રવિસંક્રમણે ભૂમૌ ચન્દનેનાષ્ટપત્ત્રકમ્ પદ્મં સકર્ણિકં કુર્યાત્ તસ્મિન્નાવાહયેદ્રવિમ્
સૂર્યના સંક્રમણ સમયે જમીન પર ચંદનથી આઠ પાંખવાળું અને કર્ણિકા ધરાવતું કમળ બનાવવું અને તેમાં સૂર્યદેવનું આવાહન કરવું.
કર્ણિકાયાં ન્યસેત્સૂર્યમ્ આદિત્યં પૂર્વતસ્તતઃ નમ ઉષ્ણાર્ચિષે યામ્યે નમો ઋઙ્મણ્ડલાય ચ
કર્ણિકામાં સૂર્યને સ્થાપવું, પૂર્વ બાજુ આદિત્યને, પછી ઉષ્ણ કિરણવાળા, યામ્ય અને ઋગ્વેદમંડળને નમસ્કાર કરવો.
નમઃ સવિત્રે નૈરૃત્યે વારુણે તપનં પુનઃ વાયવ્યે તુ ભગં ન્યસ્ય પુનઃ પુનરથાર્ચયેત્
દક્ષિણપશ્ચિમ બાજુ સવિતાને, વરુણને અને ફરીથી તપનને નમસ્કાર કરવો; ઉત્તરપશ્ચિમમાં ભગને સ્થાપવું અને દરેકને વારંવાર પૂજવું.
માર્તણ્ડમુત્તરે વિષ્ણુમ્ ઈશાને વિન્યસેત્સદા ગન્ધમાલ્યફલૈર્ભક્ષ્યૈઃ સ્થણ્ડિલે પૂજયેત્તતઃ
ઉત્તર બાજુ માર્તંડને અને ઈશાન દિશામાં હંમેશા વિષ્ણુને સ્થાપવું; પછી સુગંધિત વસ્તુઓ, ફૂલો, ફળો અને ભોજનથી થાળીમાં પૂજા કરવી.
દ્વિજાય સોદકુમ્ભં ચ ઘૃતપાત્રં હિરણ્મયમ્ કમલં ચ યથાશક્ત્યા કારયિત્વા નિવેદયેત્
શક્તિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણને પાણીનો કુંભ, સોનાનો ઘીનો પાત્ર અને કમળ તૈયાર કરીને અર્પણ કરવું.
ચન્દનોદકપુષ્પૈશ્ચ દેવાયાર્ઘ્યં ન્યસેદ્ભુવિ વિશ્વાય વિશ્વરૂપાય વિશ્વધામ્ને સ્વયમ્ભુવે નમો ઽનન્ત નમો ધાત્રે ઋક્સામયજુષાં પતે
ચંદન, પાણી અને ફૂલો વડે દેવતાને જમીન પર અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું અને કહેવું: 'વિશ્વને, સર્વરૂપને, સર્વધામને, સ્વયંભૂને, અનંતને, ધાતાને, ઋક, સામ અને યજુર્વેદના સ્વામી ને નમસ્કાર.'
અનેન વિધિના સર્વં માસિ માસિ સમાચરેત્ વત્સરાન્તે ઽથવા કુર્યાત્ સર્વં દ્વાદશધા નરઃ
આ વિધિ પ્રમાણે દરેક મહિનામાં બધું કરવું, અથવા વર્ષના અંતે, અથવા બાર વખત બધું કરવું.
સંવત્સરાન્તે ઘૃતપાયસેન સંતર્પ્ય વહ્નિં દ્વિજપુંગવાંશ્ચ કુમ્ભાન્પુનર્દ્વાદશ ધેનુયુક્તાન્ સરત્નહૈરણ્મયપદ્મયુક્તાન્
વર્ષના અંતે ઘી અને દૂધથી અગ્નિ અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરીને, ફરીથી બાર પાણીના કુંભ, દરેક સાથે રત્ન અને સોનાના કમળથી સજ્જ ગાય આપવી.
પયસ્વિનીઃ શીલવતીશ્ચ દદ્યાદ્ ધર્મૈઃ શૃઙ્ગૈઃ રૌપ્યખુરૈશ્ચ યુક્તાઃ ગાવો ઽષ્ટ વા સપ્ત સકાંસ્યદોહા માલ્યામ્બરા વા ચતુરો ઽપ્યશક્તઃ દૌર્ગત્યયુક્તઃ કપિલામથૈકાં નિવેદયેદ્બ્રાહ્મણપુંગવાય
દૂધ આપતી અને સારા સ્વભાવવાળી, ધર્મપૂર્ણ શિંગ અને ચાંદીના ખુરવાળી ગાયો, આઠ કે સાત, કાંસ્યના દોહણપાત્ર અને ફૂલો-વસ્ત્રોથી સજ્જ આપી શકાય; શક્તિ ન હોય તો ઓછામાં ઓછું ચાર, અને અત્યંત ગરીબી હોય તો એક કપિલા ગાય શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને આપવી.
હૈમીં ચ દદ્યાત્પૃથિવીં સશેષામ્ આકાર્ય રૂપ્યામથ વા ચ તામ્રીમ્ પૈષ્ટીમશક્તઃ પ્રતિમાં વિધાય સૌવર્ણસૂર્યેણ સમં પ્રદદ્યાત્ ન વિત્તશાઠ્યં પુરુષો ઽત્ર કુર્યાત્ કુર્વન્નધો યાતિ ન સંશયો ઽત્ર
સોનાથી શોભિત ધરતી આપવી, શક્તિ ન હોય તો ચાંદી અથવા તાંબાથી, અને તે પણ શક્ય ન હોય તો પ્રતિમા બનાવી સોનાના સૂર્ય સાથે આપવી. અહીં સંપત્તિમાં છેતરપિંડી ન કરવી; જે કરે છે તે નિશ્ચયે પતિત થાય છે.
યાવન્મહેન્દ્રપ્રમુખૈર્નગેન્દ્રૈઃ પૃથ્વા ચ સપ્તાબ્ધિયુતેહ તિષ્ઠેત્ તાવત્સ ગન્ધર્વગણૈર્ અશેષૈઃ સમ્પૂજ્યતે નારદ નાકપૃષ્ઠે
જ્યાં સુધી મહેન્દ્ર સહિતના મહાપર્વતો અને સાત સમુદ્રો સાથે ધરતી ટકી છે, ત્યાં સુધી, હે નારદ, તે સ્વર્ગના શિખરે સર્વે ગંધર્વો દ્વારા પૂજિત રહે છે.
તતસ્તુ કર્મક્ષયમાપ્ય સપ્તદ્વીપાધિપઃ સ્યાત્કુલશીલયુક્તઃ સૃષ્ટેર્મુખે ઽવ્યઙ્ગવપુઃ સભાર્યઃ પ્રભૂતપુત્રાન્વયવન્દિતાઙ્ઘ્રિઃ
પછી, કર્મ ક્ષય થયા પછી, તે સાત દ્વીપોના અધિપતિ બને છે, ઉત્તમ કુળ અને સારા સ્વભાવથી યુક્ત, સર્જનના આરંભે નિર્વિકાર શરીર ધરાવતો, પત્ની સાથે અને ઘણા પુત્ર-વંશજોથી પૂજિત પદ પ્રાપ્ત કરે છે.
ઇતિ પઠતિ શૃણોતિ વાથ ભક્ત્યા વિધિમખિલં રવિસંક્રમસ્ય પુણ્યમ્ મતિમપિ ચ દદાતિ સો ઽપિ દેવૈર્ અમરપતેર્ભવને પ્રપૂજ્યતે ચ
જે ભક્તિપૂર્વક રવિ સંક્રમણની સમગ્ર વિધિ અને પુણ્યનું પઠન, શ્રવણ કે મનન કરે છે, એ પણ દેવતાઓ દ્વારા અમરપતિના ગૃહમાં પૂજિત થાય છે.
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ વિષ્ણોર્વ્રતમનુત્તમમ્ વિભૂતિદ્વાદશી નામ સર્વદેવનમસ્કૃતમ્
હે નારદ, સાંભળો, હવે હું સર્વ દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત એવા વિષ્ણુના શ્રેષ્ઠ વ્રત, જેને વિભૂતિ દ્વાદશી કહે છે, તેનું વર્ણન કરું છું.
કાર્ત્તિકે ચૈત્રવૈશાખે માર્ગશીર્ષે ચ ફાલ્ગુને આષાઢે વા દશમ્યાં તુ શુક્લાયાં લઘુભુઙ્નરઃ કૃત્વા સાયન્તનીં સંધ્યાં ગૃહ્ણીયાન્નિયમં બુધઃ
કાર્તિક, ચૈત્ર, વૈશાખ, માર્ગશીર્ષ, ફાગણ કે અષાઢ મહિનામાં, શુક્લ પક્ષની દશમીએ, મનુષ્યએ હલકું ભોજન કરવું, સાંજની સંધ્યા કરવી અને પછી સમજદારીથી નિયમ ગ્રહણ કરવો જોઈએ.
એકાદશ્યાં નિરાહારઃ સમભ્યર્ચ્ય જનાર્દનમ્ દ્વાદશ્યાં દ્વિજસંયુક્તઃ કરિષ્યે ભોજનં વિભો
એકાદશી ના દિવસે ઉપવાસ રાખી, યોગ્ય રીતે જનાર્દન ની પૂજા કર્યા પછી, દ્વાદશી ના દિવસે બ્રાહ્મણો સાથે ભોજન કરીશ, હે પ્રભુ.
તદવિઘ્નેન મે યાતુ સફલં સ્યાચ્ચ કેશવ નમો નારાયણાયેતિ વાચ્યં ચ સ્વપતા નિશિ
મારું વ્રત વિઘ્ન વિના પૂર્ણ થાય અને ફળદાયી બને, હે કેશવ. રાત્રે સુતા પહેલા 'નમો નારાયણ' કહેવું જોઈએ.
તતઃ પ્રભાત ઉત્થાય કૃતસ્નાનજપઃ શુચિઃ પૂજયેત્પુણ્ડરીકાક્ષં શુક્લમાલ્યાનુલેપનૈઃ
પછી સવારે વહેલા ઉઠીને, સ્નાન અને જપ કરીને, શુદ્ધ થઈને, પુંડરીકાક્ષ ની પૂજા સફેદ ફૂલો અને ચંદનથી કરવી.
વિભૂતયે નમઃ પાદાવ્ અશોકાય ચ જાનુની નમઃ શિવાયેત્યૂરૂ ચ વિશ્વમૂર્તે નમઃ કટિમ્
પગે 'વિભૂતિને નમસ્કાર', ઘૂંટણે 'અશોકને નમસ્કાર', જાંઘે 'શિવને નમસ્કાર', કમરે 'વિશ્વમૂર્તિને નમસ્કાર' કહેવું.
કન્દર્પાય નમો મેઢ્રમ્ આદિત્યાય નમઃ કરૌ દામોદરાયેત્યુદરં વાસુદેવાય ચ સ્તનૌ
મેઢે 'કંદર્પને નમસ્કાર', હાથમાં 'આદિત્યને નમસ્કાર', પેટ પર 'દામોદરને નમસ્કાર' અને છાતી પર 'વાસુદેવને નમસ્કાર' કહેવું.
માધવાયેત્યુરો વિષ્ણોઃ કણ્ઠમ્ ઉત્કણ્ઠિને નમઃ શ્રીધરાય મુખં કેશાન્ કેશવાયેતિ નારદ
વિષ્ણુના ઉરૂ પર 'માધવને', ગળે 'ઉત્કંઠિને', મુખ પર 'શ્રીધરને' અને વાળમાં 'કેશવને' નમસ્કાર કહેવું, હે નારદ.
પૃષ્ઠં શાર્ઙ્ગધરાયેતિ શ્રવણૌ વરદાય વૈ સ્વનામ્ના શઙ્ખચક્રાસિગદાજલજપાણયે શિરઃ સર્વાત્મને બ્રહ્મન્ નમ ઇત્યભિપૂજયેત્
પીઠ પર 'શાર્ણ્ગધરને', કાન પર 'વરદને', અને પોતાના નામો — શંખ, ચક્ર, અસી, ગદા, કમળ — હાથમાં કહી, શિરે 'સર્વાત્માને નમસ્કાર' કહી પૂજા કરવી, હે બ્રાહ્મણ.
મત્સ્યમુત્પલસંયુક્તં હૈમં કૃત્વા તુ શક્તિતઃ ઉદકુમ્ભસમાયુક્તમ્ અગ્રતઃ સ્થાપયેદ્બુધઃ
શક્તિ પ્રમાણે સોનાનો માછલી અને કમળ બનાવી, તેને પાણીના ઘડાની સાથે આગળ રાખવી, એમ બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ સ્થાપિત કરવું.
ગુડપાત્રં તિલૈર્યુક્તં સિતવસ્ત્રાભિવેષ્ટિતમ્ રાત્રૌ જાગરણં કુર્યાદ્ ઇતિહાસકથાદિના
ગોળ અને તલથી ભરેલું પાત્ર સફેદ કપડામાં લપેટીને રાખવું. રાત્રે ઇતિહાસ કથાઓ વગેરે કહી જાગરણ કરવું.
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં બ્રાહ્મણાય કુટુમ્બિને સકાઞ્ચનોત્પલં દેવં સોદકુમ્ભં નિવેદયેત્
સવારે કુટુંબવાળા બ્રાહ્મણને સોનાનું કમળ અને પાણીનો ઘડો સાથે આપી, તેને દેવતારૂપે અર્પણ કરવું.
યથા ન મુચ્યસે દેવ સદા સર્વવિભૂતિભિઃ તથા મામુદ્ધરાશેષદુઃખસંસારકર્દમાત્
જે રીતે, હે દેવ, તમે ક્યારેય તમારી સર્વ શક્તિઓથી વિયુક્ત થતા નથી, એ જ રીતે મને અનંત દુઃખમય સંસારના કાદવમાંથી ઉગારજો.
દશાવતારરૂપાણિ પ્રતિમાસં ક્રમાન્મુને દત્તાત્રેયં તથા વ્યાસમ્ ઉત્પલેન સમન્વિતમ્ દદ્યાદેવં સમા યાવત્ પાષણ્ડાનભિવર્જયેત્
દરેક મહિનામાં ક્રમશઃ દશ અવતાર, દત્તાત્રેય અને વ્યાસજીની કમળ સાથેની પ્રતિમાઓ આપવી, અને જેટલા વર્ષ શક્ય હોય તેટલા વર્ષ પાશંડીઓને ટાળી દાન કરવું.
સમાપ્યૈવં યથાશક્ત્યા દ્વાદશ દ્વાદશીઃ પુનઃ સંવત્સરાન્તે લવણપર્વતેન સમન્વિતામ્ શય્યાં દદ્યાન્મુનિશ્રેષ્ઠ ગુરવે ધેનુસંયુતામ્
આ રીતે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે બાર દ્વાદશી વ્રત પૂર્ણ કર્યા પછી, વર્ષના અંતે, ગુરુને મીઠાના પર્વત અને ગાય સાથે શય્યા આપવી, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ.
ગ્રામં ચ શક્તિમાન્દદ્યાત્ ક્ષેત્રં વા ભવનાન્વિતમ્ ગુરું સમ્પૂજ્ય વિધિવદ્ વસ્ત્રાલંકારભૂષણૈઃ
શક્તિશાળી વ્યક્તિએ ગામ કે ઘરવાળું ખેતર ગુરુને યોગ્ય રીતે વસ્ત્ર, આભૂષણ અને શણગારથી સન્માન કરીને આપવું.
અન્યાનપિ યથાશક્ત્યા ભોજયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્ તર્પયેદ્ વસ્ત્રગોદાનૈ રત્નૌઘધનસંચયૈઃ અલ્પવિત્તો યથાશક્ત્યા સ્તોકં સ્તોકં સમાચરેત્
બીજા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ભોજન કરાવી, તેમને વસ્ત્ર, ગાય, રત્ન અને ધનથી સંતોષવા. જેની પાસે ઓછું હોય, એ પણ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે થોડું થોડું વર્ષભર કરવું.