તેનાસૌ નિગૃહીતશ્ચ ન ચચાલ પદાત્પદમ્ તતો ઽબ્રવીદ્વૃષસ્તં વૈ મુઞ્ચ માં બલિનાં વર
એ રીતે પકડાતા વાછરડો એક પગ પણ આગળ ન હલાવી શક્યો. પછી વાછરડાએ કહ્યું, 'હે બળવાન, મને છોડો.'
ન મયાસાદિતસ્તાત બલવાંસ્ત્વત્સમઃ ક્વચિત્ મમ ચાન્યઃ સમો વાપિ ન હિ મે બલસંખ્યયા મુઞ્ચ તાતેતિ ચ પુનઃ પ્રીતસ્તે ઽહં વરં વૃણુ
'પિતા, હું ક્યારેય તારા જેટલો બળવાન કોઈને મળ્યો નથી, અને મારા બળમાં પણ કોઈ સમાન નથી. મને છોડો, પિતા. હું તારા પર પ્રસન્ન છું, એટલે તું ઇચ્છે તેવું વર માંગ.'
એવમુક્તો ઽબ્રવીદેનં જીવન્મે ત્વં ક્વ યાસ્યસિ એષ ત્વાં ન વિમોક્ષ્યામિ પરસ્વાદં ચતુષ્પદમ્
એવું સાંભળીને તેમણે કહ્યું, 'મારે જીવતુ હોઉં ત્યાં સુધી તું ક્યાં જઈશ? હું તને પણ છોડીશ નહીં અને બીજાના વાછરડાને પણ નહીં.'
નાસ્માકં વિદ્યતે તાત પાતકં સ્તેયમેવ ચ ભક્ષ્યાભક્ષ્યં તથા ચૈવ પેયાપેયં તથૈવ ચ
'પિતા, અમારે માટે પાપ કે ચોરી કંઈ નથી. અમારે માટે શું ખાવું કે શું ન ખાવું, શું પીવું કે શું ન પીવું, એમાં પણ કોઈ ભેદ નથી.'
દ્વિપદાં બહવો હ્ય્ એતે ધર્મ એષ ગવાં સ્મૃતઃ કાર્યાકાર્યે ન વાગમ્યાગમનં ચ તથૈવ ચ
'માણસોમાં તો આવા ઘણા નિયમો છે, પણ ગાય માટે તો એવો ધર્મ છે કે શું કરવું કે શું ન કરવું, આવવું કે જવું, એમાં કોઈ રોકટોક નથી.'
ગવાં ધર્મં તુ વૈ શ્રુત્વા સંભ્રાન્તસ્તુ વિસૃજ્ય તમ્ શક્ત્યાન્નપાનદાનાત્તુ ગોપતિં સંપ્રસાદયત્
ગાયનો ધર્મ સાંભળીને તે ઘબરી ગયા અને વાછરડાને છોડી દીધો. પછી પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ખાવા-પીવાની વસ્તુઓ આપી, ગાયના માલિકને પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.
પ્રસાદિતે ગતે તસ્મિન્ ગોધર્મં ભક્તિતસ્તુ સઃ મનસૈવ સમાદધ્યૌ તન્નિષ્ઠસ્તત્પરો હિ સઃ
જ્યારે વાછરડો પ્રસન્ન થઈને ચાલ્યો ગયો, ત્યારે તેણે શ્રદ્ધાથી ગાયના ધર્મમાં મન લગાવ્યું અને એમાં સ્થિર રહ્યો.
તતો યવીયસઃ પત્નીં ગૌતમસ્યાભ્યપદ્યત કૃતાવલેપાં તાં મત્વા સો ઽનડ્વાનિવ ન ક્ષમઃ
પછી તેણે ગૌતમની નાની પત્ની, જે ઘમંડથી ભરેલી હતી, તેની પાસે ગયો. તેને બાંઝ ગાય સમજી, તે સહન ન કરી શક્યો.
ગોધર્મં તુ પરં મત્વા સ્નુષાં તામભ્યપદ્યત નિર્ભર્ત્સ્ય ચૈનં રુદ્ધ્વા ચ બાહુભ્યાં સમ્પ્રગૃહ્ય ચ
ગાયના ધર્મને સર્વોપરી માનીને તેણે પોતાની વહુ પાસે ગયો, તેને ઠપકો આપ્યો, રોકી રાખી અને બળપૂર્વક પકડી લીધી.
ભાવ્યમર્થં તુ તં જ્ઞાત્વા માહાત્મ્યાત્તમુવાચ સા વિપર્યયં તુ ત્વં લબ્ધ્વા અનડ્વાનિવ વર્તસે
આ બધું પૂર્વજન્મના ફળરૂપે સમજીને, તેણીએ કહ્યું, 'આવી વિપરીત સ્થિતિ તને મળી છે, તું બાંઝ વાછરડા જેવો વર્તે છે.'
ગમ્યાગમ્યં ન જાનીષે ગોધર્માત્પ્રાર્થયન્સુતામ્ દુર્વૃત્તં ત્વાં ત્યજામ્યદ્ય ગચ્છ ત્વં સ્વેન કર્મણા
'તને શું યોગ્ય કે અયોગ્ય છે એ ખબર નથી. ગાયના ધર્મથી દીકરી ઈચ્છે છે, તેથી હું આજે તને છોડી દઉં છું, દુષ્ટ, હવે તું તારા કર્મ પ્રમાણે ચાલ.'
કાષ્ઠે સમુદ્ગે પ્રક્ષિપ્ય ગઙ્ગામ્ભસિ સમુત્સૃજત્ યસ્માત્ત્વમન્ધો વૃદ્ધશ્ચ ભર્તવ્યો દુરધિષ્ઠિતઃ
તેણીએ તેને લાકડાની વાંકી પર બેસાડી, ગંગાના પાણીમાં ફેંકી દીધો અને કહ્યું, 'તું અંધ, વૃદ્ધ અને સહન કરવો મુશ્કેલ છે, એટલે તને છોડવું પડે છે.'
તમુહ્યમાનં વેગેન સ્રોતસો ઽભ્યાશમાગતઃ જગ્રાહ તં સ ધર્માત્મા બલિર્ વૈરોચનિસ્તદા
જ્યારે વહેતી ધારા તેને લઈ જઈ રહી હતી, ત્યારે ધર્મનિષ્ઠ વૈરોચન્ય બલિ પાસે આવ્યો અને તેને પકડી લીધો.
અન્તઃપુરે જુગોપૈનં ભક્ષ્યભોજ્યૈશ્ચ તર્પયન્ પ્રીતશ્ચૈવ વરેણૈવ ચ્છન્દયામાસ વૈ બલિમ્
પછી બલિએ તેને પોતાના અંતઃપુરમાં રાખ્યો, વિવિધ ખાવા-પીવાની વસ્તુઓ આપી સંતોષ્યો અને પ્રસન્ન થઈને તેને ઇચ્છિત વરદાન માગવા કહ્યું.
તસ્માચ્ચ સ વરં વવ્રે પુત્રાર્થે દાનવર્ષભઃ સંતાનાર્થં મહાભાગભાર્યાયાં મમ માનદ પુત્રાન્ધર્માર્થતત્ત્વજ્ઞાન્ ઉત્પાદયિતુમર્હસિ
એથી દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ બલીએ સંતાન માટે એવરદાન માગ્યું: 'હે માન આપનાર, મારી મહાન પાત્રવાળી પત્નીથી મને એવા પુત્રો મળે જે ધર્મ, અર્થ અને સત્યનું જ્ઞાન ધરાવતા હોય.'
એવમુક્તો ઽથ દેવર્ષિસ્ તથાસ્ત્વિત્યુક્તવાન્ પ્રભુઃ સ તસ્ય રાજા સ્વાં ભાર્યાં સુદેષ્ણાં નામ પ્રાહિણોત્ અન્ધં વૃદ્ધં ચ તં જ્ઞાત્વા ન સા દેવી જગામ હ
આ રીતે કહેતાં દેવઋષિએ કહ્યું: 'તેમ જ થાવું.' પછી રાજાએ જાણીને કે એ અંધ અને વૃદ્ધ છે, પોતાની પત્ની સુદેષ્ણાને મોકલવા કહ્યું; પણ રાણી ગઈ નહીં.
શૂદ્રાં ધાત્રેયિકાં તસ્માવ્ અન્ધાય પ્રાહિણોત્તદા તસ્યાં કક્ષીવદાદીંશ્ચ શૂદ્રયોનાવ્ ઋષિર્ વશી
એના બદલે, તેણે એક શૂદ્ર દાસીને ધાત્રી બનાવીને મોકલી દીધી; અને એમાં, સંયમી ઋષિએ કક્ષીવત વગેરે શૂદ્ર જાતિના પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
જનયામાસ ધર્માત્મા શૂદ્રાન્ ઇત્યેવમાદિકમ્ ઉવાચ તં બલી રાજા દૃષ્ટ્વા કક્ષીવદાદિકાન્
ધર્મનિષ્ઠ ઋષિએ એ દાસીમાં શૂદ્ર પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા; અને કક્ષીવત વગેરેને જોઈને બલિ રાજાએ ઋષિને કહ્યું.
પ્રવીણાન્ ઋષિધર્મસ્ય ચેશ્વરાન્ બ્રહ્મવાદિનઃ વિદ્વાન્ પ્રત્યક્ષધર્માણાં બુદ્ધિમાન્ વૃત્તિમાઞ્છુચીન્
એ બધા ઋષિધર્મમાં પારંગત, વેદવાણીના જાણકાર, પ્રગટ ધર્મમાં નિષ્ણાત, બુદ્ધિશાળી, સદાચારવાળા અને શુદ્ધ હતા.
મમૈવ ચેતિ હોવાચ તં દીર્ઘતમસં બલિઃ નત્યુવાચ મુનિસ્તં વૈ મમૈવમિતિ ચાબ્રવીત્
બલિએ ઋષિને કહ્યું: 'આ તો મારા જ છે.' ઋષિએ નમ્રતાથી કહ્યું: 'આ તો મારા જ છે.'
ઉત્પન્નાઃ શૂદ્રયોના તુ ભવચ્છન્દે સુરોત્તમ અન્ધં વૃદ્ધં ચ માં જ્ઞાત્વા સુદેષ્ણા મહિષી તવ પ્રાહિણોદ્ અવમાનાન્મે શૂદ્રાં ધાત્રેયિકાં નૃપ
હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, એ શૂદ્ર યોનિમાં જન્મેલા પુત્રો પણ તમારા ઈચ્છાથી ઉત્પન્ન થયા છે. તમારી રાણી સુદેષ્ણાએ મને અંધ અને વૃદ્ધ જાણીને અપમાનથી એ શૂદ્ર ધાત્રીને મોકલી હતી, હે રાજા.
તતઃ પ્રસાદયામાસ બલિસ્ તમૃષિસત્તમમ્ બલિઃ સુદેષ્ણાં તાં ભાર્યાં ભર્ત્સયામાસ દાનવઃ
પછી બલિએ એ શ્રેષ્ઠ ઋષિને પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને દાનવ રાજાએ પોતાની પત્ની સુદેષ્ણાને તાડના કરી.
પુનશ્ચૈનામ્ અલંકૃત્ય ઋષયે પ્રત્યપાદયત્ તાં સ દીર્ઘતમા દેવીં તથા કૃતવતીં તદા
પછી ફરીથી સુશોભિત કરીને બલિએ સુદેષ્ણાને ઋષિ પાસે મોકલી, અને રાણીએ જે કહેવામાં આવ્યું એ પ્રમાણે જ કર્યું.
દધ્ના લવણમિશ્રેણ ત્વ્ અભ્યક્તં મધુકેન તુ લિહ મામ્ અજુગુપ્સન્તી આપાદતલમસ્તકમ્ તતસ્ત્વં પ્રાપ્સ્યસે દેવિ પુત્રાન્વૈ મનસેપ્સિતાન્
'દહીં, મીઠું અને મધ મિક્સ કરીને શરીરે લગાડો અને મને પગથી માથા સુધી ચાટી લો, કોઈ વિમુખતા વિના; પછી, હે રાણી, તમને મનગમતા પુત્રો મળશે.'
તસ્ય સા તદ્વચો દેવી સર્વં કૃતવતી તદા તસ્ય સાપાનમ્ આસાદ્ય દેવી પરિહરત્તદા
રાણીએ ઋષિએ જે કહ્યું એ બધું કર્યું; પણ જ્યારે પીવાનું આવ્યું ત્યારે એ ટાળી દીધું.
તામુવાચ તતઃ સો ઽથ યત્તે પરિહૃતં શુભે વિનાપાનં કુમારં તુ જનયિષ્યસિ પૂર્વજમ્
પછી ઋષિએ કહ્યું: 'હે શુભે, તું પીવાનું ટાળ્યું છે, તેથી તને પુત્ર તો થશે, પણ એ મોટો પુત્ર હશે.'
નાર્હસિ ત્વં મહાભાગ પુત્રં મે દાતુમીદૃશમ્ તોષિતશ્ચ યથાશક્તિ પ્રસાદં કુરુ મે પ્રભો
'હે મહાભાગ્યવાળી, તમે મને એવો પુત્ર આપવો યોગ્ય નથી. હું શક્ય તેટલો પ્રસન્ન છું, હવે કૃપા કરીને મને પ્રસાદ આપો, હે પ્રભુ.'
તવાપચારાદ્દેવ્યેષ નાન્યથા ભવિતા શુભે નૈવ દાસ્યતિ પુત્રસ્તે પૌત્રૌ વૈ દાસ્યતે ફલમ્
'હે શુભે, તમારી ભૂલને કારણે હવે બીજું શક્ય નથી; તમારો પુત્ર તમને પૌત્રો આપશે નહીં, પણ તમારા પૌત્રો ફળ આપશે.'
તસ્યાપાનં વિના ચૈવ યોગ્યભાવો ભવિષ્યતિ તસ્માદ્ દીર્ઘતમાઙ્ગેષુ કુક્ષૌ સ્પૃષ્ટ્વેદમ્ અબ્રવીત્
પીધા વિના યોગ્યતા રહેશે; તેથી, દિર્ઘતમસના અંગો સ્પર્શી બલિએ આમ કહ્યું.
પ્રાશિતં યદ્યદઙ્ગેષુ ન સોપસ્થં શુચિસ્મિતે તેન તિષ્ઠન્તિ તે ગર્ભે પૌર્ણમાસ્યામ્ ઇવોડુરાટ્
'હે સુંદર સ્મિતવાળી, શરીરના જે અંગો પર ચાટ્યું છે, પણ ઉપસ્થ પર નહીં, એ બધા પુત્રો ગર્ભમાં પૂર્ણિમાની ચાંદની જેમ રહેશે.'