પર્જન્યઃ પવમાનસ્તુ દ્વિતીયઃ સો ઽનુદૃશ્યતે પાવકોષ્ણઃ સમૂહ્યસ્તુ વોત્તરે સો ઽગ્નિરુચ્યતે
પર્જન્ય અને પવમાન બીજા છે, જે દેખાતા નથી. પાવક નામનો, ગરમ અને એકત્રિત અગ્નિ ઉત્તર તરફ માનવામાં આવે છે.
હવ્યસૂદો હ્ય્ અસંમૃજ્યઃ શામિત્રઃ સ વિભાવ્યતે શતધામા સુધાજ્યોતી રૌદ્રૈશ્વર્યઃ સ ઉચ્યતે
હવિ સ્વીકારતો, શુદ્ધ ન થતો, શામિત્ર નામે ઓળખાતા અગ્નિ વિશિષ્ટ છે. શતધામા, શુદ્ધ ઘીથી તેજસ્વી, રૌદ્ર સ્વામીપદ ધરાવે છે.
બ્રહ્મજ્યોતિર્ વસુધામા બ્રહ્મસ્થાનીય ઉચ્યતે અજૈકપાદુપસ્થેયઃ સ વૈ શાલામુખો યતઃ
બ્રહ્મજ્યોતિ, ધરા તેનું સ્થાન, બ્રહ્મસ્થાનિય કહેવાય છે. અજૈકપાદે પૂજ્ય એવા શાલામુખ છે, જેમાંથી તે ઉત્પન્ન થાય છે.
અનિર્દેશ્યો હ્યહિર્બુધ્ન્યો બહિરન્તે તુ દક્ષિણૌ પુત્રા હ્યેતે તુ સર્વસ્ય ઉપસ્થેયા દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ
અનિર્દેશ્ય અહિર્બુધ્ન્ય દક્ષિણ અંતે બહાર છે; એના પુત્રો છે. બધા દ્વિજાતિઓએ પૂજવા યોગ્ય છે, એમ માનવામાં આવે છે.
તતો વિહરણીયાંસ્તુ વક્ષ્યામ્યષ્ટૌ તુ તાન્સુતાન્ હૌત્રિયસ્ય સુતો હ્યગ્નિર્ બર્હિષો હવ્યવાહનઃ
હવે હું એ આઠ અગ્નિઓનું વર્ણન કરીશ, જે ફરતા રહે છે; હોતૃનો પુત્ર, બર્હિ પરનો અગ્નિ, હવિ વહન કરનાર.
પ્રશંસ્યો ઽગ્નિઃ પ્રચેતાસ્તુ દ્વિતીયઃ સંસહાયકઃ સુતો હ્યગ્નેર્ વિશ્વવેદા બ્રાહ્મણાચ્છંસિરુચ્યતે
પ્રશંસનીય અગ્નિ, પ્રચેતાસ, બીજો અને સહાયક છે; અગ્નિનો પુત્ર, વિશ્વવેદા, બ્રાહ્મણના સ્તોત્રપાઠક કહેવાય છે.
અપાં યોનિઃ સ્મૃતઃ સ્વામ્ભઃ સેતુર્નામ વિભાવ્યતે ધિષ્ણ્ય આહરણા હ્યેતે સોમેનેજ્યન્ત વૈ દ્વિજૈઃ
જળનું મૂળ સ્વાંભઃ તરીકે ઓળખાય છે, જેને સેતુ કહે છે. ધિષણ્ય અગ્નિઓ એ છે જે લાવવામાં આવે છે; એ દ્વિજાતિઓ સોમ સાથે પૂજે છે.
તતો યઃ પાવકો નામ્ના યઃ સદ્ભિર્યોગ ઉચ્યતે અગ્નિઃ સો ઽવભૃથો જ્ઞેયો વરુણેન સહેજ્યતે
પછી પાવક નામે અગ્નિ આવે છે, જેને સજ્જન યુક્ત કહે છે; એ અવભૃથ કહેવાય છે અને તે વરુણ સાથે પૂજાય છે.
હૃદયસ્ય સુતો હ્યગ્નેર્ જઠરે ઽસૌ નૃણાં પચન્ મન્યુમાઞ્જઠરશ્ચાગ્નિર્ વિદ્ધાગ્નિઃ સતતં સ્મૃતઃ
હૃદયમાં રહેલો અગ્નિનો પુત્ર પેટમાં છે, જે મનુષ્યો માટે પાચન કરે છે; જઠરાગ્નિ હંમેશા ભેદાયેલી અગ્નિ તરીકે ઓળખાય છે.
પરસ્પરોત્થિતો હ્યગ્નિર્ ભૂતાનીહ વિભુર્દહન્ અગ્નેર્મન્યુમતઃ પુત્રો ઘોરઃ સંવર્તકઃ સ્મૃતઃ
પરસ્પર સંયોગથી ઉત્પન્ન થયેલો અગ્નિ અહીં સર્વ ભૂતોને દહન કરે છે; ક્રોધથી ભરેલો અગ્નિનો પુત્ર ઘોર સંવર્તક કહેવાય છે.
પિબન્નપઃ સ વસતિ સમુદ્રે વડવામુખે સમુદ્રવાસિનઃ પુત્રઃ સહરક્ષો વિભાવ્યતે
પાણી પીતા, તે સમુદ્રના વડવામુખમાં વસે છે; સમુદ્રવાસીનો પુત્ર સહરક્ષ, વિશિષ્ટ ગણાય છે.
સહરક્ષસ્તુ વૈ કામાન્ ગૃહે સ વસતે નૃણામ્ ક્રવ્યાદગ્નિઃ સુતસ્તસ્ય પુરુષાન્યો ઽત્તિ વૈ મૃતાન્
સહરક્ષ મનુષ્યોના ઘરમાં રહી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે; તેનો પુત્ર, માથું ખાવા વાળો અગ્નિ, મનુષ્યોમાં મૃતકોને ભક્ષણ કરે છે.
ઇત્યેતે પાવકસ્યાગ્નેર્ દ્વિજૈઃ પુત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ તતઃ સુતાસ્તુ સૌવીર્યાદ્ ગન્ધર્વૈરસુરૈર્ હૃતાઃ
આ રીતે પાવક અગ્નિના પુત્રો દ્વિજાતિઓ દ્વારા પ્રસિદ્ધ છે; પછી એના પરાક્રમી પુત્રોને ગંધર્વો અને અસુરોએ લઇ ગયા.
મથિતો યસ્ત્વરણ્યાં તુ સો ઽગ્નિરાપ સમિન્ધનમ્ આયુર્ નામ્ના તુ ભગવાન્ પશૌ યસ્તુ પ્રણીયતે
જંગલમાં ઘસાઈને ઉત્પન્ન થયેલો અગ્નિ ઇંધણ મેળવે છે; આયુષ નામે ભગવાન પશુમાં લઈ જવાય છે.
આયુષો મહિમાન્પુત્રો દહનસ્તુ તતઃ સુતઃ પાકયજ્ઞેષ્વ્ અભીમાની હુતં હવ્યં ભુનક્તિ યઃ
આયુષનો મહાન પુત્ર દહન છે; તે પાકયજ્ઞમાં હવન સ્વીકારતો પુત્ર છે.
સર્વસ્માદ્દેવલોકાચ્ચ હવ્યં કવ્યં ભુનક્તિ યઃ પુત્રો ઽસ્ય સહિતો હ્યગ્નિર્ અદ્ભુતઃ સ મહાયશાઃ
સર્વ દેવલોક અને પિતૃઓના લોકમાંથી હવિ અને કવ્ય ભોજન કરતો એ પુત્ર છે; તેનો સાથી, અદ્ભુત અગ્નિ, મહાન યશસ્વી છે.
પ્રાયશ્ચિત્તેષ્વભીમાની હૃતં હવ્યં ભુનક્તિ યઃ અદ્ભુતસ્ય સુતો વીરો દેવાંશસ્તુ મહાન્સ્મૃતઃ
જે વ્યક્તિ પ્રાયશ્ચિત્તમાં અહંકાર રાખે છે, તે ચોરાયેલું હવનપદાર્થ ભોગવે છે. અદ્ભુતનો પુત્ર એક વીર છે અને દેવોમાં તે મહાન તરીકે ઓળખાય છે.
વિવિધાગ્નિસ્તતસ્તસ્ય તસ્ય પુત્રો મહાકવિઃ વિવિધાગ્નિસુતાદર્કાદ્ અગ્નયો ઽષ્ટૌ સુતાઃ સ્મૃતાઃ
પછી, એમાંથી અનેક પ્રકારની અગ્નિઓ ઉત્પન્ન થઈ. તેનો પુત્ર મહાન કવિ છે. વિવિધ અગ્નિના પુત્રોથી, તાપથી, આઠ અગ્નિઓ જન્મેલી કહેવાય છે.
કામ્યાસ્વિષ્ટિષ્વભીમાની રક્ષોહાયતિકૃચ્ચ યઃ સુરભિર્વસુમાન્નાદો હર્યશ્વશ્ચૈવ રુક્મવાન્
જે વ્યક્તિ ઇચ્છિત હવનમાં અહંકાર રાખે છે અને રાક્ષસો તથા દુશ્મનોનો નાશ કરે છે—સુરભિ, વસુમાન, નાદ, હર્યશ્વ અને રુક્મવાન—
પ્રવર્ગ્યઃ ક્ષેમવાંશ્ચૈવ ઇત્યષ્ટૌ ચ પ્રકીર્તિતાઃ શુચ્યગ્નેસ્તુ પ્રજા હ્યેષા અગ્નયશ્ચ ચતુર્દશ
પ્રવર્ગ્ય અને ક્ષેમવાન—આ રીતે આઠ જણાની ગણના થાય છે. આ શુદ્ધ અગ્નિના સંતાન છે અને કુલ ચૌદ અગ્નિઓ કહેવાય છે.
ઇત્યેતે હ્યગ્નયઃ પ્રોક્તાઃ પ્રણીતા યે હિ ચાધ્વરે સમતીતે તુ સર્ગે યે યામૈઃ સહ સુરોત્તમૈઃ
આ રીતે, જે અગ્નિઓ યજ્ઞમાં સ્થાપિત છે અને જે પહેલા સર્જનમાં યમાદિ શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ સાથે હતા, તેમનો વર્ણન કરવામાં આવ્યો છે.
સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે પૂર્વમ્ અગ્નયસ્તે ઽભિમાનિનઃ એતે વિહરણીયેષુ ચેતનાચેતનેષ્વિહ
સ્વાયંભુવના પૂર્વકાલમાં, આ અહંકારવાળા અગ્નિઓ હતા; અહીં, જીવંત અને અજડ બધામાં તેઓ વિહાર કરે છે.
સ્થાનાભિમાનિનો ઽગ્નીધ્રાઃ પ્રાગાસન્હવ્યવાહનાઃ કામ્યનૈમિત્તિકાદ્યાસ્તે યે તે કર્મસ્વવસ્થિતાઃ
સ્થાનપ્રેમી અગ્નિધ્રો પહેલાં હવનપદાર્થ વહન કરતા; જે ઇચ્છિત અને નિમિત્તિક પ્રકારના છે, તેઓ કર્મોમાં સ્થિર છે.
પૂર્વે મન્વન્તરે ઽતીતે શુક્રૈર્યામૈશ્ચ તૈઃ સહ એતે દેવગણૈઃ સાર્ધં પ્રથમસ્યાન્તરે મનોઃ
પહેલા પસાર થયેલા મન્વંતરમાં, શુક્ર અને યમો સાથે, આ બધા દેવગણો સાથે પ્રથમ મનુના સમયગાળામાં હતા.
ઇત્યેતા યોનયો હ્યક્તાઃ સ્થાનાખ્યા જાતવેદસામ્ સ્વારોચિષાદિષુ જ્ઞેયાઃ સવર્ણાન્તેષુ સપ્તસુ
આ રીતે, જ્ઞાતવેદસ અગ્નિઓના સ્થાનરૂપ મૂળ જણાવવામાં આવ્યા છે; સ્વરોચિષથી શરૂ કરીને સાત સવર્ણી મન્વંતરોમાં તેઓ સમજવા યોગ્ય છે.
તૈરેવં તુ પ્રસંખ્યાતં સામ્પ્રતાનાગતેષ્વિહ મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ લક્ષણં જાતવેદસામ્
આ રીતે, તેમણે આવતા અને ગયા બધા મન્વંતરોમાં જ્ઞાતવેદસ અગ્નિઓના લક્ષણો ગણાવ્યા છે.
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ નાનારૂપપ્રયોજનૈઃ વર્તન્તે વર્તમાનૈશ્ચ યામૈર્દેવૈઃ સહાગ્નયઃ
બધા મન્વંતરોમાં, વિવિધ રૂપ અને હેતુઓ સાથે, અગ્નિઓ વર્તમાન યમો અને દેવતાઓ સાથે રહે છે.
અનાગતૈઃ સુરૈઃ સાર્ધં વત્સ્યન્તો ઽનાગતાસ્ત્વથ ઇત્યેષ પ્રચયો ઽગ્નીનાં મયા પ્રોક્તો યથાક્રમમ્ વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છથ
અને જે દેવતાઓ આવવાના છે, તેમના સાથે આવનારા અગ્નિઓ પણ રહેશે; આ રીતે, મેં અગ્નિઓની પરંપરા ક્રમશઃ અને વિગતે કહી છે—હવે બીજું શું સાંભળવું છે તે કહો.
ઇદાનીં પ્રાહ યદ્વિષ્ણુઃ પૃષ્ટઃ પરમમુત્તમમ્ તદિદાનીં સમાચક્ષ્વ ધર્માધર્મસ્ય વિસ્તરમ્
હવે, જે સર્વોચ્ચ અને શ્રેષ્ઠ વાત વિષ્ણુએ પૂછવામાં આવતાં કહી હતી, તે ધર્મ અને અધર્મનો વિસ્તૃત વર્ણન હવે તમે કહો.
એવમેકાર્ણવે તસ્મિન્ મત્સ્યરૂપી જનાર્દનઃ વિસ્તારમાદિસર્ગસ્ય પ્રતિસર્ગસ્ય ચાખિલમ્
એ રીતે, એ એકમાત્ર મહાસાગરમાં, માછલીરૂપ જનાર્દને સમગ્ર આરંભ અને પુનઃસર્જનનું વિસ્તૃત વર્ણન કર્યું.