યત્ર ધર્માર્થકામાનાં મોક્ષસ્ય ચ રસાતલે માહાત્મ્યં કથયામાસ કૂર્મરૂપી જનાર્દનઃ
જ્યાં જનાર્દને કૂર્મ રૂપે પાતાળમાં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના મહિમાનું વર્ણન કર્યું હતું—
ઇન્દ્રદ્યુમ્નપ્રસઙ્ગેન ઋષિભ્યઃ શક્રસંનિધૌ અષ્ટાદશ સહસ્રાણિ લક્ષ્મીકલ્પાનુષઙ્ગિકમ્
ઇન્દ્રદ્યુમ્નના સંદર્ભમાં, ઋષિઓને ઇન્દ્રની હાજરીમાં, અઢાર હજાર શ્લોકો, લક્ષ્મી કલ્પ સાથે સંકળાયેલા છે.
યો દદ્યાદયને કૂર્મં હેમકૂર્મસમન્વિતમ્ ગોસહસ્રપ્રદાનસ્ય ફલં સમ્પ્રાપ્નુયાન્નરઃ
જે કોઈ આયન સમયે કૂર્મ પુરાણ અને સુવર્ણ કાચબો સાથે દાન આપે છે, તે હજાર ગાય દાન કરવાનો ફળ પામે છે.
શ્રુતીનાં યત્ર કલ્પાદૌ પ્રવૃત્ત્યર્થં જનાર્દનઃ મત્સ્યરૂપેણ મનવે નરસિંહોપવર્ણનમ્
જ્યાં કલ્પના આરંભે જનાર્દને માછલી રૂપે મનુને વેદોની પ્રવૃત્તિ માટે નરસિંહની વાર્તા સમજાવી—
અધિકૃત્યાબ્રવીત્સપ્તકલ્પવૃત્તં મુનીશ્વરાઃ તન્માત્સ્યમિતિ જાનીધ્વં સહસ્રાણિ ચતુર્દશ
મહાન મુનિઓને સાત કલ્પોની કથા કહી, તેને ચૌદ હજાર શ્લોકોનું માછલિ પુરાણ જાણવું.
વિષુવે હેમમત્સ્યેન ધેન્વા ચૈવ સમન્વિતમ્ યો દદ્યાત્પૃથિવી તેન દત્તા ભવતિ ચાખિલા
જે કોઈ વિષ્ણુવેધે સુવર્ણ માછલી અને ગાય સાથે દાન આપે છે, તે સમગ્ર પૃથ્વીનું દાન કર્યાનું ફળ મેળવે છે.
યદા ચ ગારુડે કલ્પે વિશ્વાણ્ડાદ્ગરુડોદ્ભવમ્ અધિકૃત્યાબ્રવીત્કૃષ્ણો ગારુડં તદિહોચ્યતે
ગરૂડ કલ્પમાં, જ્યારે કૃષ્ણે વિશ્વાંડમાંથી ગરૂડના જન્મની વાત કરી હતી, એ જ ગરૂડ વિષયક ઉપદેશ અહીં વર્ણવાયો છે.
તદ્ અષ્ટાદશકં ચૈકં સહસ્રાણીહ પઠ્યતે સૌવર્ણહંસસંયુક્તં યો દદાતિ પુમાનિહ સ સિદ્ધિં લભતે મુખ્યાં શિવલોકે ચ સંસ્થિતિમ્
અહીં આ અઢાર હજાર શ્લોકોનું ગ્રંથ, સુવર્ણ હંસ સાથે જોડાયેલું, પઠન થાય છે; જે પુરુષ આનું દાન આપે છે, તે મુખ્ય સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે અને શિવલોકમાં સ્થાયી થાય છે.
બ્રહ્મા બ્રહ્માણ્ડમાહાત્મ્યમ્ અધિકૃત્યાબ્રવીત્પુનઃ તચ્ચ દ્વાદશસાહસ્રં બ્રહ્માણ્ડં દ્વિશતાધિકમ્
બ્રહ્માએ ફરીથી બ્રહ્માંડના મહિમાની વાત કરી અને કહ્યું કે બ્રહ્માંડ પુરાણ બાર હજાર બે સો શ્લોકોનું છે.
ભવિષ્યાણાં ચ કલ્પાનાં શ્રૂયતે યત્ર વિસ્તરઃ તદ્બ્રહ્માણ્ડપુરાણં ચ બ્રહ્મણા સમુદાહૃતમ્
જ્યાં ભવિષ્યના કલ્પોની વિગતવાર વાતો સાંભળવા મળે છે, એ જ બ્રહ્માંડ પુરાણ છે, જે બ્રહ્માએ જાહેર કર્યું છે.
યો દદ્યાત્તદ્વ્યતીપાતે પીતોર્ણાયુગસંયુતમ્ રાજસૂયસહસ્રસ્ય ફલમાપ્નોતિ માનવઃ હેમધેન્વા યુતં તચ્ચ બ્રહ્મલોકફલપ્રદમ્
જે મનુષ્ય એ પુરાણનું પઠન સમયે, ઊનના કપડાં સાથે દાન આપે છે, તે રાજસૂય યજ્ઞના હજાર ગુણો અને સોનાની ગાયનું ફળ મેળવે છે અને બ્રહ્મલોકનું ફળ પણ પ્રાપ્ત કરે છે.
ચતુર્લક્ષમિદં પ્રોક્તં વ્યાસેનાદ્ભુતકર્મણા મત્પિતુર્મમ પિત્રા ચ મયા તુભ્યં નિવેદિતમ્
આ ચાર લાખ શ્લોકોનું ગ્રંથ, અદ્ભુત કાર્ય કરનાર વ્યાસે રચ્યું છે, અને મારા પિતા, પિતામહ અને મેં તમને સંભળાવ્યું છે.
ઇહ લોકહિતાર્થાય સંક્ષિપ્તં પરમર્ષિણા ઇદમદ્યાપિ દેવેષુ શતકોટિપ્રવિસ્તરમ્
લોકકલ્યાણ માટે પરમ ઋષિએ આ સંક્ષિપ્ત રૂપે રજૂ કર્યું છે; પણ આજે પણ દેવોમાં એ શત કરોડ શ્લોકો જેટલું વિસ્તૃત છે.
ઉપભેદાન્પ્રવક્ષ્યામિ લોકે યે સમ્પ્રતિષ્ઠિતાઃ પાદ્મે પુરાણે યત્રોક્તં નરસિંહોપવર્ણનમ્ તચ્ચાષ્ટાદશસાહસ્રં નારસિંહમિહોચ્યતે
હવે હું દુનિયામાં સ્થાપિત થયેલા ઉપવિભાગો કહું છું: પદ્મ પુરાણમાં જ્યાં નરસિંહની વાર્તા છે, એ નરસિંહ પુરાણ અહીં અઢાર હજાર શ્લોકોનું કહેવાય છે.
નન્દાયા યત્ર માહાત્મ્યં કાર્ત્તિકેયેન વર્ણ્યતે નન્દીપુરાણં તલ્લોકૈર્ આખ્યાતમિતિ કીર્ત્યતે
જ્યાં નંદાના મહિમાનું વર્ણન કાર્તિકેયે કર્યું છે, એ જ નંદી પુરાણ તરીકે લોકોએ ઓળખ્યું છે.
યત્ર સામ્બં પુરસ્કૃત્ય ભવિષ્યતિ કથાનકમ્ પ્રોચ્યતે તત્પુનર્લોકે સામ્બમેતન્મુનિવ્રતાઃ
જ્યાં સાંબને કેન્દ્રમાં રાખીને કથા કહેવામાં આવે છે, એ પણ દુનિયામાં સાંબ પુરાણ તરીકે મુનિઓએ જાહેર કર્યું છે.
પુરાતનસ્ય કલ્પસ્ય પુરાણાનિ વિદુર્બુધાઃ ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુરાણાનામનુક્રમમ્ એવમાદિત્યસંજ્ઞા ચ તત્રૈવ પરિગદ્યતે
વિદ્વાનો પ્રાચીન કલ્પના પુરાણોને જાણે છે; પુરાણોની ક્રમવાર કથા ધન, યશ અને આયુષ્ય આપે છે. ત્યાં આદિત્ય નામ પણ ઉલ્લેખાયું છે.
અષ્ટાદશભ્યસ્તુ પૃથક્ પુરાણં યત્પ્રદિશ્યતે વિજાનીધ્વં દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્ તદેતેભ્યો વિનિર્ગતમ્
અઢારથી જુદું જે કોઈ પુરાણ દર્શાવાય છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, જાણો કે એ બધું આમાંથી જ ઉત્પન્ન થયું છે.
પઞ્ચાઙ્ગાનિ પુરાણેષુ આખ્યાનકમિતિ સ્મૃતમ્ સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ વંશ્યાનુચરિતં ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્
પુરાણોમાં પાંચ અંગો માનવામાં આવ્યા છે: વાર્તા, સર્જન, પ્રલય, વંશ અને મન્વંતર તથા વંશજોના ચરિત્ર — એ જ પુરાણના પાંચ લક્ષણો છે.
બ્રહ્મવિષ્ણ્વર્કરુદ્રાણાં માહાત્મ્યં ભુવનસ્ય ચ સસંહારપ્રદાનાં ચ પુરાણે પઞ્ચવર્ણકે
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, સૂર્ય, રુદ્ર અને જગતનો મહિમા, સાથે સંહાર અને દાનની વાત પણ પાંચ પ્રકારના પુરાણોમાં વર્ણવાય છે.
ધર્મશ્ચાર્થશ્ચ કામશ્ચ મોક્ષશ્ચૈવાત્ર કીર્ત્યતે સર્વેષ્વપિ પુરાણેષુ તદ્વિરુદ્ધં ચ યત્ફલમ્
ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ — આ બધું દરેક પુરાણમાં વર્ણવાયું છે, અને એના વિરુદ્ધ ફળ પણ જણાવાયું છે.
સાત્ત્વિકેષુ પુરાણેષુ માહાત્મ્યમધિકં હરેઃ રાજસેષુ ચ માહાત્મ્યમ્ અધિકં બ્રહ્મણો વિદુઃ
સાત્ત્વિક પુરાણોમાં હરિનું મહાત્મ્ય વધારે છે; રાજસ પુરાણોમાં બ્રહ્માનું મહાત્મ્ય મુખ્ય ગણાય છે.
તદ્વદગ્નેશ્ચ માહાત્મ્યં તામસેષુ શિવસ્ય ચ સંકીર્ણેષુ સરસ્વત્યાઃ પિતૄણાં ચ નિગદ્યતે
તેમજ, અગ્નિનું મહાત્મ્ય અને તામસ પુરાણોમાં શિવનું મહાત્મ્ય કહેવાય છે; મિશ્ર પુરાણોમાં સરસ્વતી અને પિતૃઓનું મહાત્મ્ય વર્ણવાય છે.
અષ્ટાદશ પુરાણાનિ કૃત્વા સત્યવતીસુતઃ ભારતાખ્યાનમખિલં ચક્રે તદુપબૃંહિતમ્ લક્ષેણૈકેન યત્પ્રોક્તં વેદાર્થપરિબૃંહિતમ્
સત્યવતીપુત્રે અઢાર પુરાણો રચ્યા પછી, આખું ભારતકથાનું સર્જન કર્યું, જેમાં એક લાખ શ્લોકો ઉમેરાયા અને જે વેદના અર્થથી સમૃદ્ધ છે.
વાલ્મીકિના તુ યત્પ્રોક્તં રામોપાખ્યાનમુત્તમમ્ બ્રહ્મણાભિહિતં યચ્ચ શતકોટિપ્રવિસ્તરમ્
વાળ્મીકી દ્વારા જે શ્રેષ્ઠ રામકથા કહેવામાં આવી છે અને જે બ્રહ્માએ પણ જાહેર કરી છે, જે લાખો કરોડો સુધી વિસ્તરે છે—
આહૃત્ય નારદાયૈવં તેન વાલ્મીકયે પુનઃ વાલ્મીકિના ચ લોકેષુ ધર્મકામાર્થસાધનમ્ એવં સપાદાઃ પઞ્ચૈતે લક્ષા મર્ત્યે પ્રકીર્તિતાઃ
એવી કથા નારદ માટે એકઠી કરી, અને પછી ફરી વાળ્મીકી માટે, અને વાળ્મીકી દ્વારા દુનિયામાં ધર્મ, કામ અને અર્થ મેળવવાના ઉપાયરૂપે, આ પાંચ લાખ પચીસ હજાર શ્લોકો મનુષ્યોમાં પ્રસિદ્ધ થયા છે.
પુરાતનસ્ય કલ્પસ્ય પુરાણાનિ વિદુર્બુધાઃ ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુરાણાનામનુક્રમમ્ યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્
જ્ઞાની લોકો જાણે છે કે પુરાણો પ્રાચીન યુગના છે; પુરાણોની ક્રમવાર કથા શુભ, પ્રસિદ્ધ અને આયુષ્યવર્ધક છે. જે કોઈ એને વાંચે કે સાંભળે, તે સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે.
ઇદં પવિત્રં યશસો નિધાનમ્ ઇદં પિતૄણામતિવલ્લભં ચ ઇદં ચ દેવેષ્વ્ અમૃતાયિતં ચ નિત્યં ત્વિદં પાપહરં ચ પુંસામ્
આ કથા પવિત્ર છે, યશનો ખજાનો છે, પિતૃઓને ખૂબ પ્રિય છે અને દેવતાઓમાં અમૃત સમાન છે; ખરેખર, આ કથા સદા મનુષ્યોના પાપો દૂર કરે છે.
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ દાનધર્માનશેષતઃ વ્રતોપવાસસંયુક્તાન્ યથામત્સ્યોદિતાનિહ
હવે હું દાનના તમામ ધર્મો, ઉપવાસ અને વ્રતો સહિત, અહીં માછલપુરાણમાં જે વર્ણવાયા છે, તે સંપૂર્ણ રીતે કહીશ.
મહાદેવસ્ય સંવાદે નારદસ્ય ચ ધીમતઃ યથાવૃત્તં પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મકામાર્થસાધકમ્
મહાદેવ અને મહાન બુદ્ધિશાળી નારદના સંવાદમાં, જે ધર્મ, કામ અને અર્થ આપનાર છે, તે હું જેમ બન્યું તેમ કહીશ.