ચતુર્મુખસ્ય યા લક્ષ્મીર્ યા લક્ષ્મીર્ધનદસ્ય ચ લક્ષ્મીર્યા લોકપાલાનાં સા ધેનુર્વરદાસ્તુ મે
ચતુર્મુખ બ્રહ્માની લક્ષ્મી, ધનના સ્વામીની લક્ષ્મી અને લોકપાલોની લક્ષ્મી, એ ગાયરૂપે મને વર આપે.
સ્વધા યા પિતૃમુખ્યાણાં સ્વાહા યજ્ઞભુજાં ચ યા સર્વપાપહરા ધેનુસ્ તસ્માચ્છાન્તિં પ્રયચ્છ મે
પિતૃઓ માટે સ્વધા, યજ્ઞ ગ્રહીતાઓ માટે સ્વાહા, અને સર્વ પાપો દૂર કરનારી ગાય, એ મને શાંતિ આપે.
એવમામન્ત્ર્ય તાં ધેનું બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્ વિધાનમેતદ્ધેનૂનાં સર્વાસામ્ અભિપઠ્યતે
આ રીતે ગાયને સંબોધી, તેને બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવી જોઈએ; આ બધાં ગાયોની દાનવિધિ એવી જ છે.
યાસ્તાઃ પાપવિનાશિન્યઃ પઠ્યન્તે દશ ધેનવઃ તાસાં સ્વરૂપં વક્ષ્યામિ નામાનિ ચ નરાધિપ
પાપ નાશ કરતી એવી દસ ગાયોની વાત કહેવામાં આવી છે, એમાંની જાતો અને નામો હું તને કહું છું, રાજન.
પ્રથમા ગુડધેનુઃ સ્યાદ્ ઘૃતધેનુસ્ તથાપરા તિલધેનુસ્તૃતીયા તુ ચતુર્થી જલસંજ્ઞિતા
પહેલી ગુડથી બનેલી ગાય છે, બીજી ઘીથી, ત્રીજી તલથી અને ચોથી જળથી ઓળખાય છે.
ક્ષીરધેનુશ્ચ વિખ્યાતા મધુધેનુસ્તથા પરા સપ્તમી શર્કરાધેનુર્ દધિધેનુસ્તથાષ્ટમી રસધેનુશ્ચ નવમી દશમી સ્યાત્ સ્વરૂપતઃ
પાંચમી દૂધથી બનેલી ગાય જાણીતી છે, છઠ્ઠી મધથી, સાતમી ખાંડથી, આઠમી દહીંથી, નવમી રસથી અને દસમી તો એવી જ છે.
કુમ્ભાઃ સ્યુર્દ્રવધેનૂનામ્ ઇતરાસાં તુ રાશયઃ સુવર્ણધેનુમપ્યત્ર કેચિદિચ્છન્તિ ભાનવઃ
દ્રવરૂપ ગાય માટે કુંભો રાખવામાં આવે છે, બાકીની માટે ઢગલા; અને ભાનુના વંશજો, કેટલાક લોકો અહીં સુવર્ણની ગાય પણ ઈચ્છે છે.
નવનીતેન રત્નૈશ્ચ તથાન્યે તુ મહર્ષયઃ એતદેવંવિધાનં સ્યાત્ ત એવોપસ્કરાઃ સ્મૃતાઃ
કેટલાક મહર્ષિઓ નવનીત અને રત્નો પણ આપે છે; આ જ વિધિ છે અને એ જ યોગ્ય ઉપકરણો ગણાય છે.
મન્ત્રાવાહનસંયુક્તાઃ સદા પર્વણિ પર્વણિ યથાશ્રદ્ધં પ્રદાતવ્યા ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદાઃ
મંત્રોચ્ચાર સાથે, દરેક પર્વ પર, શ્રદ્ધા પ્રમાણે, આ ગાયો દાનમાં આપવી જોઈએ; એ ભોગ અને મોક્ષ ફળ આપે છે.
ગુડધેનુપ્રસઙ્ગેન સર્વાસ્તાવન્મયોદિતાઃ અશેષયજ્ઞફલદાઃ સર્વાઃ પાપહરાઃ શુભાઃ
ગुडથી બનેલી ગાયના સંદર્ભે, મેં બધી ગાયોની વાત કરી; એ બધાં શુભ છે, પાપ દૂર કરે છે અને યજ્ઞનું પૂર્ણ ફળ આપે છે.
વ્રતાનામુત્તમં યસ્માદ્ વિશોકદ્વાદશીવ્રતમ્ તદઙ્ગત્વેન ચૈવાત્ર ગુડધેનુઃ પ્રશસ્યતે
વ્રતોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વિશોક દ્વાદશી વ્રત માટે અહીં ગુડથી બનેલી ગાય વિશેષ પ્રશંસનીય છે.
અયને વિષુવે પુણ્યે વ્યતીપાતે ઽથવા પુનઃ ગુડધેન્વાદયો દેયાસ્ તૂપરાગાદિપર્વસુ
અયન, વિષુવ, પુણ્યયોગ, વ્યતીપાત કે ઉપગ્રહાદિ પર્વોમાં ગુડથી બનેલી ગાય અને અન્ય ગાયો દાનમાં આપવી જોઈએ.
વિશોકદ્વાદશી ચૈષા પુણ્યા પાપહરા શુભા યામુપોષ્ય નરો યાતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્
આ વિશોક દ્વાદશી પુણ્યદાયી, પાપહારી અને શુભ છે; જે મનુષ્ય આ વ્રત રાખે છે, તે વિષ્ણુના પરમ સ્થાનને પામે છે.
ઇહ લોકે ચ સૌભાગ્યમ્ આયુરારોગ્યમેવ ચ વૈષ્ણવં પુરમાપ્નોતિ મરણે ચ સ્મરન્હરિમ્
આ લોકમાં તેને સૌભાગ્ય, આયુષ્ય અને આરોગ્ય મળે છે અને મૃત્યુ સમયે હરિને સ્મરણ કરીને તે વિષ્ણુના શહેરમાં પહોંચે છે.
નવાર્બુદસહસ્રાણિ દશ ચાષ્ટૌ ચ ધર્મવિત્ ન શોકદુઃખદૌર્ગત્યં તસ્ય સંજાયતે નૃપ
નવ હજાર અને અઢાર હજાર વર્ષ સુધી, ધર્મને જાણનારા રાજા, તેને શોક, દુઃખ કે ગરીબી કદી નથી થતી.
નારી વા કુરુતે યા તુ વિશોકદ્વાદશીવ્રતમ્ નૃત્યગીતપરા નિત્યં સાપિ તત્ફલમાપ્નુયાત્
જે સ્ત્રી પણ વિશોક દ્વાદશી વ્રત કરે છે અને રોજ નૃત્ય-ગીતમાં તત્પર રહે છે, તે પણ એ જ ફળ પામે છે.
તસ્માદગ્રે હરેર્નિત્યમ્ અનન્તં ગીતવાદનમ્ કર્તવ્યં ભૂતિકામેન ભક્ત્યા તુ પરયા નૃપ
એથી, રાજન, જેને સુખ-સમૃદ્ધિ જોઈએ છે, તેને હંમેશા હરિની સામે શ્રદ્ધાથી ગીત-વાદન કરવું જોઈએ.
ઇતિ પઠતિ ય ઇત્થં યઃ શૃણોતીહ સમ્યઙ્ મધુમુરનરકારેર્ અર્ચનં યશ્ચ પશ્યેત્ મતિમાપ ચ જનાનાં યો દદાતીન્દ્રલોકે વસતિ સ વિબુધૌઘૈઃ પૂજ્યતે કલ્પમેકમ્
જે આનું પઠન કરે છે, કે સાચે મનથી સાંભળે છે, કે મધુસૂદનનું પૂજન જુએ છે અને સમજપૂર્વક દાન આપે છે, તે ઇન્દ્રલોકમાં દેવતાઓ દ્વારા એક કલ્પ સુધી પૂજાય છે.
ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ દાનમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ યદક્ષયં પરે લોકે દેવર્ષિગણપૂજિતમ્
ભગવાન, હું દાનના શ્રેષ્ઠ મહિમાની વાત સાંભળવા ઈચ્છું છું, જે પરલોકમાં અક્ષય છે અને દેવ-મહર્ષિઓ દ્વારા પૂજાય છે.
મેરોઃ પ્રદાનં વક્ષ્યામિ દશધા મુનિપુંગવ યત્પ્રદાનાન્નરો લોકાન્ આપ્નોતિ સુરપૂજિતાન્
હું તને મેરુ દાનના દસ પ્રકાર કહું છું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, જેના દાનથી મનુષ્ય દેવતાઓ દ્વારા પૂજાતા લોકને પામે છે.
પુરાણેષુ ચ વેદેષુ યજ્ઞેષ્વાયતનેષુ ચ ન તત્ફલમધીતેષુ કૃતેષ્વિહ યદશ્નુતે
પુરાણો, વેદો, યજ્ઞો અને તીર્થસ્થાનોમાં જે ફળ મળે છે, એ માત્ર વાંચવાથી કે કરવાથી અહીં મળતું નથી.
તસ્માદ્વિધાનં વક્ષ્યામિ પર્વતાનામનુક્રમાત્ પ્રથમો ધાન્યશૈલઃ સ્યાદ્ દ્વિતીયો લવણાચલઃ
એથી, હું પર્વતોની યોગ્ય રીત ક્રમવાર સમજાવું છું: પહેલો ધાન્યનો પર્વત છે, બીજો મીઠાનો પર્વત છે.
ગુડાચલસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થો હેમપર્વતઃ પઞ્ચમસ્તિલશૈલઃ સ્યાત્ ષષ્ઠઃ કાર્પાસપર્વતઃ
ત્રીજો ગુડનો પર્વત છે, ચોથો સોનાનો પર્વત છે, પાંચમો તલનો પર્વત છે અને છઠ્ઠો કપાસનો પર્વત છે.
સપ્તમો ઘૃતશૈલશ્ચ રત્નશૈલસ્તથાષ્ટમઃ રાજતો નવમસ્તદ્વદ્ દશમઃ શર્કરાચલઃ
સાતમો ઘીના પર્વત છે, આઠમો રત્નનો પર્વત છે, નવમો ચાંદીનો પર્વત છે અને દસમો ખાંડનો પર્વત છે.
વક્ષ્યે વિધાનમેતેષાં યથાવદનુપૂર્વશઃ અયને વિષુવે પુણ્યે વ્યતીપાતે દિનક્ષયે
હું આ બધાની યોગ્ય રીત ક્રમવાર કહું છું: અયન, વિષ્ણુ સંક્રાંતિ, શુભ પ્રસંગો, ગ્રહણ કે દિવસના અંતે.
શુક્લપક્ષે તૃતીયાયામ્ ઉપરાગે શશિક્ષયે વિવાહોત્સવયજ્ઞેષુ દ્વાદશ્યામથ વા પુનઃ
શુક્લપક્ષની તૃતીયા, ચંદ્રગ્રહણ, ચંદ્રના ક્ષય સમયે, લગ્ન, ઉત્સવ કે યજ્ઞમાં, અથવા દ્વાદશી પર પણ.
શુક્લાયાં પઞ્ચદશ્યાં વા પુણ્યર્ક્ષે વા વિધાનતઃ ધાન્યશૈલાદયો દેયા યથાશાસ્ત્રં વિજાનતા
શુક્લપક્ષની પંદરમી કે શુભ નક્ષત્રમાં, ધાન્યથી શરૂ થતા પર્વતો શાસ્ત્ર પ્રમાણે જાણનારા દ્વારા આપવાના.
તીર્થેષ્વાયતને વાપિ ગોષ્ઠે વા ભવનાઙ્ગણે મણ્ડપં કારયેદ્ભક્ત્યા ચતુરસ્રમુદઙ્મુખમ્ પ્રાગુદક્પ્રવણં તદ્વત્ પ્રાઙ્મુખં ચ વિધાનતઃ
તીર્થ, મંદિરમાં, ગૌશાળામાં કે ઘરઆંગણમાં, ભક્તિપૂર્વક ચોરસ અને ઉત્તરમુખી મંડપ બનાવવો, પૂર્વ તરફ કે પાણી તરફ ઢોળાવવાળો અને શાસ્ત્રોક્ત રીતે પૂર્વમુખી પણ.
ગોમયેનાનુલિપ્તાયાં ભૂમાવાસ્તીર્ય વૈ કુશાન્ તન્મધ્યે પર્વતં કુર્યાદ્ વિષ્કમ્ભપર્વતાન્વિતમ્
ગોમયથી લિપેલી જમીન પર કુશ ઘાસ પાથવી અને તેના મધ્યમાં ઉપપર્વતો સાથે પર્વત બનાવવો.
ધાન્યદ્રોણસહસ્રેણ ભવેદ્ગિરિરિહોત્તમઃ મધ્યમઃ પઞ્ચશતિકઃ કનિષ્ઠઃ સ્યાત્ ત્રિભિઃ શતૈઃ
અહીં શ્રેષ્ઠ પર્વત હજાર ધાન્યના દ્રોણથી બને છે, મધ્યમ પાંચસોથી અને નાનો ત્રણસોથી.