ઇત્યેષ પૌરવો વંશો યથાવદિહ કીર્તિતઃ ધીમતઃ પાણ્ડુપુત્રસ્ય ચાર્જુનસ્ય મહાત્મનઃ
આ રીતે, પૌરૂવ વંશ અને બુદ્ધિશાળી પાંડુપુત્ર મહાત્મા અર્જુનનો વંશ અહીં સાચી રીતે વર્ણવાયો છે.
યે પૂજ્યાઃ સ્યુર્ દ્વિજાતીનામ્ અગ્નયઃ સૂત સર્વદા તાનિદાનીં સમાચક્ષ્વ તદ્વંશં ચાનુપૂર્વશઃ
હે સૂત, હવે તમે દ્વિજાતિઓમાં જે અગ્નિઓ હંમેશા પૂજનીય છે, એ અને તેમનો વંશ ક્રમશઃ કહો.
યો ઽસાવ્ અગ્નિરભીમાની સ્મૃતઃ સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રસ્ તસ્માત્સ્વાહા વ્યજીજનત્
સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં જે અગ્નિ અભિમાની તરીકે ઓળખાય છે, તે બ્રહ્માજીના મનથી ઉત્પન્ન પુત્ર હતો, અને તેમાંથી સ્વાહાએ જન્મ આપ્યો.
પાવકં પવમાનં ચ શુચિરગ્નિશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ નિર્મથ્યઃ પવમાનો ઽગ્નિર્ વૈદ્યુતઃ પાવકાત્મજઃ
પાવક, પવમાન અને શુચિ એ અગ્નિઓ તરીકે જાણીતા છે; પવમાન એ ઘર્ષણથી ઉત્પન્ન અગ્નિ છે, અને વીજળી જેવો અગ્નિ પાવકનો પુત્ર છે.
શુચિરગ્નિઃ સ્મૃતઃ સૌરઃ સ્થાવરાશ્ચૈવ તે સ્મૃતાઃ પવમાનાત્મજો હ્ય્ અગ્નિર્ હવ્યવાહઃ સ ઉચ્યતે
શુચિ અગ્નિ સૌર અગ્નિ તરીકે ઓળખાય છે, અને સ્થાવર પણ એમ કહેવાય છે; પવમાનથી ઉત્પન્ન થયેલો અગ્નિ હવ્યવાહ તરીકે ઓળખાય છે.
પાવકઃ સહરક્ષસ્તુ હવ્યવાહમુખઃ શુચિઃ દેવાનાં હવ્યવાહો ઽગ્નિઃ પ્રથમો બ્રહ્મણઃ સુતઃ
પાવક, સહરક્ષ અને શુચિ, જેમનું મુખ હવ્યવાહ છે; દેવોમાં હવ્યવાહ અગ્નિ પ્રથમ છે, અને તે બ્રહ્માજીનો પુત્ર છે.
સહરક્ષઃ સુરાણાં તુ ત્રયાણાં તે ત્રયો ઽગ્નયઃ એતેષાં પુત્રપૌત્રાશ્ચ ચત્વારિંશત્તથૈવ ચ
સહેરક્ષ દેવોમાં આવે છે; આ ત્રણેય અગ્નિઓ છે, અને એમમાંથી ચાલીસ પુત્રો અને પૌત્રો થયા છે.
પ્રવક્ષ્યે નામતસ્તાન્વૈ પ્રવિભાગેન તાન્પૃથક્ પાવનો લૌકિકો હ્ય્ અગ્નિઃ પ્રથમો બ્રહ્મણશ્ચ યઃ
હવે હું એમના નામ અલગ-અલગ રીતે કહું છું; પવન, લોકમાં રહેનારો અગ્નિ, પ્રથમ છે અને તે બ્રહ્માનો પણ અગ્નિ છે.
બ્રહ્મૌદનાગ્નિસ્ તત્પુત્રો ભરતો નામ વિશ્રુતઃ વૈશ્વાનરો હવ્યવાહો વહન્હવ્યં મમાર સઃ
બ્રહ્મૌદન અગ્નિ તેનો પુત્ર છે, જે ભરત નામે પ્રસિદ્ધ છે; વૈશ્વાનર, હવ્યવાહ, હવન લઈ ગયો અને પછી મૃત્યુ પામ્યો.
સ મૃતો ઽથર્વણઃ પુત્રો મથિતઃ પુષ્કરોદધિઃ યો ઽથર્વા લૌકિકો હ્ય્ અગ્નિર્ દક્ષિણાગ્નિઃ સ ઉચ્યતે
તેના મૃત્યુ પછી, અથર્વણનો જન્મ થયો, જે પદ્મ સમુદ્રમાંથી ઘર્ષણથી ઉત્પન્ન થયો; અથર્વા એ લોકિક અગ્નિ છે, જેને દક્ષિણ અગ્નિ કહે છે.
ભૃગોઃ પ્રજાયતાથર્વા હ્ય્ અઙ્ગિરાથર્વણઃ સ્મૃતઃ તસ્ય હ્ય્ અલૌકિકો હ્ય્ અગ્નિર્ દક્ષિણાગ્નિઃ સ વૈ સ્મૃતઃ
ભૃગુમાંથી અથર્વાનો જન્મ થયો, અને અંગીરસ અથર્વણ તરીકે ઓળખાય છે; તેનો અગ્નિ અલૌકિક છે, અને તેને પણ દક્ષિણ અગ્નિ કહે છે.
અથ યઃ પવમાનસ્તુ નિર્મથ્યો ઽગ્નિઃ સ ઉચ્યતે સ ચ વૈ ગાર્હપત્યો ઽગ્નિઃ પ્રથમો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતઃ
હવે પવમાન એ ઘર્ષણથી ઉત્પન્ન થયેલો અગ્નિ છે, અને તેને ગૃહપત્ય અગ્નિ કહે છે, જે બ્રહ્માનો પ્રથમ અગ્નિ માનવામાં આવે છે.
તતઃ સભ્યાવસથ્યૌ ચ સંશત્યાસ્ તૌ સુતાવુભૌ તતઃ ષોડશ નદ્યસ્તુ ચકમે હવ્યવાહનઃ યઃ ખલ્વાહવનીયો ઽગ્નિર્ અભિમાની દ્વિજૈઃ સ્મૃતઃ
પછી સંશત્યા પાસેથી સભ્ય અને અવસથ્ય, બે પુત્રો જન્મ્યા; ત્યારબાદ હવ્યવાહને સોળ નદીઓની ઈચ્છા થઈ, અને જે અગ્નિ અહવનીય કહેવાય છે, તેને દ્વિજાતિઓ અભિમાની તરીકે ઓળખે છે.
કાવેરીં કૃષ્ણવેણીં ચ નર્મદાં યમુનાં તથા ગોદાવરીં વિતસ્તાં ચ ચન્દ્રભાગામિરાવતીમ્
કાવેરી, કૃષ્ણવેણી, નર્મદા, યમુના, ગોદાવરી, વિતસ્થા, ચંદ્રભાગા અને ઇરાવતી,
વિપાશાં કૌશિકીં ચૈવ શતદ્રું સરયૂં તથા સીતાં મનસ્વિનીં ચૈવ હ્રાદિનીં પાવનાં તથા
વિપાશા, કૌશિકી, શતદ્રુ, સરયૂ, સીતા, મનસ્વિની, હ્રાદિની અને પાવના પણ.
તાસુ ષોડશધાત્માનં પ્રવિભજ્ય પૃથક્પૃથક્ તદા તુ વિહરંસ્તાસુ ધિષ્ણ્યેચ્છઃ સ બભૂવ હ
એમાં પોતાને સોળ રૂપે વિભાજિત કરીને, એ દરેકમાં અલગ-અલગ ફરીને, યજ્ઞવેદિકાની ઈચ્છા રાખી.
સ્વાભિધાનસ્થિતા ધિષ્ણ્યાસ્ તાસૂત્પન્નાશ્ચ ધિષ્ણવઃ ધિષ્ણ્યેષુ જજ્ઞિરે યસ્માત્ તતસ્તે ધિષ્ણવઃ સ્મૃતાઃ
પોતાના નામે સ્થાપિત થયેલી વેદિકાઓમાંથી ધિષ્ણવોએ જન્મ લીધા; વેદિકામાંથી જન્મ્યા હોવાથી તેમને ધિષ્ણવ કહેવામાં આવે છે.
ઇત્યેતે વૈ નદીપુત્રા ધિષ્ણ્યેષુ પ્રતિપેદિરે તેષાં વિહરણીયા યે ઉપસ્થેયાશ્ચ તાઞ્શૃણુ વિભુઃ પ્રવાહણો ઽગ્નીધ્રસ્ તત્રસ્થા ધિષ્ણવો ઽપરે
આ રીતે, નદીઓના પુત્રોએ વેદિકાઓમાં પ્રવેશ કર્યો; હવે, હે મહાન, જે ઉપભોગ માટે અને સ્થાપવા માટે યોગ્ય છે, એવા પ્રભાવણ, અગ્નીધ્ર અને બીજા ધિષ્ણવો ત્યાં સ્થાપિત થયા છે, તે સાંભળો.
વિહરતિ યથાસ્થાનં પુણ્યાહે સમુપક્રમે અનિર્દેશ્યાનિવાર્યાણામ્ અગ્નીનાં શૃણુત ક્રમમ્
પવિત્ર દિવસે, યોગ્ય સ્થાન પર ફરતા, જે અગ્નિ વર્ણનથી પર છે અને અટકાવી શકાય તેવા નથી, એ અગ્નિઓનું ક્રમ તમે સાંભળો.
વાસવો ઽગ્નિઃ કૃશાનુર્યો દ્વિતીયોત્તરવેદિકઃ સમ્રાડગ્નિસુતો હ્યષ્ટાવ્ ઉપતિષ્ઠન્તિ તાન્દ્વિજાઃ
દ્વિતીય અને ઉત્તર વેદિકામાં વસુઓનો અગ્નિ, તેજસ્વી અગ્નિ છે; સમ્રાટ, અગ્નિનો પુત્ર, આઠ છે, અને દ્વિજાતિઓ એ અગ્નિઓની સેવા કરે છે.
પર્જન્યઃ પવમાનસ્તુ દ્વિતીયઃ સો ઽનુદૃશ્યતે પાવકોષ્ણઃ સમૂહ્યસ્તુ વોત્તરે સો ઽગ્નિરુચ્યતે
પર્જન્ય અને પવમાન બીજા છે, જે દેખાતા નથી. પાવક નામનો, ગરમ અને એકત્રિત અગ્નિ ઉત્તર તરફ માનવામાં આવે છે.
હવ્યસૂદો હ્ય્ અસંમૃજ્યઃ શામિત્રઃ સ વિભાવ્યતે શતધામા સુધાજ્યોતી રૌદ્રૈશ્વર્યઃ સ ઉચ્યતે
હવિ સ્વીકારતો, શુદ્ધ ન થતો, શામિત્ર નામે ઓળખાતા અગ્નિ વિશિષ્ટ છે. શતધામા, શુદ્ધ ઘીથી તેજસ્વી, રૌદ્ર સ્વામીપદ ધરાવે છે.
બ્રહ્મજ્યોતિર્ વસુધામા બ્રહ્મસ્થાનીય ઉચ્યતે અજૈકપાદુપસ્થેયઃ સ વૈ શાલામુખો યતઃ
બ્રહ્મજ્યોતિ, ધરા તેનું સ્થાન, બ્રહ્મસ્થાનિય કહેવાય છે. અજૈકપાદે પૂજ્ય એવા શાલામુખ છે, જેમાંથી તે ઉત્પન્ન થાય છે.
અનિર્દેશ્યો હ્યહિર્બુધ્ન્યો બહિરન્તે તુ દક્ષિણૌ પુત્રા હ્યેતે તુ સર્વસ્ય ઉપસ્થેયા દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ
અનિર્દેશ્ય અહિર્બુધ્ન્ય દક્ષિણ અંતે બહાર છે; એના પુત્રો છે. બધા દ્વિજાતિઓએ પૂજવા યોગ્ય છે, એમ માનવામાં આવે છે.
તતો વિહરણીયાંસ્તુ વક્ષ્યામ્યષ્ટૌ તુ તાન્સુતાન્ હૌત્રિયસ્ય સુતો હ્યગ્નિર્ બર્હિષો હવ્યવાહનઃ
હવે હું એ આઠ અગ્નિઓનું વર્ણન કરીશ, જે ફરતા રહે છે; હોતૃનો પુત્ર, બર્હિ પરનો અગ્નિ, હવિ વહન કરનાર.
પ્રશંસ્યો ઽગ્નિઃ પ્રચેતાસ્તુ દ્વિતીયઃ સંસહાયકઃ સુતો હ્યગ્નેર્ વિશ્વવેદા બ્રાહ્મણાચ્છંસિરુચ્યતે
પ્રશંસનીય અગ્નિ, પ્રચેતાસ, બીજો અને સહાયક છે; અગ્નિનો પુત્ર, વિશ્વવેદા, બ્રાહ્મણના સ્તોત્રપાઠક કહેવાય છે.
અપાં યોનિઃ સ્મૃતઃ સ્વામ્ભઃ સેતુર્નામ વિભાવ્યતે ધિષ્ણ્ય આહરણા હ્યેતે સોમેનેજ્યન્ત વૈ દ્વિજૈઃ
જળનું મૂળ સ્વાંભઃ તરીકે ઓળખાય છે, જેને સેતુ કહે છે. ધિષણ્ય અગ્નિઓ એ છે જે લાવવામાં આવે છે; એ દ્વિજાતિઓ સોમ સાથે પૂજે છે.
તતો યઃ પાવકો નામ્ના યઃ સદ્ભિર્યોગ ઉચ્યતે અગ્નિઃ સો ઽવભૃથો જ્ઞેયો વરુણેન સહેજ્યતે
પછી પાવક નામે અગ્નિ આવે છે, જેને સજ્જન યુક્ત કહે છે; એ અવભૃથ કહેવાય છે અને તે વરુણ સાથે પૂજાય છે.
હૃદયસ્ય સુતો હ્યગ્નેર્ જઠરે ઽસૌ નૃણાં પચન્ મન્યુમાઞ્જઠરશ્ચાગ્નિર્ વિદ્ધાગ્નિઃ સતતં સ્મૃતઃ
હૃદયમાં રહેલો અગ્નિનો પુત્ર પેટમાં છે, જે મનુષ્યો માટે પાચન કરે છે; જઠરાગ્નિ હંમેશા ભેદાયેલી અગ્નિ તરીકે ઓળખાય છે.
પરસ્પરોત્થિતો હ્યગ્નિર્ ભૂતાનીહ વિભુર્દહન્ અગ્નેર્મન્યુમતઃ પુત્રો ઘોરઃ સંવર્તકઃ સ્મૃતઃ
પરસ્પર સંયોગથી ઉત્પન્ન થયેલો અગ્નિ અહીં સર્વ ભૂતોને દહન કરે છે; ક્રોધથી ભરેલો અગ્નિનો પુત્ર ઘોર સંવર્તક કહેવાય છે.