ઇત્યેતે હ્યગ્નયઃ પ્રોક્તાઃ પ્રણીતા યે હિ ચાધ્વરે સમતીતે તુ સર્ગે યે યામૈઃ સહ સુરોત્તમૈઃ
આ રીતે, જે અગ્નિઓ યજ્ઞમાં સ્થાપિત છે અને જે પહેલા સર્જનમાં યમાદિ શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ સાથે હતા, તેમનો વર્ણન કરવામાં આવ્યો છે.
સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે પૂર્વમ્ અગ્નયસ્તે ઽભિમાનિનઃ એતે વિહરણીયેષુ ચેતનાચેતનેષ્વિહ
સ્વાયંભુવના પૂર્વકાલમાં, આ અહંકારવાળા અગ્નિઓ હતા; અહીં, જીવંત અને અજડ બધામાં તેઓ વિહાર કરે છે.
સ્થાનાભિમાનિનો ઽગ્નીધ્રાઃ પ્રાગાસન્હવ્યવાહનાઃ કામ્યનૈમિત્તિકાદ્યાસ્તે યે તે કર્મસ્વવસ્થિતાઃ
સ્થાનપ્રેમી અગ્નિધ્રો પહેલાં હવનપદાર્થ વહન કરતા; જે ઇચ્છિત અને નિમિત્તિક પ્રકારના છે, તેઓ કર્મોમાં સ્થિર છે.
પૂર્વે મન્વન્તરે ઽતીતે શુક્રૈર્યામૈશ્ચ તૈઃ સહ એતે દેવગણૈઃ સાર્ધં પ્રથમસ્યાન્તરે મનોઃ
પહેલા પસાર થયેલા મન્વંતરમાં, શુક્ર અને યમો સાથે, આ બધા દેવગણો સાથે પ્રથમ મનુના સમયગાળામાં હતા.
ઇત્યેતા યોનયો હ્યક્તાઃ સ્થાનાખ્યા જાતવેદસામ્ સ્વારોચિષાદિષુ જ્ઞેયાઃ સવર્ણાન્તેષુ સપ્તસુ
આ રીતે, જ્ઞાતવેદસ અગ્નિઓના સ્થાનરૂપ મૂળ જણાવવામાં આવ્યા છે; સ્વરોચિષથી શરૂ કરીને સાત સવર્ણી મન્વંતરોમાં તેઓ સમજવા યોગ્ય છે.
તૈરેવં તુ પ્રસંખ્યાતં સામ્પ્રતાનાગતેષ્વિહ મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ લક્ષણં જાતવેદસામ્
આ રીતે, તેમણે આવતા અને ગયા બધા મન્વંતરોમાં જ્ઞાતવેદસ અગ્નિઓના લક્ષણો ગણાવ્યા છે.
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ નાનારૂપપ્રયોજનૈઃ વર્તન્તે વર્તમાનૈશ્ચ યામૈર્દેવૈઃ સહાગ્નયઃ
બધા મન્વંતરોમાં, વિવિધ રૂપ અને હેતુઓ સાથે, અગ્નિઓ વર્તમાન યમો અને દેવતાઓ સાથે રહે છે.
અનાગતૈઃ સુરૈઃ સાર્ધં વત્સ્યન્તો ઽનાગતાસ્ત્વથ ઇત્યેષ પ્રચયો ઽગ્નીનાં મયા પ્રોક્તો યથાક્રમમ્ વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છથ
અને જે દેવતાઓ આવવાના છે, તેમના સાથે આવનારા અગ્નિઓ પણ રહેશે; આ રીતે, મેં અગ્નિઓની પરંપરા ક્રમશઃ અને વિગતે કહી છે—હવે બીજું શું સાંભળવું છે તે કહો.
ઇદાનીં પ્રાહ યદ્વિષ્ણુઃ પૃષ્ટઃ પરમમુત્તમમ્ તદિદાનીં સમાચક્ષ્વ ધર્માધર્મસ્ય વિસ્તરમ્
હવે, જે સર્વોચ્ચ અને શ્રેષ્ઠ વાત વિષ્ણુએ પૂછવામાં આવતાં કહી હતી, તે ધર્મ અને અધર્મનો વિસ્તૃત વર્ણન હવે તમે કહો.
એવમેકાર્ણવે તસ્મિન્ મત્સ્યરૂપી જનાર્દનઃ વિસ્તારમાદિસર્ગસ્ય પ્રતિસર્ગસ્ય ચાખિલમ્
એ રીતે, એ એકમાત્ર મહાસાગરમાં, માછલીરૂપ જનાર્દને સમગ્ર આરંભ અને પુનઃસર્જનનું વિસ્તૃત વર્ણન કર્યું.
કથયામાસ વિશ્વાત્મા મનવે સૂર્યસૂનવે કર્મયોગં ચ સાંખ્યં ચ યથાવદ્વિસ્તરાન્વિતમ્
વિશ્વાત્માએ સૂર્યપુત્ર મનુને કર્મયોગ અને સાંખ્યનું યોગ્ય રીતે અને વિગતે સમજાવ્યું.
શ્રોતુમિચ્છામહે સૂત કર્મયોગસ્ય લક્ષણમ્ યસ્માદવિદિતં લોકે ન કિંચિત્તવ સુવ્રત
હું સાંભળવા ઈચ્છું છું, હે સૂત, કર્મયોગના લક્ષણો શું છે; કારણ કે, હે સુવ્રત, દુનિયામાં તમને કંઈ અજાણ નથી.
કર્મયોગં ચ વક્ષ્યામિ યથા વિષ્ણુવિભાષિતમ્ જ્ઞાનયોગસહસ્રાદ્ધિ કર્મયોગઃ પ્રશસ્યતે
હું કર્મયોગ એ રીતે સમજાવીશ જેમ વિષ્ણુએ વર્ણવ્યો છે; કારણ કે જ્ઞાનયોગના હજારો કરતાં પણ કર્મયોગ વધુ પ્રશંસનીય છે.
કર્મયોગોદ્ભવં જ્ઞાનં તસ્માત્તત્પરમં પદમ્ કર્મજ્ઞાનોદ્ભવં બ્રહ્મ ન ચ જ્ઞાનમકર્મણઃ
કર્મયોગથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે; તેથી એ સર્વોચ્ચ અવસ્થા છે. કર્મ અને જ્ઞાનથી બ્રહ્મ પ્રાપ્ત થાય છે, માત્ર જ્ઞાનથી નહિ.
તસ્માત્કર્મણિ યુક્તાત્મા તત્ત્વમાપ્નોતિ શાશ્વતમ્ વેદો ઽખિલો ધર્મમૂલમ્ આચારશ્ચૈવ તદ્વિદામ્
માટે, જેનું મન કર્મમાં સ્થિર છે, એ શાશ્વત સત્યને પ્રાપ્ત કરે છે. બધા વેદો ધર્મનું મૂળ છે અને તેને જાણનારા મહાન લોકોના આચરણ પણ ધર્મનું મૂળ છે.
અષ્ટાવાત્મગુણાસ્ તસ્મિન્ પ્રધાનત્વેન સંસ્થિતાઃ દયા સર્વેષુ ભૂતેષુ ક્ષાન્તી રક્ષાતુરસ્ય તુ
આમાં આત્માના આઠ ગુણો મુખ્યરૂપે સ્થિર છે: બધા જીવ પ્રત્યે દયા, આશ્રય માંગનાર પ્રત્યે ક્ષમા,
અનસૂયા તથા લોકે શૌચમન્તર્બહિર્દ્વિજાઃ અનાયાસેષુ કાર્યેષુ માઙ્ગલ્યાચારસેવનમ્
આ ઉપરાંત, દુનિયામાં ઈર્ષ્યા ન હોવી, દ્વિજાતિઓ માટે અંદર અને બહારથી શુદ્ધતા, સહેલાઈથી કામ કરવું અને શુભ આચરણનું પાલન કરવું.
ન ચ દ્રવ્યેષુ કાર્પણ્યમ્ આર્તેષૂપાર્જિતેષુ ચ તથાસ્પૃહા પરદ્રવ્યે પરસ્ત્રીષુ ચ સર્વદા
સંપત્તિમાં, ભલે તે મુશ્કેલીમાં મેળવેલી હોય, કંજૂસી ન રાખવી. તેમ જ, બીજાની સંપત્તિ અને બીજાની પત્ની પ્રત્યે ક્યારેય લાલચ ન રાખવી.
અષ્ટાવાત્મગુણાઃ પ્રોક્તાઃ પુરાણસ્ય તુ કોવિદૈઃ અયમેવ ક્રિયાયોગો જ્ઞાનયોગસ્ય સાધકઃ
આ આત્માના આઠ ગુણો પુરાણ જાણનારા વિદ્વાનો દ્વારા કહેવામાં આવ્યા છે. આ જ કર્મયોગ છે, જે જ્ઞાનમાર્ગ સુધી પહોંચાડે છે.
કર્મયોગં વિના જ્ઞાનં કસ્યચિન્ નેહ દૃશ્યતે શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં ધર્મમ્ ઉપતિષ્ઠેત્પ્રયત્નતઃ
કર્મયોગ વગર અહીં કોઈને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતું નથી. શ્રુતિ અને સ્મૃતિમાં જે ધર્મ જણાવાયો છે, તેનું પ્રયત્નપૂર્વક પાલન કરવું જોઈએ.
દેવતાનાં પિતૄણાં ચ મનુષ્યાણાં ચ સર્વદા કુર્યાદહરહર્યજ્ઞૈર્ ભૂતર્ષિગણતર્પણમ્
દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મનુષ્યોને રોજ યજ્ઞાદિ દ્વારા તૃપ્ત કરવું જોઈએ, જેથી સર્વ જીવો, ઋષિઓ અને ભૂતગણ પ્રસન્ન થાય.
સ્વાધ્યાયૈરર્ચયેચ્ચર્ષીન્ હોમૈર્વિદ્વાન્યથાવિધિ પિતૄઞ્છ્રાદ્ધૈર્ અન્નદાનૈર્ ભૂતાનિ બલિકર્મભિઃ
અભ્યાસ દ્વારા ઋષિઓની, વિધિ મુજબ હોળી દ્વારા પિતૃઓની, અન્નદાનથી જીવોની અને બલિથી ભૂતોની પૂજા કરવી જોઈએ.
પઞ્ચૈતે વિહિતા યજ્ઞાઃ પઞ્ચસૂનાપનુત્તયે કણ્ડની પેષણી ચુલ્લી જલકુમ્ભી પ્રમાર્જની
આ પાંચ યજ્ઞો ઘરનાં પાંચ હિંસાનો નાશ કરવા માટે નિર્ધારિત છે: કંડણી, પેસણી, ચુલ્લી, જળકુંભી અને પ્રમાર્જની.
પઞ્ચ સૂના ગૃહસ્થસ્ય તેન સ્વર્ગં ન ગચ્છતિ તત્પાપનાશનાયામી પઞ્ચ યજ્ઞાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
આ પાંચ હિંસા ગૃહસ્થને લાગુ પડે છે; તેથી એ સ્વર્ગને પામતો નથી. એ પાપના નાશ માટે આ પાંચ યજ્ઞો જણાવવામાં આવ્યા છે.
દ્વાવિંશતિસ્તથાષ્ટૌ ચ યે સંસ્કારાઃ પ્રકીર્તિતાઃ તદ્યુક્તો ઽપિ ન મોક્ષાય યસ્ત્વાત્મગુણવર્જિતઃ
બાવીસ અને આઠ સંસ્કારો પ્રાપ્ત હોવા છતાં, જો કોઈમાં આત્મગુણો ન હોય, તો તેને મુક્તિ મળતી નથી.
તસ્માદાત્મગુણોપેતઃ શ્રુતિકર્મ સમાચરેત્ ગોબ્રાહ્મણાનાં વિત્તેન સર્વદા ભદ્રમાચરેત્
માટે, જે આત્મગુણોથી યુક્ત છે, તેણે શાસ્ત્રોક્ત કર્મો કરવું જોઈએ અને પોતાના ધનથી ગાય અને બ્રાહ્મણોનું હંમેશાં કલ્યાણ કરવું જોઈએ.
ગોભૂહિરણ્યવાસોભિર્ ગન્ધમાલ્યોદકેન ચ પૂજયેદ્બ્રહ્મવિષ્ણ્વર્કરુદ્રવસ્વાત્મકં શિવમ્
ગાય, જમીન, સોનાં, વસ્ત્રો, સુગંધિત ફૂલો અને પાણીથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, સૂર્ય, રુદ્ર, અગ્નિ અને આત્મારૂપે રહેલા શુભ ભગવાનની પૂજા કરવી જોઈએ.
વ્રતોપવાસૈર્ વિધિવચ્છ્રદ્ધયા ચ વિમત્સરઃ યો ઽસાવ્ અતીન્દ્રિયઃ શાન્તઃ સૂક્ષ્મો ઽવ્યક્તઃ સનાતનઃ વાસુદેવો જગન્મૂર્તિસ્ તસ્ય સમ્ભૂતયો હ્ય્ અમી
વ્રત, ઉપવાસ, વિધિપૂર્વકના કર્મો અને શ્રદ્ધાથી, ઈર્ષ્યા વિના—જે ઇન્દ્રિયોથી પર છે, શાંત છે, સૂક્ષ્મ છે, અવ્યક્ત અને શાશ્વત છે, એ વાસુદેવ, સમગ્ર જગતના રૂપ છે—તેમાથી જ આ સર્વ સર્જનાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ ભગવાન્ માર્તણ્ડો વૃષવાહનઃ અષ્ટૌ ચ વસવસ્તદ્વદ્ એકાદશ ગણાધિપાઃ લોકપાલાધિપાશ્ચૈવ પિતરો માતરસ્તથા
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ભગવાન, સૂર્ય, વૃષભવાહન, આઠ વસુઓ, અગિયાર ગણપતિઓ, લોકપાલો, પિતૃઓ અને માતાઓ—
ઇમા વિભૂતયઃ પ્રોક્તાશ્ ચરાચરસમન્વિતાઃ બ્રહ્માદ્યાશ્ ચતુરો મૂલમ્ અવ્યક્તાધિપતિઃ સ્મૃતઃ
આ સર્વ વિભૂતિઓ ચર અને અચર સાથે યુક્ત છે. બ્રહ્મા અને બીજા ત્રણ, એમ ચારના મૂળ સ્વરૂપે અવ્યક્તના અધિપતિને માનવામાં આવે છે.