દેવતાનાં પિતૄણાં ચ મનુષ્યાણાં ચ સર્વદા કુર્યાદહરહર્યજ્ઞૈર્ ભૂતર્ષિગણતર્પણમ્
દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મનુષ્યોને રોજ યજ્ઞાદિ દ્વારા તૃપ્ત કરવું જોઈએ, જેથી સર્વ જીવો, ઋષિઓ અને ભૂતગણ પ્રસન્ન થાય.
સ્વાધ્યાયૈરર્ચયેચ્ચર્ષીન્ હોમૈર્વિદ્વાન્યથાવિધિ પિતૄઞ્છ્રાદ્ધૈર્ અન્નદાનૈર્ ભૂતાનિ બલિકર્મભિઃ
અભ્યાસ દ્વારા ઋષિઓની, વિધિ મુજબ હોળી દ્વારા પિતૃઓની, અન્નદાનથી જીવોની અને બલિથી ભૂતોની પૂજા કરવી જોઈએ.
પઞ્ચૈતે વિહિતા યજ્ઞાઃ પઞ્ચસૂનાપનુત્તયે કણ્ડની પેષણી ચુલ્લી જલકુમ્ભી પ્રમાર્જની
આ પાંચ યજ્ઞો ઘરનાં પાંચ હિંસાનો નાશ કરવા માટે નિર્ધારિત છે: કંડણી, પેસણી, ચુલ્લી, જળકુંભી અને પ્રમાર્જની.
પઞ્ચ સૂના ગૃહસ્થસ્ય તેન સ્વર્ગં ન ગચ્છતિ તત્પાપનાશનાયામી પઞ્ચ યજ્ઞાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
આ પાંચ હિંસા ગૃહસ્થને લાગુ પડે છે; તેથી એ સ્વર્ગને પામતો નથી. એ પાપના નાશ માટે આ પાંચ યજ્ઞો જણાવવામાં આવ્યા છે.
દ્વાવિંશતિસ્તથાષ્ટૌ ચ યે સંસ્કારાઃ પ્રકીર્તિતાઃ તદ્યુક્તો ઽપિ ન મોક્ષાય યસ્ત્વાત્મગુણવર્જિતઃ
બાવીસ અને આઠ સંસ્કારો પ્રાપ્ત હોવા છતાં, જો કોઈમાં આત્મગુણો ન હોય, તો તેને મુક્તિ મળતી નથી.
તસ્માદાત્મગુણોપેતઃ શ્રુતિકર્મ સમાચરેત્ ગોબ્રાહ્મણાનાં વિત્તેન સર્વદા ભદ્રમાચરેત્
માટે, જે આત્મગુણોથી યુક્ત છે, તેણે શાસ્ત્રોક્ત કર્મો કરવું જોઈએ અને પોતાના ધનથી ગાય અને બ્રાહ્મણોનું હંમેશાં કલ્યાણ કરવું જોઈએ.
ગોભૂહિરણ્યવાસોભિર્ ગન્ધમાલ્યોદકેન ચ પૂજયેદ્બ્રહ્મવિષ્ણ્વર્કરુદ્રવસ્વાત્મકં શિવમ્
ગાય, જમીન, સોનાં, વસ્ત્રો, સુગંધિત ફૂલો અને પાણીથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, સૂર્ય, રુદ્ર, અગ્નિ અને આત્મારૂપે રહેલા શુભ ભગવાનની પૂજા કરવી જોઈએ.
વ્રતોપવાસૈર્ વિધિવચ્છ્રદ્ધયા ચ વિમત્સરઃ યો ઽસાવ્ અતીન્દ્રિયઃ શાન્તઃ સૂક્ષ્મો ઽવ્યક્તઃ સનાતનઃ વાસુદેવો જગન્મૂર્તિસ્ તસ્ય સમ્ભૂતયો હ્ય્ અમી
વ્રત, ઉપવાસ, વિધિપૂર્વકના કર્મો અને શ્રદ્ધાથી, ઈર્ષ્યા વિના—જે ઇન્દ્રિયોથી પર છે, શાંત છે, સૂક્ષ્મ છે, અવ્યક્ત અને શાશ્વત છે, એ વાસુદેવ, સમગ્ર જગતના રૂપ છે—તેમાથી જ આ સર્વ સર્જનાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ ભગવાન્ માર્તણ્ડો વૃષવાહનઃ અષ્ટૌ ચ વસવસ્તદ્વદ્ એકાદશ ગણાધિપાઃ લોકપાલાધિપાશ્ચૈવ પિતરો માતરસ્તથા
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ભગવાન, સૂર્ય, વૃષભવાહન, આઠ વસુઓ, અગિયાર ગણપતિઓ, લોકપાલો, પિતૃઓ અને માતાઓ—
ઇમા વિભૂતયઃ પ્રોક્તાશ્ ચરાચરસમન્વિતાઃ બ્રહ્માદ્યાશ્ ચતુરો મૂલમ્ અવ્યક્તાધિપતિઃ સ્મૃતઃ
આ સર્વ વિભૂતિઓ ચર અને અચર સાથે યુક્ત છે. બ્રહ્મા અને બીજા ત્રણ, એમ ચારના મૂળ સ્વરૂપે અવ્યક્તના અધિપતિને માનવામાં આવે છે.
ૐ ૐ બ્રહ્મણા ચાથ સૂર્યેણ વિષ્ણુનાથ શિવેન વા અભેદાત્પૂજિતેન સ્યાત્ પૂજિતં સચરાચરમ્
ૐ, ૐ—બ્રહ્મા, સૂર્ય, વિષ્ણુ કે શિવ, જે કોઈની પણ ભેદભાવ વિના પૂજા કરવામાં આવે, ત્યારે ચર અને અચર બધાની પૂજા થઈ જાય છે.
બ્રહ્માદીનાં પરં ધામ ત્રયાણામપિ સંસ્થિતિઃ વેદમૂર્તાવ્ અતઃ પૂષા પૂજનીયઃ પ્રયત્નતઃ
બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓનું પરમ ધામ અને ત્રણેયનું આધાર વેદરૂપે સ્થાપિત છે; તેથી પૂષણની શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ.
તસ્માદગ્નિદ્વિજમુખાન્ કૃત્વા સમ્પૂજયેદિમાન્ દાનૈર્વ્રતોપવાસૈશ્ચ જપહોમાદિના નરઃ
આથી, અગ્નિ અને બ્રાહ્મણોને મુખ્ય સ્થાન આપી, માણસે તેમને દાન, વ્રત, ઉપવાસ, જપ, હવન અને અન્ય ઉપાયોથી યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી જોઈએ.
ઇતિ ક્રિયાયોગપરાયણસ્ય વેદાન્તશાસ્ત્રસ્મૃતિવત્સલસ્ય વિકર્મભીતસ્ય સદા ન કિંચિત્ પ્રાપ્તવ્યમસ્તીહ પરે ચ લોકે
જે વ્યક્તિ ક્રિયાઓના આચરણમાં તત્પર રહે છે, વેદાંત, શાસ્ત્ર અને સ્મૃતિને પ્રેમ કરે છે અને હંમેશા પાપથી ડરે છે, તેને અહીં કે પરલોકમાં કશું અપ્રાપ્ય રહેતું નથી.
પુરાણસંખ્યામાચક્ષ્વ સૂત વિસ્તરશઃ ક્રમાત્ દાનધર્મમશેષં તુ યથાવદનુપૂર્વશઃ
હે સૂતજી, તમે કૃપા કરીને પુરાણોની સંખ્યા અને દાનધર્મનો સંપૂર્ણ નિયમ યોગ્ય રીતે અને ક્રમવાર વિગતે કહો.
ઇદમેવ પુરાણેષુ પુરાણપુરુષસ્તદા યદુક્તવાન્સ વિશ્વાત્મા મનવે તન્નિબોધત
પુરાણોમાં જે ઉપદેશ વિશ્વાત્માએ મનુને આપ્યો હતો, એ જ વાત અહીં કહેવામાં આવી છે—તમે તેને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.
પુરાણં સર્વશાસ્ત્રાણાં પ્રથમં બ્રહ્મણા સ્મૃતમ્ અનન્તરં ચ વક્ત્રેભ્યો વેદાસ્તસ્ય વિનિર્ગતાઃ
બધા શાસ્ત્રોમાંથી સૌપ્રથમ પુરાણ બ્રહ્માજીએ સ્મરણ કર્યું અને પછી તેમના મુખમાંથી વેદો પ્રગટ થયા.
પુરાણમેકમેવાસીત્ તદા કલ્પાન્તરે ઽનઘ ત્રિવર્ગસાધનં પુણ્યં શતકોટિપ્રવિસ્તરમ્
એ સમયે, પૂર્વ કાળમાં, એક જ પુરાણ હતું, હે નિર્દોષ, જે કરોડો શ્લોક જેટલું વિશાળ અને ત્રણ પુરુષાર્થ પ્રાપ્ત કરવાનો પવિત્ર સાધન હતું.
નિર્દગ્ધેષુ ચ લોકેષુ વાજિરૂપેણ વૈ મયા અઙ્ગાનિ ચતુરો વેદાન્ પુરાણં ન્યાયવિસ્તરમ્
જ્યારે લોકોએ દહન પામ્યા, ત્યારે મેં ઘોડાની આકૃતિ ધારણ કરી, ચાર વેદો અને વિશાળ પુરાણને એકત્રિત કર્યા.
મીમાંસાં ધર્મશાસ્ત્રં ચ પરિગૃહ્ય મયા કૃતમ્ મત્સ્યરૂપેણ ચ પુનઃ કલ્પાદાવુદકાર્ણવે
મારે મીમાંસા અને ધર્મશાસ્ત્ર પણ ગ્રહણ કરીને રચ્યા, અને પછી કલ્પના આરંભે, જળમય સાગરમાં માછલીરૂપે ફરીથી રચના કરી.
અશેષમ્ એતત્કથિતમ્ ઉદકાન્તર્ગતેન ચ શ્રુત્વા જગાદ ચ મુનીન્ પ્રતિ દેવાંશ્ચતુર્મુખઃ
આ બધું મેં જળમાં રહીને કહ્યું હતું; પછી ચારમુખી બ્રહ્માએ તે સાંભળી, મુનિઓ અને દેવતાઓને સંભળાવ્યું.
પ્રવૃત્તિઃ સર્વશાસ્ત્રાણાં પુરાણસ્યાભવત્તતઃ કાલેનાગ્રહણં દૃષ્ટ્વા પુરાણસ્ય તતો નૃપ
આ રીતે પુરાણ તમામ શાસ્ત્રોનું મૂળ બન્યું; પણ, હે રાજા, સમય જતાં તેની અવગણના જોઈ—
વ્યાસરૂપમહં કૃત્વા સંહરામિ યુગે યુગે ચતુર્લક્ષપ્રમાણેન દ્વાપરે દ્વાપરે સદા
હું વ્યાસરૂપ ધારણ કરીને દરેક યુગમાં, ખાસ કરીને દરેક દ્વાપરયુગમાં, તેને ચાર લાખ શ્લોકોમાં સંક્ષિપ્ત કરું છું.
તથાષ્ટાદશધા કૃત્વા ભૂર્લોકે ઽસ્મિન્પ્રકાશ્યતે અદ્યાપિ દેવલોકે ઽસ્મિઞ્ છતકોટિપ્રવિસ્તરમ્
આ રીતે, તેને અઢાર ભાગમાં વિભાજિત કરીને, એ ભૂલોકમાં પ્રગટ થાય છે; અને આજેય દેવલોકમાં એ કરોડો શ્લોક જેટલું વિશાળ છે.
તદર્થો ઽત્ર ચતુર્લક્ષં સંક્ષેપેણ નિવશિતઃ પુરાણાનિ દશાષ્ટૌ ચ સામ્પ્રતં તદિહોચ્યતે
એનો સાર અહીં ચાર લાખ શ્લોકોમાં સંક્ષિપ્ત રીતે સમાવિષ્ટ છે; અઢાર પુરાણોની વાત હવે અહીં કરવામાં આવે છે.
નામતસ્તાનિ વક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં મુનિસત્તમાઃ બ્રહ્મણાભિહિતં પૂર્વં યાવન્માત્રં મરીચયે
હું એના નામો કહું છું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, તમે સાંભળો—જે બ્રહ્માએ પહેલાં મરીચિને સંપૂર્ણપણે કહ્યા હતા.
બ્રાહ્મં ત્રિદશસાહસ્રં પુરાણં પરિકીર્ત્યતે લિખિત્વા તચ્ચ યો દદ્યાજ્ જલધેનુસમન્વિતમ્ વૈશાખપૂર્ણિમાયાં ચ બ્રહ્મલોકે મહીયતે
બ્રાહ્મ પુરાણમાં ત્રીસ હજાર શ્લોક છે એમ કહેવાય છે; જે વ્યક્તિ તેને લખી, ગાય અને પાણી સાથે વૈશાખી પૂર્ણિમાને આપે, તે બ્રહ્મલોકમાં સન્માન પામે છે.
એતદેવ યદા પદ્મમ્ અભૂદ્ધૈરણ્મયં જગત્ તદ્વૃત્તાન્તાશ્રયં તદ્વત્ પાદ્મમિત્યુચ્યતે બુધૈઃ પાદ્મં તત્પઞ્ચપઞ્ચાશત્સહસ્રાણીહ કથ્યતે
જ્યારે જગત સોનાના કમળરૂપ હતું, ત્યારે જે પુરાણ તેની કથા પર આધારિત છે, તેને વિદ્વાનો પદ્મ પુરાણ કહે છે; આ પદ્મ પુરાણમાં પચપન હજાર શ્લોક છે.
તત્પુરાણં ચ યો દદ્યાત્ સુવર્ણકમલાન્વિતમ્ જ્યેષ્ઠે માસિ તિલૈર્યુક્તમ્ અશ્વમેધફલં લભેત્
જે વ્યક્તિ આ પુરાણને સોનાના કમળ અને જેઠ મહિનામાં તલ સાથે આપે, તેને અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.
વારાહકલ્પવૃત્તાન્તમ્ અધિકૃત્ય પરાશરઃ યત્પ્રાહ ધર્માનખિલાંસ્ તદ્યુક્તં વૈષ્ણવં વિદુઃ
વાહ્રા કલ્પની કથા અને સર્વ ધર્મો વિષે પરાશરે જે પુરાણ કહ્યું, તેને વૈષ્ણવ પુરાણ કહેવાય છે.