ્યવતી બભૂવ સા પાર્વતીવેષ્ટતમા ભવસ્ય
બ્રહ્માના કમળ પર બેસીને કરેલી તપસ્યાના પ્રભાવથી, ત્રણેય લોકમાં એ માટે કંઈ અપ્રાપ્ય રહ્યું નથી. મુનિન્દ્ર, તેની પત્ની પણ અનન્ય સુંદર હતી, આસપાસ હજારો સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલી, લાવણ્યવતી નામે, ભવની સૌથી પ્રિય જેવી પાર્વતી સમાન.
તસ્યાત્મજાનામયુતં બભૂવ ધર્માત્મનામ્ અગ્ર્યધનુર્ધરાણામ્ તદાત્મનઃ સર્વમવેક્ષ્ય રાજા મુહુર્મુહુર્ વિસ્મયમાસસાદ સો ઽભ્યાગતં વીક્ષ્ય મુનિપ્રવીરં પ્રાચેતસં વાક્યમિદં બભાષે
એને ધર્મપ્રિય અને શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર એવા દસ હજાર પુત્રો હતા. રાજાએ આ બધું જોયું અને વારંવાર આશ્ચર્યમાં પડતો. પછી જ્યારે પ્રચેતસપુત્ર મહાન મુનિ ત્યાં આવ્યા, ત્યારે રાજાએ એમને કહ્યું:
કસ્માદ્વિભૂતિર્ અમલામરમર્ત્યપૂજ્યા જાતા ચ સર્વવિજિતામરસુન્દરીણામ્ ભાર્યા મમાલ્પતપસા પરિતોષિતેન દત્તં મમામ્બુજગૃહં ચ મુનીન્દ્ર ધાત્રા
હે મુનિન્દ્ર, આવું નિર્મળ યશ, દેવો અને મનુષ્યો દ્વારા પૂજ્ય, સર્વે પર વિજય મેળવનાર, કેમ પ્રાપ્ત થયું? અને હું તો ઓછી તપસ્યા કરનાર છતાં, સર્વે સ્ત્રીઓમાં સર્વોત્તમ એવી પત્ની અને બ્રહ્માએ આપેલું કમળમંદિર કેમ પ્રાપ્ત કર્યું?
યસ્મિન્પ્રવિષ્ટમપિ કોટિશતં નૃપાણાં સામાત્યકુઞ્જરરથૌઘજનાવૃતાનામ્ નો લક્ષ્યતે ક્વ ગતમમ્બરમધ્ય ઇન્દુસ્ તારાગણૈરિવ ગતઃ પરિતઃ સ્ફુરદ્ભિઃ
આ કમળમંદિરમાં જો કરોડો રાજાઓ પોતાના મંત્રીઓ, હાથીઓ, રથો અને પ્રજાજનો સાથે પ્રવેશ કરે તો પણ, એમને ક્યાં ગયા એ કોઈને ખબર પડતી નથી; જેમ આકાશમાં ચમકતા તારાઓ વચ્ચે ચાંદ્રમા અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
તસ્માત્કિમન્યજનનીજઠરોદ્ભવેન ધર્માદિકં કૃતમશેષફલાપ્તિહેતુઃ ભગવન્મયાથ તનયૈર્ અથવાનયાપિ ભદ્રં યદેતદખિલં કથય પ્રચેતઃ
તો પછી, આ બધું મારા કે મારા પુત્રોના કે આ સ્ત્રીના પૂર્વકર્મથી થયું છે કે કેમ? હે પ્રચેતસ, આ સર્વે પૂર્ણ ફળ મળવાનું શુભ કારણ શું છે, એ મને કહો.
મુનિરભ્યધાદથ ભવાન્તરિતં સમીક્ષ્ય પૃથ્વીપતેઃ પ્રસભમદ્ભુતહેતુવૃત્તમ્ જન્માભવત્તવ તુ લુબ્ધકુલે ઽતિઘોરે જાતસ્ત્વમપ્યનુદિનં કિલ પાપકારી
પછી મુનિએ રાજાના જીવનમાં થયેલા અદ્ભુત અને અજાયબી ભરેલા પ્રસંગો જોઈને કહ્યું: તું અગાઉના જન્મમાં અત્યંત કઠોર એવા શિકારીઓના કુટુંબમાં જન્મેલો હતો અને દરરોજ પાપકર્મ કરતો હતો.
વપુરપ્યભૂત્તવ પુનઃ પુરુષાઙ્ગસંધિર્ દુર્ગન્ધિસત્ત્વભુજગાવરણં સમન્તાત્ ન ચ તે સુહૃન્ ન સુતબન્ધુજનો ન તાતસ્ ત્વ્ આદૃક્સ્વસા ન જનની ચ તદાભિશસ્તા
તારો શરીર તો માનવનો હતો, પણ એમાં પ્રાણીઓના અંગો જોડાયેલા હતા, અને આસપાસ દુર્ગંધયુક્ત સાપોથી ઘેરાયેલો હતો. એ સમયે તને કોઈ મિત્ર, પુત્ર, સગાં, પિતા, બહેન કે માતા નહોતી—તેથી તું શાપગ્રસ્ત હતો.
અભિસંગતા પરમભીષ્ટતમા વિમુખી મહીશ તવ યોષિદિયમ્ અભૂદનાવૃષ્ટિરતીવ રૌદ્રા કદાચિદાહારનિમિત્તમસ્મિન્ ક્ષુત્પીડિતેનાથ તદા ન કિંચિદ્ આસાદિતં ધાન્યફલામિષાદ્યમ્
હે રાજા, જેને તું સૌથી વધુ પ્રેમ કરતો એ સ્ત્રી પણ તારી તરફથી મુખ ફેરવી ગઈ, ખૂબ જ ક્રૂર થઈ ગઈ, જાણે ભયાનક દુષ્કાળ આવી ગયો હોય. ક્યારેક તું ભૂખથી તડપતો, ત્યારે અનાજ, ફળ કે માંસ કંઈ જ મળતું નહોતું.
અથાભિદૃષ્ટં મહદમ્બુજાઢ્યં સરોવરં પઙ્કપરીતરોધઃ પદ્માન્યથાદાય તતો બહૂનિ ગતઃ પુરં વૈદિશનામધેયમ્
પછી તું એક મોટું કમળોથી ભરેલું સરોવર જોઈું, જેના કિનારે કાદવ હતો. ત્યાંથી તું ઘણા કમળ લઈ, વૈદિશા નામના શહેરમાં ગયો.
તન્મૌલ્યલાભાય પુરં સમસ્તં ભ્રાન્તં ત્વયાશેષમ્ અહસ્ તદાસીત્ ક્રેતા ન કશ્ચિત્કમલેષુ જાતઃ શ્રાન્તો ભૃશં ક્ષુત્પરિપીડિતશ્ચ
એ કમળ વેચવા માટે તું આખું શહેર ફરી વળ્યો, પણ એ દિવસે કોઈ ખરીદનાર મળ્યો નહીં. તું ખૂબ થાકી ગયો અને ભૂખથી પીડાતો બેઠો રહ્યો.
ઉપવિષ્ટસ્ત્વમેકસ્મિન્ સભાર્યો ભવનાઙ્ગણે અથ મઙ્ગલશબ્દશ્ચ ત્વયા રાત્રૌ મહાઞ્શ્રુતઃ
પછી તું પોતાની પત્ની સાથે એક ઘરના આંગણામાં બેઠો હતો, અને એ રાત્રે તારા કાનમાં એક મહાન મંગળધ્વનિ સંભળાઈ.