ભૃગોઃ પ્રજાયતાથર્વા હ્ય્ અઙ્ગિરાથર્વણઃ સ્મૃતઃ તસ્ય હ્ય્ અલૌકિકો હ્ય્ અગ્નિર્ દક્ષિણાગ્નિઃ સ વૈ સ્મૃતઃ
ભૃગુમાંથી અથર્વાનો જન્મ થયો, અને અંગીરસ અથર્વણ તરીકે ઓળખાય છે; તેનો અગ્નિ અલૌકિક છે, અને તેને પણ દક્ષિણ અગ્નિ કહે છે.
અથ યઃ પવમાનસ્તુ નિર્મથ્યો ઽગ્નિઃ સ ઉચ્યતે સ ચ વૈ ગાર્હપત્યો ઽગ્નિઃ પ્રથમો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતઃ
હવે પવમાન એ ઘર્ષણથી ઉત્પન્ન થયેલો અગ્નિ છે, અને તેને ગૃહપત્ય અગ્નિ કહે છે, જે બ્રહ્માનો પ્રથમ અગ્નિ માનવામાં આવે છે.
તતઃ સભ્યાવસથ્યૌ ચ સંશત્યાસ્ તૌ સુતાવુભૌ તતઃ ષોડશ નદ્યસ્તુ ચકમે હવ્યવાહનઃ યઃ ખલ્વાહવનીયો ઽગ્નિર્ અભિમાની દ્વિજૈઃ સ્મૃતઃ
પછી સંશત્યા પાસેથી સભ્ય અને અવસથ્ય, બે પુત્રો જન્મ્યા; ત્યારબાદ હવ્યવાહને સોળ નદીઓની ઈચ્છા થઈ, અને જે અગ્નિ અહવનીય કહેવાય છે, તેને દ્વિજાતિઓ અભિમાની તરીકે ઓળખે છે.
કાવેરીં કૃષ્ણવેણીં ચ નર્મદાં યમુનાં તથા ગોદાવરીં વિતસ્તાં ચ ચન્દ્રભાગામિરાવતીમ્
કાવેરી, કૃષ્ણવેણી, નર્મદા, યમુના, ગોદાવરી, વિતસ્થા, ચંદ્રભાગા અને ઇરાવતી,
વિપાશાં કૌશિકીં ચૈવ શતદ્રું સરયૂં તથા સીતાં મનસ્વિનીં ચૈવ હ્રાદિનીં પાવનાં તથા
વિપાશા, કૌશિકી, શતદ્રુ, સરયૂ, સીતા, મનસ્વિની, હ્રાદિની અને પાવના પણ.
તાસુ ષોડશધાત્માનં પ્રવિભજ્ય પૃથક્પૃથક્ તદા તુ વિહરંસ્તાસુ ધિષ્ણ્યેચ્છઃ સ બભૂવ હ
એમાં પોતાને સોળ રૂપે વિભાજિત કરીને, એ દરેકમાં અલગ-અલગ ફરીને, યજ્ઞવેદિકાની ઈચ્છા રાખી.
સ્વાભિધાનસ્થિતા ધિષ્ણ્યાસ્ તાસૂત્પન્નાશ્ચ ધિષ્ણવઃ ધિષ્ણ્યેષુ જજ્ઞિરે યસ્માત્ તતસ્તે ધિષ્ણવઃ સ્મૃતાઃ
પોતાના નામે સ્થાપિત થયેલી વેદિકાઓમાંથી ધિષ્ણવોએ જન્મ લીધા; વેદિકામાંથી જન્મ્યા હોવાથી તેમને ધિષ્ણવ કહેવામાં આવે છે.
ઇત્યેતે વૈ નદીપુત્રા ધિષ્ણ્યેષુ પ્રતિપેદિરે તેષાં વિહરણીયા યે ઉપસ્થેયાશ્ચ તાઞ્શૃણુ વિભુઃ પ્રવાહણો ઽગ્નીધ્રસ્ તત્રસ્થા ધિષ્ણવો ઽપરે
આ રીતે, નદીઓના પુત્રોએ વેદિકાઓમાં પ્રવેશ કર્યો; હવે, હે મહાન, જે ઉપભોગ માટે અને સ્થાપવા માટે યોગ્ય છે, એવા પ્રભાવણ, અગ્નીધ્ર અને બીજા ધિષ્ણવો ત્યાં સ્થાપિત થયા છે, તે સાંભળો.
વિહરતિ યથાસ્થાનં પુણ્યાહે સમુપક્રમે અનિર્દેશ્યાનિવાર્યાણામ્ અગ્નીનાં શૃણુત ક્રમમ્
પવિત્ર દિવસે, યોગ્ય સ્થાન પર ફરતા, જે અગ્નિ વર્ણનથી પર છે અને અટકાવી શકાય તેવા નથી, એ અગ્નિઓનું ક્રમ તમે સાંભળો.
વાસવો ઽગ્નિઃ કૃશાનુર્યો દ્વિતીયોત્તરવેદિકઃ સમ્રાડગ્નિસુતો હ્યષ્ટાવ્ ઉપતિષ્ઠન્તિ તાન્દ્વિજાઃ
દ્વિતીય અને ઉત્તર વેદિકામાં વસુઓનો અગ્નિ, તેજસ્વી અગ્નિ છે; સમ્રાટ, અગ્નિનો પુત્ર, આઠ છે, અને દ્વિજાતિઓ એ અગ્નિઓની સેવા કરે છે.
પર્જન્યઃ પવમાનસ્તુ દ્વિતીયઃ સો ઽનુદૃશ્યતે પાવકોષ્ણઃ સમૂહ્યસ્તુ વોત્તરે સો ઽગ્નિરુચ્યતે
પર્જન્ય અને પવમાન બીજા છે, જે દેખાતા નથી. પાવક નામનો, ગરમ અને એકત્રિત અગ્નિ ઉત્તર તરફ માનવામાં આવે છે.
હવ્યસૂદો હ્ય્ અસંમૃજ્યઃ શામિત્રઃ સ વિભાવ્યતે શતધામા સુધાજ્યોતી રૌદ્રૈશ્વર્યઃ સ ઉચ્યતે
હવિ સ્વીકારતો, શુદ્ધ ન થતો, શામિત્ર નામે ઓળખાતા અગ્નિ વિશિષ્ટ છે. શતધામા, શુદ્ધ ઘીથી તેજસ્વી, રૌદ્ર સ્વામીપદ ધરાવે છે.
બ્રહ્મજ્યોતિર્ વસુધામા બ્રહ્મસ્થાનીય ઉચ્યતે અજૈકપાદુપસ્થેયઃ સ વૈ શાલામુખો યતઃ
બ્રહ્મજ્યોતિ, ધરા તેનું સ્થાન, બ્રહ્મસ્થાનિય કહેવાય છે. અજૈકપાદે પૂજ્ય એવા શાલામુખ છે, જેમાંથી તે ઉત્પન્ન થાય છે.
અનિર્દેશ્યો હ્યહિર્બુધ્ન્યો બહિરન્તે તુ દક્ષિણૌ પુત્રા હ્યેતે તુ સર્વસ્ય ઉપસ્થેયા દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ
અનિર્દેશ્ય અહિર્બુધ્ન્ય દક્ષિણ અંતે બહાર છે; એના પુત્રો છે. બધા દ્વિજાતિઓએ પૂજવા યોગ્ય છે, એમ માનવામાં આવે છે.
તતો વિહરણીયાંસ્તુ વક્ષ્યામ્યષ્ટૌ તુ તાન્સુતાન્ હૌત્રિયસ્ય સુતો હ્યગ્નિર્ બર્હિષો હવ્યવાહનઃ
હવે હું એ આઠ અગ્નિઓનું વર્ણન કરીશ, જે ફરતા રહે છે; હોતૃનો પુત્ર, બર્હિ પરનો અગ્નિ, હવિ વહન કરનાર.
પ્રશંસ્યો ઽગ્નિઃ પ્રચેતાસ્તુ દ્વિતીયઃ સંસહાયકઃ સુતો હ્યગ્નેર્ વિશ્વવેદા બ્રાહ્મણાચ્છંસિરુચ્યતે
પ્રશંસનીય અગ્નિ, પ્રચેતાસ, બીજો અને સહાયક છે; અગ્નિનો પુત્ર, વિશ્વવેદા, બ્રાહ્મણના સ્તોત્રપાઠક કહેવાય છે.
અપાં યોનિઃ સ્મૃતઃ સ્વામ્ભઃ સેતુર્નામ વિભાવ્યતે ધિષ્ણ્ય આહરણા હ્યેતે સોમેનેજ્યન્ત વૈ દ્વિજૈઃ
જળનું મૂળ સ્વાંભઃ તરીકે ઓળખાય છે, જેને સેતુ કહે છે. ધિષણ્ય અગ્નિઓ એ છે જે લાવવામાં આવે છે; એ દ્વિજાતિઓ સોમ સાથે પૂજે છે.
તતો યઃ પાવકો નામ્ના યઃ સદ્ભિર્યોગ ઉચ્યતે અગ્નિઃ સો ઽવભૃથો જ્ઞેયો વરુણેન સહેજ્યતે
પછી પાવક નામે અગ્નિ આવે છે, જેને સજ્જન યુક્ત કહે છે; એ અવભૃથ કહેવાય છે અને તે વરુણ સાથે પૂજાય છે.
હૃદયસ્ય સુતો હ્યગ્નેર્ જઠરે ઽસૌ નૃણાં પચન્ મન્યુમાઞ્જઠરશ્ચાગ્નિર્ વિદ્ધાગ્નિઃ સતતં સ્મૃતઃ
હૃદયમાં રહેલો અગ્નિનો પુત્ર પેટમાં છે, જે મનુષ્યો માટે પાચન કરે છે; જઠરાગ્નિ હંમેશા ભેદાયેલી અગ્નિ તરીકે ઓળખાય છે.
પરસ્પરોત્થિતો હ્યગ્નિર્ ભૂતાનીહ વિભુર્દહન્ અગ્નેર્મન્યુમતઃ પુત્રો ઘોરઃ સંવર્તકઃ સ્મૃતઃ
પરસ્પર સંયોગથી ઉત્પન્ન થયેલો અગ્નિ અહીં સર્વ ભૂતોને દહન કરે છે; ક્રોધથી ભરેલો અગ્નિનો પુત્ર ઘોર સંવર્તક કહેવાય છે.
પિબન્નપઃ સ વસતિ સમુદ્રે વડવામુખે સમુદ્રવાસિનઃ પુત્રઃ સહરક્ષો વિભાવ્યતે
પાણી પીતા, તે સમુદ્રના વડવામુખમાં વસે છે; સમુદ્રવાસીનો પુત્ર સહરક્ષ, વિશિષ્ટ ગણાય છે.
સહરક્ષસ્તુ વૈ કામાન્ ગૃહે સ વસતે નૃણામ્ ક્રવ્યાદગ્નિઃ સુતસ્તસ્ય પુરુષાન્યો ઽત્તિ વૈ મૃતાન્
સહરક્ષ મનુષ્યોના ઘરમાં રહી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે; તેનો પુત્ર, માથું ખાવા વાળો અગ્નિ, મનુષ્યોમાં મૃતકોને ભક્ષણ કરે છે.
ઇત્યેતે પાવકસ્યાગ્નેર્ દ્વિજૈઃ પુત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ તતઃ સુતાસ્તુ સૌવીર્યાદ્ ગન્ધર્વૈરસુરૈર્ હૃતાઃ
આ રીતે પાવક અગ્નિના પુત્રો દ્વિજાતિઓ દ્વારા પ્રસિદ્ધ છે; પછી એના પરાક્રમી પુત્રોને ગંધર્વો અને અસુરોએ લઇ ગયા.
મથિતો યસ્ત્વરણ્યાં તુ સો ઽગ્નિરાપ સમિન્ધનમ્ આયુર્ નામ્ના તુ ભગવાન્ પશૌ યસ્તુ પ્રણીયતે
જંગલમાં ઘસાઈને ઉત્પન્ન થયેલો અગ્નિ ઇંધણ મેળવે છે; આયુષ નામે ભગવાન પશુમાં લઈ જવાય છે.
આયુષો મહિમાન્પુત્રો દહનસ્તુ તતઃ સુતઃ પાકયજ્ઞેષ્વ્ અભીમાની હુતં હવ્યં ભુનક્તિ યઃ
આયુષનો મહાન પુત્ર દહન છે; તે પાકયજ્ઞમાં હવન સ્વીકારતો પુત્ર છે.
સર્વસ્માદ્દેવલોકાચ્ચ હવ્યં કવ્યં ભુનક્તિ યઃ પુત્રો ઽસ્ય સહિતો હ્યગ્નિર્ અદ્ભુતઃ સ મહાયશાઃ
સર્વ દેવલોક અને પિતૃઓના લોકમાંથી હવિ અને કવ્ય ભોજન કરતો એ પુત્ર છે; તેનો સાથી, અદ્ભુત અગ્નિ, મહાન યશસ્વી છે.
પ્રાયશ્ચિત્તેષ્વભીમાની હૃતં હવ્યં ભુનક્તિ યઃ અદ્ભુતસ્ય સુતો વીરો દેવાંશસ્તુ મહાન્સ્મૃતઃ
જે વ્યક્તિ પ્રાયશ્ચિત્તમાં અહંકાર રાખે છે, તે ચોરાયેલું હવનપદાર્થ ભોગવે છે. અદ્ભુતનો પુત્ર એક વીર છે અને દેવોમાં તે મહાન તરીકે ઓળખાય છે.
વિવિધાગ્નિસ્તતસ્તસ્ય તસ્ય પુત્રો મહાકવિઃ વિવિધાગ્નિસુતાદર્કાદ્ અગ્નયો ઽષ્ટૌ સુતાઃ સ્મૃતાઃ
પછી, એમાંથી અનેક પ્રકારની અગ્નિઓ ઉત્પન્ન થઈ. તેનો પુત્ર મહાન કવિ છે. વિવિધ અગ્નિના પુત્રોથી, તાપથી, આઠ અગ્નિઓ જન્મેલી કહેવાય છે.
કામ્યાસ્વિષ્ટિષ્વભીમાની રક્ષોહાયતિકૃચ્ચ યઃ સુરભિર્વસુમાન્નાદો હર્યશ્વશ્ચૈવ રુક્મવાન્
જે વ્યક્તિ ઇચ્છિત હવનમાં અહંકાર રાખે છે અને રાક્ષસો તથા દુશ્મનોનો નાશ કરે છે—સુરભિ, વસુમાન, નાદ, હર્યશ્વ અને રુક્મવાન—
પ્રવર્ગ્યઃ ક્ષેમવાંશ્ચૈવ ઇત્યષ્ટૌ ચ પ્રકીર્તિતાઃ શુચ્યગ્નેસ્તુ પ્રજા હ્યેષા અગ્નયશ્ચ ચતુર્દશ
પ્રવર્ગ્ય અને ક્ષેમવાન—આ રીતે આઠ જણાની ગણના થાય છે. આ શુદ્ધ અગ્નિના સંતાન છે અને કુલ ચૌદ અગ્નિઓ કહેવાય છે.