વિવસ્વાનતિનામા ચ ષષ્ઠે સપ્તર્ષયો ઽપરે ચાક્ષુષસ્યાન્તરે દેવા લેખા નામ પરિશ્રુતાઃ
છઠ્ઠા મન્વંતર ચાક્ષુષમાં વિવસ્વાન અને અતિ નામના સાત મહર્ષિ ગણાય છે. એ મન્વંતરમાં દેવતાઓને લેખા નામે ઓળખવામાં આવે છે.
ઋભવો ઽથ ઋભાદ્યાશ્ ચ વારિમૂલા દિવૌકસઃ ચાક્ષુષસ્યાન્તરે પ્રોક્તા દેવાનાં પઞ્ચ યોનયઃ
ઋભુ અને ઋભુથી શરૂ થતા, જળમૂળ ધરાવતા દેવતાઓ ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં કહેવાય છે. તેમાં દેવતાઓની પાંચ જાતિઓનું વર્ણન છે.
રુરુપ્રભૃતયસ્તદ્વચ્ ચાક્ષુષસ્ય સુતા દશ પ્રોક્તાઃ સ્વાયમ્ભુવે વંશે યે મયા પૂર્વમેવ તુ
તે જ રીતે, ચાક્ષુષના દસ પુત્રો, રૂરુથી શરૂ કરીને, ઉલ્લેખાયા છે. જેમ મેં અગાઉ સ્વાયંભુવ વંશમાં જણાવ્યું હતું.
અન્તરં ચાક્ષુષં ચૈતન્ મયા તે પરિકીર્તિતમ્ સપ્તમં તત્પ્રવક્ષ્યામિ યદ્વૈવસ્વતમુચ્યતે
આ રીતે મેં તને ચાક્ષુષ મન્વંતરનું વર્ણન કર્યું. હવે હું સાતમું, વૈવસ્વત મન્વંતર કહું છું.
અત્રિશ્ ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ કશ્યપો ગૌતમસ્તથા ભરદ્વાજસ્તથા યોગી વિશ્વામિત્રઃ પ્રતાપવાન્
અત્રિ, વસિષ્ઠ, કશ્યપ, ગૌતમ, યોગી ભરદ્વાજ અને પરાક્રમી વિશ્વામિત્ર—
જમદગ્નિશ્ચ સપ્તૈતે સામ્પ્રતં યે મહર્ષયઃ કૃત્વા ધર્મવ્યવસ્થાનં પ્રયાન્તિ પરમં પદમ્
અને જમદગ્નિ—આ સાત મહર્ષિ આજના સમયમાં છે. તેમણે ધર્મની વ્યવસ્થા કરી અને પછી પરમ પદને પામ્યા.
સાધ્યા વિશ્વે ચ રુદ્રાશ્ચ મરુતો વસવો ઽશ્વિનૌ આદિત્યાશ્ચ સુરાસ્તદ્વત્ સપ્ત દેવગણાઃ સ્મૃતાઃ
સાધ્ય, વિશ્વે, રુદ્ર, મરુત, વસુ, અશ્વિનીકુમાર અને આદિત્ય—આ સાતેય દેવગણો દેવતાઓ તરીકે જાણીતા છે.
ઇક્ષ્વાકુપ્રમુખાશ્ચાસ્ય દશ પુત્રાઃ સ્મૃતા ભુવિ મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ સપ્ત સપ્ત મહર્ષયઃ
ઇક્ષ્વાકુથી શરૂ કરીને તેના દસ પુત્રો પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ છે. દરેક મન્વંતરમાં સાત મહર્ષિ હોય છે.
કૃત્વા ધર્મવ્યવસ્થાનં પ્રયાન્તિ પરમં પદમ્ સાવર્ણ્યસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ મનોર્ભાવિ તથાન્તરમ્
ધર્મની વ્યવસ્થા કરીને તેઓ પરમ પદે જાય છે. હવે હું ભાવિ સાવર્ણિ મન્વંતરનું વર્ણન કરું છું.
અશ્વત્થામા શરદ્વાંશ્ચ કૌશિકો ગાલવસ્તથા શતાનન્દઃ કાશ્યપશ્ચ રામશ્ચ ઋષયઃ સ્મૃતાઃ
અશ્વત્થામાન, શરદ્વાન, કૌશિક, ગાલવ, શતાનંદ, કાશ્યપ અને રામ—આ ઋષિ તરીકે જાણીતા છે.
ધૃતિર્ વરીયાન્ યવસઃ સુવર્ણો વષ્ટિરેવ ચ ચરિષ્ણુર્ ઈડ્યઃ સુમતિર્ વસુઃ શુક્રશ્ચ વીર્યવાન્
ધૃતિ બધાથી વધારે શક્તિશાળી છે, યવસ સોનાની જેમ છે, વષ્ટિ પણ એ જ રીતે છે, ચલનારો પ્રશંસનીય છે, સુમતિ એ સંપત્તિ છે અને શુક્ર બલવાન છે.
ભવિષ્યા દશ સાવર્ણેર્ મનોઃ પુત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ રૌચ્યાદયસ્તથાન્યે ઽપિ મનવઃ સંપ્રકીર્તિતાઃ
ભાવિ સમયમાં સાવર્ણિ મનુના દસ પુત્રો, જેમના પ્રારંભે રૌચ્ય આવે છે, તેઓ કહેવાયા છે અને બીજા મનુઓનું પણ એ જ રીતે વર્ણન થયું છે.
રુચેઃ પ્રજાપતેઃ પુત્રો રૌચ્યો નામ ભવિષ્યતિ મનુર્ ભૂતિસુતસ્ તદ્વદ્ ભૌત્યો નામ ભવિષ્યતિ
રુચિ નામના પ્રજાપતિના પુત્ર રૌચ્ય નામે મનુ થશે; એ જ રીતે, ભૂતિના પુત્ર ભૌત્ય પણ મનુ બનશે.
તતસ્તુ મેરુસાવર્ણિર્ બ્રહ્મસૂનુર્ મનુઃ સ્મૃતઃ ઋતશ્ચ ઋતધામા ચ વિષ્વક્સેનો મનુસ્ તથા
પછી મેરુસાવર્ણિ, જે બ્રહ્માના પુત્ર છે, મનુ તરીકે ઓળખાય છે; ઋત, ઋતધામા અને વિશ્વક્ષેન પણ મનુ કહેવાય છે.
અતીતાનાગતાશ્ચૈતે મનવઃ પરિકીર્તિતાઃ ષડૂનં યુગસાહસ્રમ્ એભિર્ વ્યાપ્તં નરાધિપ
આ બધા મનુઓ, જે ગયા અને આવનારા છે, એમનું વર્ણન થયું છે; રાજા, એમના દ્વારા લગભગ છ હજાર યુગો વીતી ગયા છે.
સ્વે સ્વે ઽન્તરે સર્વમિદમ્ ઉત્પાદ્ય સચરાચરમ્ કલ્પક્ષયે વિનિર્વૃત્તે મુચ્યન્તે બ્રહ્મણા સહા
દરેક મનુના સમયમાં, ચાલતું અને અચળ બધું સર્જાય છે; કલ્પના અંતે, જ્યારે બધું પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે એ બધા બ્રહ્મા સાથે મુક્ત થાય છે.
એતે યુગસહસ્રાન્તે વિનશ્યન્તિ પુનઃ પુનઃ બ્રહ્માદ્યા વિષ્ણુસાયુજ્યં યાતા યાસ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ
આ હજારો યુગોના અંતે, બ્રહ્મા અને બીજા વારંવાર નાશ પામે છે; દ્વિજો, તેઓએ વિષ્ણુ સાથે એકત્વ મેળવ્યું છે અને ફરીથી મેળવશે.
બહુભિર્ ધારિણી ભુક્તા ભૂપાલૈઃ શ્રૂયતે પુરા પાર્થિવાઃ પૃથિવીયોગાત્ પૃથિવી કસ્ય યોગતઃ
ભૂમિને ઘણા રાજાઓએ પેહલા ભોગવી છે એવું સાંભળવામાં આવે છે; રાજા, જ્યારે પૃથ્વી રાજાથી વિયોગ પામે છે, ત્યારે કોના સંગથી એ ફરી જોડાય છે?
કિમ્ અર્થં ચ કૃતા સંજ્ઞા ભૂમેઃ કિં પારિભાષિકી ગૌર્ ઇતીયં ચ વિખ્યાતા સૂત કસ્માદ્બ્રવીહિ નઃ
ભૂમિને આ નામ શા માટે મળ્યું? એનું 'ગૌ' નામ શા માટે કહેવાય છે? સુત, એનું પ્રખ્યાત નામ કેમ પડ્યું એ અમને કહો.
વંશે સ્વાયમ્ભુવસ્યાસીદ્ અઙ્ગો નામ પ્રજાપતિઃ મૃત્યોસ્તુ દુહિતા તેન પરિણીતા સુદુર્મુખા
સ્વાયંભુવ વંશમાં અંગ નામના પ્રજાપતિ હતા; તેમણે મૃત્યુની પુત્રી સુદુર્મુખાને પત્ની બનાવી.
સુનીથા નામ તસ્યાસ્તુ વેનો નામ સુતઃ પુરા અધર્મનિરતશ્ચાસીદ્ બલવાન્ વસુધાધિપઃ
એમને સુનીથા નામની પત્ની અને વેન નામનો પુત્ર થયો; એ પ્રાચીન સમયમાં અધર્મમાં લાગેલો, પણ શક્તિશાળી ધરતીનો રાજા હતો.
લોકે ઽપ્યધર્મકૃજ્જાતઃ પરભાર્યાપહારકઃ ધર્માચારસ્ય સિદ્ધ્યર્થં જગતો ઽથ મહર્ષિભિઃ
એ જગતમાં પણ અધર્મી અને પરસ્ત્રી અપહરણ કરનાર હતો; ત્યારે જગતમાં ધર્મની સ્થાપના માટે મહર્ષિઓએ—
અનુનીતો ઽપિ ન દદાવ્ અનુજ્ઞાં સ યદા તતઃ શાપેન મારયિત્વૈનમ્ અરાજકમયાર્દિતાઃ
એમને વિનંતી કરી છતાં પણ તેણે મંજૂરી આપી નહોતી; તેથી મહર્ષિઓએ શાપથી તેને મારી નાંખ્યો અને રાજા વગર દુઃખી થયા.
મમન્થુર્ બ્રાહ્મણાસ્તસ્ય બલાદ્દેહમકલ્મષાઃ તત્કાયાન્મથ્યમાનાત્તુ નિપેતુર્મ્લેચ્છજાતયઃ
પવિત્ર બ્રાહ્મણોએ તેની દેહને બળપૂર્વક મથન કર્યો; એ દેહમાંથી મલેચ્છ જાતિઓ જન્મી પડી.
શરીરે માતુરંશેન કૃષ્ણાઞ્જનસમપ્રભાઃ પિતુરંશસ્ય ચાંશેન ધાર્મિકો ધર્મચારિણઃ
માતાની ભાગમાંથી કાળી કાજળ જેવી કાંતિ ધરાવનારા જન્મ્યા; પિતાની ભાગમાંથી ધર્મનિષ્ઠ અને ધર્મમાં ચાલનારો પુત્ર થયો.
ઉત્પન્નો દક્ષિણાદ્ધસ્તાત્ સધનુઃ સશરો ગદી દિવ્યતેજોમયવપુઃ સરત્નકવચાઙ્ગદઃ
એ પુત્ર જમણા હાથમાંથી જન્મ્યો, હાથમાં ધનુષ્ય-બાણ અને ગદા ધરાવતો, દિવ્ય તેજવાળો અને રત્નજડિત કવચ-અંગદ પહેરેલો હતો.
પૃથોરેવાભવદ્યત્નાત્ તતઃ પૃથુરજાયત સ વિપ્રૈરભિષિક્તો ઽપિ તપઃ કૃત્વા સુદારુણમ્
એ જ પ્રથુ હતો, જે પ્રયત્નથી જન્મ્યો; પછી પ્રથુ જન્મ્યો. બ્રાહ્મણોએ અભિષેક કર્યા પછી પણ તેણે કઠોર તપ કર્યું.
વિષ્ણોર્વરેણ સર્વસ્ય પ્રભુત્વમ્ અગમત્ પુનઃ નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારં નિર્ધર્મં વીક્ષ્ય ભૂતલમ્
વિષ્ણુના વરદાનથી તેણે ફરીથી સર્વ પર પ્રભુત્વ મેળવ્યું; તેણે પૃથ્વી પર ન સ્વાધ્યાય, ન યજ્ઞ અને ન ધર્મ જોયા—
દગ્ધુમેવોદ્યતઃ કોપાચ્ છરેણામિતવિક્રમઃ તતો ગોરૂપમાસ્થાય ભૂઃ પલાયિતુમ્ ઉદ્યતા
પૃથુએ ક્રોધથી પોતાના અપરિમિત પરાક્રમથી તીક્ષ્ણ બાણ તાણ્યો અને ધરાને દહાવા માટે તૈયાર થયો; ત્યારે ધરાએ ગાયનું રૂપ ધારણ કરીને ભાગવાનો પ્રયાસ કર્યો.
પૃષ્ઠતો ઽનુગતસ્તસ્યાઃ પૃથુર્દીપ્તશરાસનઃ તતઃ સ્થિત્વૈકદેશે તુ કિં કરોમીતિ ચાબ્રવીત્
પૃથુએ તેજસ્વી ધનુષ્ય સાથે તેના પાછળ દોડ્યો; પછી એક જગ્યાએ ઊભો રહીને તેણે કહ્યું: 'હું હવે શું કરું?'