ઇદં વસિષ્ઠેન પુરાર્જુનેન કૃતં કુબેરેણ પુરંદરેણ યત્કીર્તનેનાપ્યખિલાનિ નાશમ્ આયાન્તિ પાપાનિ ન સંશયો ઽસ્તિ
આ વ્રત વશિષ્ઠ, પુરાર્જુન, કુબેર અને ઇન્દ્રે પણ કર્યું હતું; માત્ર એનું સ્મરણ કે કીર્તન કરવાથી બધા પાપો નાશ પામે છે — એમાં કોઈ શંકા નથી.
કૃષ્ણાષ્ટમીમથો વક્ષ્યે સર્વપાપપ્રણાશિનીમ્ શાન્તિર્મુક્તિશ્ચ ભવતિ જયઃ પુંસાં વિશેષતઃ
હવે હું કૃષ્ણાષ્ટમીનું વર્ણન કરું છું, જે બધા પાપોનો નાશ કરે છે; એથી શાંતિ, મુક્તિ અને ખાસ કરીને પુરુષોને વિજય મળે છે.
શંકરં માર્ગશિરસિ શમ્ભું પૌષે ઽભિપૂજયેત્ માઘે મહેશ્વરં દેવં મહાદેવં ચ ફાલ્ગુને
માર્ગશીર્ષમાં શંકરનું, પૌષમાં શંભુનું, માઘમાં મહેશ્વરનું અને ફાગણમાં મહાદેવનું પૂજન કરવું જોઈએ.
સ્થાણું ચૈત્રે શિવં તદ્વદ્ વૈશાખે ત્વર્ચયેન્નરઃ જ્યેષ્ઠે પશુપતિં ચાર્ચેદ્ આષાઢે ઉગ્રમર્ચયેત્
ચૈત્રમાં સ્થાણુનું, વૈશાખમાં શિવનું, જેઠમાં પશુપતિનું અને અષાઢમાં ઉગ્રનું પૂજન કરવું.
પૂજયેચ્છ્રાવણે શર્વં નભસ્યે ત્ર્યમ્બકં તથા હરમાશ્વયુજે માસિ તથેશાનં ચ કાર્ત્તિકે
શ્રાવણમાં શર્વનું, ભાદરવામાં ત્ર્યંબકનું, આસોમાં હરનું અને કાર્તિકમાં ઈશાનનું પૂજન કરવું.
કૃષ્ણાષ્ટમીષુ સર્વાસુ શક્તઃ સમ્પૂજયેદ્દ્વિજાન્ ગોભૂહિરણ્યવાસોભિઃ શિવભક્તાનુપોષિતઃ
બધી કૃષ્ણાષ્ટમીઓએ, જે સક્ષમ હોય એએ, ઉપવાસ કરીને, ગાય, જમીન, સોનાં અને વસ્ત્રોથી બ્રાહ્મણોનું પૂજન કરવું, શિવભક્ત તરીકે.
ગોમૂત્રઘૃતગોક્ષીરતિલાન્ યવકુશોદકમ્ ગોશૃઙ્ગોદશિરીષાર્કબિલ્વપત્ત્રદધીનિ ચ પઞ્ચગવ્યં ચ સંપ્રાશ્ય શંકરં પૂજયેન્નિશિ
ગાયનું મૂત્ર, ઘી, દૂધ, તલ, જવાર, કુશના પાણી, ગાયનું શીંગ, ગાયનું છાણ, શિરીષ, અર્ક, બિલ્વના પાન અને દહીં—આ બધાં ગાયના પાંચ પદાર્થોનું સેવન કરીને, રાતે શંકરજીની પૂજા કરવી.
અશ્વત્થં ચ વટં ચૈવો-દુમ્બરં પ્લક્ષમેવ ચ પલાશં જમ્બુવૃક્ષં ચ વિદુઃ ષષ્ઠં મહર્ષયઃ
મહર્ષિઓએ આ છ વૃક્ષોને ઓળખ્યા છે: અશ્વત્થ, વટ, ઉડુંબર, પ્લક્ષ, પલાશ અને જામ્બુ.
માર્ગશીર્ષાષાઢમાસાભ્યાં દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યામિતિક્રમાત્ એકૈકં દન્તપવનં વૃક્ષેષ્વેતેષુ ભક્ષયેત્
માર્ગશીર્ષ અને આષાઢ મહિનામાં, દરેક બીજા મહિનામાં, આ વૃક્ષોમાંથી એક દંતપવન પાન ખાવું.
દેવાય દદ્યાદર્ઘ્યં ચ કૃષ્ણાં ગાં કૃષ્ણવાસસમ્ દદ્યાત્સમાપ્તે દધ્યન્નં વિતાનધ્વજચામરમ્
દેવતાને અર્ઘ્ય આપવું, કાળી ગાય અને કાળા વસ્ત્રો અર્પણ કરવા, અને અંતે દહીં-ભાત, છત્રી, ધ્વજ અને ચામર અર્પણ કરવું.
દ્વિજાનામુદકુમ્ભાંશ્ચ પઞ્ચરત્નસમન્વિતાન્ ગાવઃ કૃષ્ણાઃ સુવર્ણં ચ વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ અશક્તસ્તુ પુનર્દદ્યાદ્ ગામેકામપિ શક્તિતઃ
દ્વિજોને પાંચ રત્નોથી શોભિત જળકુંભ, કાળી ગાયો, સોનુ અને વિવિધ વસ્ત્રો આપવું; જો શક્ય ન હોય તો પોતાની શક્તિ પ્રમાણે એક ગાય આપવી.
ન વિત્તશાઠ્યં કુર્વીત કુર્વન્દોષમવાપ્નુયાત્ કૃષ્ણાષ્ટમીમુપોષ્યૈવ સપ્તકલ્પશતત્રયમ્ પુમાન્સમ્પૂજિતો દેવૈઃ શિવલોકે મહીયતે
ધન અંગે કપટ ન કરવું, નહિંતર પાપ લાગે છે. કૃષ્ણાષ્ટમીનું વ્રત અને સાતસો ત્રણ કલ્પોનું પાલન કરીને, દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત પુરુષ શિવલોકમાં માન પામે છે.
દીર્ઘાયુરારોગ્યકુલાભિવૃદ્ધિયુક્તઃ પુમાન્ભૂપકુલાયુતઃ સ્યાત્ મુહુર્મુહુર્જન્મનિ યેન સમ્યગ્ વ્રતં સમાચક્ષ્વ તદિન્દુમૌલે
જે પુરુષને દીર્ઘ આયુષ્ય, આરોગ્ય, કુળની વૃદ્ધિ અને રાજકુળ મળે છે, તે વારંવાર જન્મે છે. હે ચંદ્રશેખર, એવુ કયું વ્રત છે તે વિગતે કહો.
ત્વયા પૃષ્ટમિદં સમ્યગ્ ઉક્તં ચાક્ષય્યકારકમ્ રહસ્યં તવ વક્ષ્યામિ યત્પુરાણવિદો વિદુઃ
તમે યોગ્ય રીતે પૂછ્યું છે, જે અક્ષય પુણ્ય આપે છે. હવે હું એ રહસ્ય કહું છું, જે પુરાણજ્ઞ લોકો જાણે છે.
રોહિણીચન્દ્રશયનં નામ વ્રતમિહોત્તમમ્ તસ્મિન્નારાયણસ્યાર્ચામ્ અર્ચયદ્ ઇન્દુનામભિઃ
અહીં રોહિતી-ચંદ્ર-શયન નામનું ઉત્તમ વ્રત છે, જેમાં ચંદ્રના નામોથી નારાયણની પૂજા કરવી.
યદા સોમદિને શુક્લા ભવેત્પઞ્ચદશી ક્વચિત્ અથવા બ્રહ્મનક્ષત્રં પૌર્ણમાસ્યાં પ્રજાયતે
જ્યારે સોમવારના દિવસે શુક્લ પક્ષની પંદરમી આવે, અથવા પૂર્ણિમા બ્રાહ્મણ કે ક્ષત્રિય નક્ષત્રમાં આવે, હે બ્રાહ્મણ,
તદા સ્નાનં નરઃ કુર્યાત્ પઞ્ચગવ્યેન સર્ષપૈઃ આપ્યાયસ્વેતિ તુ જપેદ્ વિદ્વાનષ્ટશતં પુનઃ
ત્યારે મનુષ્યે પંચગવ્ય અને રાયડા સાથે સ્નાન કરવું. વિદ્વાને 'આપ્યાયસ્વ' મંત્ર આઠસો વખત જપવો.
શૂદ્રો ઽપિ પરયા ભક્ત્યા પાષણ્ડાલાપવર્જિતઃ સોમાય વરદાયાથ વિષ્ણવે ચ નમો નમઃ
શૂદ્ર પણ શ્રેષ્ઠ ભક્તિથી, પાખંડી વાતો ટાળી, સોમ અને કૃપાદાતા વિષ્ણુને વારંવાર નમસ્કાર કરવો.
કૃતજપ્યઃ સ્વભવનમ્ આગત્ય મધુસૂદનમ્ પૂજયેત્ફલપુષ્પૈશ્ચ સોમનામાનિ કીર્તયન્
જપ પૂર્ણ થયા પછી, પોતાના ઘરે આવી, મધુસૂદનને ફળ-ફૂલથી પૂજવી અને સોમના નામોનું સ્મરણ કરવું.
સોમાય શાન્તાય નમો ઽસ્તુ પાદાવ્ અનન્તધામ્નેતિ ચ જાનુજઙ્ઘે ઊરુદ્વયં ચાપિ જલોદરાય સમ્પૂજયેન્મેઢ્રમનન્તબાહવે
શાંત સ્વરૂપ સોમને નમસ્કાર કરી, તેમના પગને અનંત ધામ માની પૂજવું, ઘૂંટણ અને જાંઘને પણ પૂજવી, બંને ઊરુને જલોદર રૂપે અને કમરને અનંતબાહુ તરીકે પૂજવી.
નમો નમઃ કામસુખપ્રદાય કટિઃ શશાઙ્કસ્ય સદાર્ચનીયા તથોદરં ચાપ્યમૃતોદરાય નાભિઃ શશાઙ્કાય નમો ઽભિપૂજ્યા
કામ અને સુખ આપનારને વારંવાર નમસ્કાર. શશાંકની કમર સદા પૂજનીય છે, પેટ અમૃતોદર રૂપે અને નાભિ વિશેષ પૂજનીય છે.
નમો ઽસ્તુ ચન્દ્રાય મુખં ચ પૂજ્યં દન્તા દ્વિજાનામધિપાય પૂજ્યાઃ હાસ્યં નમશ્ચન્દ્રમસે ઽભિપૂજ્યમ્ ઓષ્ઠૌ કુમુદ્વન્તવનપ્રિયાય
ચંદ્રદેવને નમસ્કાર. મુખ પૂજવું, દાંત દ્વિજોના અધિપતિ તરીકે પૂજવા, હાસ્યને ચંદ્રરૂપે વિશેષ પૂજવું અને હોઠને કુમુદપ્રિય તરીકે પૂજવા.
નાસા ચ નાથાય વનૌષધીનામ્ આનન્દભૂતાય પુનર્ભ્રુવૌ ચ નેત્રદ્વયં પદ્મનિભં તથેન્દોર્ ઇન્દીવરશ્યામકરાય શૌરેઃ
નાકને વનૌષધિઓના સ્વામી તરીકે પૂજવી, ભ્રૂ અને બંને કમળ સમાન આંખોને ઈન્દુ તરીકે, અને શૌરીના હાથોને ઈંદીવરના શ્યામ જેવા પૂજવા.
નમઃ સમસ્તાધ્વરવન્દિતાય કર્ણદ્વયં દૈત્યનિષૂદનાય લલાટમિન્દોરુદધિપ્રિયાય કેશાઃ સુષુમ્નાધિપતેઃ પ્રપૂજ્યાઃ
સમસ્ત યજ્ઞોમાં પૂજિત એવા ભગવાનને નમસ્કાર. બંને કાન દૈત્યવિનાશક રૂપે, ઇન્દુનું લલાટ સમુદ્રપ્રિય છે અને વાળ સુષુમ્નાના સ્વામી માટે પૂજનીય છે.
શિરઃ શશાઙ્કાય નમો મુરારેર્ વિશ્વેશ્વરાયેતિ નમઃ કિરીટિને પદ્મપ્રિયે રોહિણિ નામ લક્ષ્મીઃ સૌભાગ્યસૌખ્યામૃતચારુકાયે
ચંદ્રમાસી શિર પર ધરાવનારને, મુરારીને, સર્વના સ્વામી ભગવાનને વંદન છે. મસ્તક પર મુગટ ધારણ કરનારને, કમળપ્રિયને, રોહિણી નામે જાણીતી અને લક્ષ્મી સ્વરૂપે, સૌભાગ્ય અને સુખરૂપ અમૃત જેવી સુંદર કાયાવાળી દેવીને પણ નમસ્કાર છે.
દેવીં ચ સંપૂજ્ય સુગન્ધપુષ્પૈર્ નૈવેદ્યધૂપાદિભિરિન્દુપત્નીમ્ સુપ્ત્વાથ ભૂમૌ પુનરુત્થિતેન સ્નાત્વા ચ વિપ્રાય હવિષ્યયુક્તઃ
સુગંધિત ફૂલો, ભોજન, ધૂપ વગેરેથી ઇન્દુપત્ની દેવીની પૂજા કરી, પછી જમીન પર સુઈને, સવારે ઉઠીને સ્નાન કરવું અને હવન માટેનું ભોજન બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવું.
દેયઃ પ્રભાતે સહિરણ્યવારિકુમ્ભો નમઃ પાપવિનાશનાય સંપ્રાશ્ય ગોમૂત્રમમાંસમન્નમ્ અક્ષારમષ્ટાવથ વિંશતિં ચ ગ્રાસાન્પયઃસર્પિર્યુતાનુપોષ્ય ભુક્ત્વેતિહાસં શૃણુયાન્મુહૂર્તમ્
સવારે સોનાની કળશ સાથે પાપનાશકને નમન કરી, ગૌમૂત્રનું પાન કરવું. પછી માંસ અને મીઠા વિના ભોજન, દૂધ-ઘી સાથે આઠ કે વીસ ગ્રાસ લેવાં. ઉપવાસ કર્યા પછી ભોજન કરીને થોડો સમય ઇતિહાસ સાંભળવો.
કદમ્બનીલોત્પલકેતકાનિ જાતી સરોજં શતપત્ત્રિકા ચ અમ્લાનકુબ્જાન્યથ સિન્દુવારં પુષ્પં પુનર્નારદ મલ્લિકાયાઃ શુભ્રં ચ વિષ્ણોઃ કરવીરપુષ્પં શ્રીચમ્પકં ચન્દ્રમસઃ પ્રદેયમ્
કદંબ, નીલકમળ, કેતકી, જાસુદ, જૂઈ, શતદળ, અમલાન, કુબ્જા, સિંદૂવાર જેવા ફૂલો અને ફરી, નારદ, સફેદ મલ્લિકા, વિષ્ણુ માટે કરવીર, શ્રી માટે ચંપક અને ચંદ્રમાસી માટે ચાંદણી ફૂલો અર્પણ કરવા.
શ્રાવણાદિષુ માસેષુ ક્રમાદેતાનિ સર્વદા યસ્મિન્માસે વ્રતાદિઃ સ્યાત્ તત્પુષ્પૈરર્ચયેદ્ધરિમ્
શ્રાવણથી શરૂ થતા મહિનોમાં આ બધા ફૂલો ક્રમશઃ હંમેશા અર્પણ કરવા. જે મહિને વ્રત રાખવામાં આવે, એ મહિને એ ફૂલો વડે હરિની પૂજા કરવી.
એવં સંવત્સરં યાવદ્ ઉપાસ્ય વિધિવન્નરઃ વ્રતાન્તે શયનં દદ્યાદ્ દર્પણોપસ્કરાન્વિતમ્
આ રીતે આખું વર્ષ નિયમપૂર્વક પૂજા કરવી. વ્રતના અંતે દર્પણ અને અન્ય ઉપકરણો સાથે શય્યા દાન કરવી.