કાવ્યં માં વો વિજાનીધ્વં તોષિતો ગિરિશો વિભુઃ વઞ્ચિતા બત યૂયં વૈ સર્વે શૃણુત દાનવાઃ
'મને કાવ્યે જ સમજજો; મહાદેવ પ્રસન્ન થયા છે. અરે, તમે બધા છેતરાઈ ગયા છો! સાંભળો, દાનવો.'
શ્રુત્વા તથા બ્રુવાણં તં સંભ્રાન્તાસ્તે તદાભવન્ પ્રેક્ષન્તસ્ તાવ્ ઉભૌ તત્ર સ્થિતાસીનૌ સુવિસ્મિતાઃ
આ રીતે તેને બોલતા સાંભળી, તેઓ ગભરાઈ ગયા અને ત્યાં બેસેલા બંનેને આશ્ચર્યથી જોતા રહ્યા.
સમ્પ્રમૂઢાસ્ તતઃ સર્વે ન પ્રાબુધ્યન્ત કિંચન અબ્રવીત્ સમ્પ્રમૂઢેષુ કાવ્યસ્તાનસુરાંસ્તદા
પછી બધા અસુરો સંપૂર્ણ રીતે ગુંચવાઈ ગયા અને કંઈ સમજાઈ ન પડ્યું. ત્યારે કાવ્યે એ અસુરોને કહ્યું.
આચાર્યો વો હ્ય્ અહં કાવ્યો દેવાચાર્યો ઽયમઙ્ગિરાઃ અનુગચ્છત માં દૈત્યાસ્ ત્યજતૈનં બૃહસ્પતિમ્
'હું તમારો ગુરુ કાવ્યે છું; આ અંગિરા દેવોના ગુરુ છે. દૈત્યો, તમે મને અનુસરો અને આ બૃહસ્પતિને છોડો.'
ઇત્યુક્તા હ્ય્ અસુરાસ્તેન તાવ્ ઉભૌ સમવેક્ષ્ય ચ યદાસુરા વિશેષં તુ ન જાનન્ત્યુભયોસ્તયોઃ
આ રીતે કાવ્યેના વચન સાંભળી, અસુરોએ બંનેને જોયા, પણ બંનેમાં કોઈ ફરક ઓળખી શક્યા નહીં.
બૃહસ્પતિર્ ઉવાચૈનાન્ અસમ્ભ્રાન્તસ્તપોધનઃ કાવ્યો વો ઽહં ગુરુર્દૈત્યા મદ્રૂપો ઽયં બૃહસ્પતિઃ
બૃહસ્પતિ, શાંત અને તપસ્વી, કહ્યું: 'દૈત્યો, હું તમારો ગુરુ કાવ્યે છું; આ મારા રૂપમાં બૃહસ્પતિ છે.'
સંમોહયતિ રૂપેણ મામકેનૈષ વો ઽસુરાઃ શ્રુત્વા તસ્ય તતસ્તે વૈ સમેત્ય તુ તતો ઽબ્રુવન્
'આ બૃહસ્પતિ મારા રૂપમાં આવીને તમને છેતરાવે છે, અસુરો.' એ સાંભળી, તેઓ ભેગા મળ્યા અને કહ્યું:
અયં નો દશ વર્ષાણિ સતતં શાસ્તિ વૈ પ્રભુઃ એષ વૈ ગુરુરસ્માકમ્ અન્તરેપ્સુરયં દ્વિજઃ
'આ પ્રભુ દસ વર્ષથી સતત અમને શીખવાડે છે; એ સાચા અમારા ગુરુ છે. આ દ્વિજ અમારે વચ્ચે ઘૂસવાનો પ્રયત્ન કરે છે.'
તતસ્તે દાનવાઃ સર્વે પ્રણિપત્યાભિનન્દ્ય ચ વચનં જગૃહુસ્તસ્ય ચિરાભ્યાસે ન મોહિતાઃ
પછી બધા દાનવો એ તેમને વંદન કરી, આનંદપૂર્વક તેમના વચન સ્વીકાર્યા; લાંબા સમયથી અભ્યાસ કરવાથી, તેઓ ભુલાયા નહોતા.
ઊચુસ્ તમસુરાઃ સર્વે ક્રોધસંરક્તલોચનાઃ અયં ગુરુર્ હિતો ઽસ્માકં ગચ્છ ત્વં નાસિ નો ગુરુઃ
બધા અસુરો ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરીને બોલ્યા: 'આમારા ગુરુ અને કલ્યાણકર્તા તો એ છે; તું જઈશ, તું અમારો ગુરુ નથી.'
ભાર્ગવો વાઙ્ગિરા વાપિ ભગવાનેષ નો ગુરુઃ સ્થિતા વયં નિદેશે ઽસ્ય સાધુ ત્વં ગચ્છ માચિરમ્
ભલે ભૃગુવંશી હોય કે અંગિરસ, આ પૂજ્ય પુરુષ અમારો ગુરુ છે; અમે તો તેમના આદેશમાં છીએ. તું જલદી જા, સમય બગાડતો નહીં.
એવમુક્ત્વાસુરાઃ સર્વે પ્રાપદ્યન્ત બૃહસ્પતિમ્ યદા ન પ્રત્યપદ્યન્ત કાવ્યેનોક્તં મહદ્ધિતમ્
આ રીતે કહીને બધા અસુરો બૃહસ્પતિ પાસે ગયા; પરંતુ કાવ્યે જે મોટું કલ્યાણ કહ્યું હતું, તે તેમણે સ્વીકાર્યું નહીં.
ચુકોપ ભાર્ગવસ્તેષામ્ અવલેપેન તેન તુ બોધિતા હિ મયા યસ્માન્ ન માં ભજથ દાનવાઃ
ભૃગુપુત્ર તેમના અહંકારથી ગુસ્સે થયા; કારણ કે મેં તેમને સમજાવ્યા છતાં દાનવો મને માન આપતા નથી.
તસ્માત્પ્રનષ્ટસંજ્ઞા વૈ પરાભવમવાપ્સ્યથ ઇતિ વ્યાહૃત્ય તાન્કાવ્યો જગામાથ યથાગતમ્
એટલે હવે તમારે સમજ ગુમાવવી પડશે અને હાર સહન કરવી પડશે—આવી વાત કહીને કાવ્યે જેમ આવ્યા તેમ ચાલ્યા ગયા.
શપ્તાંસ્તાનસુરાઞ્જ્ઞાત્વા કાવ્યેન સ બૃહસ્પતિઃ કૃતાર્થઃ સ તદા હૃષ્ટઃ સ્વરૂપં પ્રત્યપદ્યત
જ્યારે બૃહસ્પતિએ જાણ્યું કે કાવ્યે એ અસુરોને શાપ આપ્યો છે, ત્યારે પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને આનંદથી પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.
બુદ્ધ્યાસુરાન્ હતાઞ્જ્ઞાત્વા કૃતાર્થો ઽન્તરધીયત તતઃ પ્રનષ્ટે તસ્મિંસ્તુ વિભ્રાન્તા દાનવાભવન્
બુદ્ધિથી અસુરો હાર્યા છે એ જાણી, પોતાનું કામ પૂરું કરીને તે અદૃશ્ય થઈ ગયા; પછી તેમના વિલોપથી દાનવો ગભરાઈ ગયા.
અહો વિવઞ્ચિતાઃ સ્મેતિ પરસ્પરમથાબ્રુવન્ પૃષ્ઠતો ઽભિમુખાશ્ચૈવ તાડિતાઙ્ગિરસેન તુ
અરે, આપણે તો ઠગાયા!—એવી વાત તેઓ એકબીજાને કહેવા લાગ્યા, પાછળથી આગળ વળી, અંગિરસ દ્વારા પીડાતા.
વઞ્ચિતાઃ સોપધાનેન સ્વે સ્વે વસ્તુનિ માયયા તતસ્ત્વપરિતુષ્ટાસ્તે તમેવ ત્વરિતા યયુઃ પ્રહ્લાદમગ્રતઃ કૃત્વા કાવ્યસ્યાનુપદં પુનઃ
માયાથી દરેકને પોતપોતાના વિષયમાં છેતરાયા, તેથી અસંતોષથી તેઓ ઝડપથી કાવ્યે પાસે ગયા, પ્રહલાદને આગળ રાખીને, કાવ્યેના પગલે પગલે.
તતઃ કાવ્યં સમાસાદ્ય ઉપતસ્થુરવાઙ્મુખાઃ સમાગતાન્પુનર્દૃષ્ટ્વા કાવ્યો યાજ્યાનુવાચ હ
પછી કાવ્યેને મળીને, તેઓ શરમથી માથું નીચે કરીને ઊભા રહ્યા; ફરી એકઠા થયેલા જોઈ, કાવ્યે યજમાનોને સંબોધ્યા.
મયા સંબોધિતાઃ સર્વે યસ્માન્મા નાભિનન્દથ તતસ્તેનાવમાનેન ગતા યૂયં પરાભવમ્
મારે તમને સમજાવ્યા છતાં તમે મને માન આપ્યો નહીં, તેથી એ અવમાનના કારણે તમે હાર્યા છો.
એવં બ્રુવાણં શુક્રં તુ બાષ્પસંદિગ્ધયા ગિરા પ્રહ્લાદસ્તં તદોવાચ મા નસ્ત્વં ત્યજ ભાર્ગવ
શુક્રે આવી રીતે બોલતાં, પ્રહલાદે આંસુથી અવરોધાયેલી વાણીથી કહ્યું: 'હે ભૃગુપુત્ર, અમને છોડતા નહીં.'
સ્વાશ્રયાન્ ભજમાનાંશ્ચ ભક્તાંસ્ત્વં ભજ ભાર્ગવ ત્વય્યદૃષ્ટે વયં તેન દેવાચાર્યેણ મોહિતાઃ ભક્તાનર્હસિ વૈ જ્ઞાતું તપોદીર્ઘેણ ચક્ષુષા
હે ભૃગુપુત્ર, જે પોતાનું આશ્રય લે છે અને જે ભક્ત છે, તેમને તું માન આપ; તું નજરે નથી ત્યારે એ દેવાચાર્યે અમને ભુલાવ્યા. તું તપના દીર્ઘ દ્રષ્ટિથી ભક્તોને ઓળખવા જ જોઈએ.
યદિ નસ્ત્વં ન કુરુષે પ્રસાદં ભૃગુનન્દન અપધ્યાતાસ્ ત્વયા હ્ય્ અદ્ય પ્રવિશામો રસાતલમ્
હે ભૃગુનંદન, જો તું અમ પર કૃપા નહીં કરે, તો આજે તારા શાપથી અમે પાતાળમાં જઈશું.
જ્ઞાત્વા કાવ્યો યથાતત્ત્વં કારુણ્યાદનુકમ્પયા એવં પ્રત્યનુનીતો વૈ તતઃ કોપં નિયમ્ય સઃ ઉવાચૈતાન્ન ભેતવ્યં ન ગન્તવ્યં રસાતલમ્
કાવ્યે એ સાચું જાણીને, દયા અને કરુણા કરીને, એમની વિનંતી સાંભળી ગુસ્સો રોક્યો અને કહ્યું: 'ડરશો નહીં, પાતાળમાં જવાનું નહીં.'
અવશ્યં ભાવિનો હ્ય્ અર્થાઃ પ્રાપ્તવ્યા મયિ જાગ્રતિ ન શક્યમન્યથા કર્તું દિષ્ટં હિ બલવત્તરમ્
નક્કી થયેલા પ્રસંગો તો મારા જાગૃત રહેતાં પણ અવશ્ય થાય છે; તેને બદલવું શક્ય નથી, કારણ કે ભાગ્ય સૌથી શક્તિશાળી છે.
સંજ્ઞા પ્રનષ્ટા યા વો ઽદ્ય તામેતાં પ્રતિપત્સ્યથ દેવાઞ્જિત્વા સકૃચ્ચાપિ પાતાલં પ્રતિપત્સ્યથ
આજે જે સમજ તમે ગુમાવી, એ પાછી મળશે; દેવોને એકવાર હરાવીને પણ તમે પાતાળમાં પહોંચી જશો.
પ્રાપ્તે પર્યાયકાલે ચ હીતિ બ્રહ્માભ્યભાષત મત્પ્રસાદાચ્ચ ત્રૈલોક્યં ભુક્તં યુષ્માભિરૂર્જિતમ્
નક્કી કરેલા સમયે બ્રહ્માજીએ કહ્યું: 'મારી કૃપાથી તમે ત્રણેય લોકને મોટી શક્તિથી ભોગવી લીધા છે.'
યુગાખ્યા દશ સમ્પૂર્ણા દેવાનાક્રમ્ય મૂર્ધનિ એતાવન્તં ચ કાલં વૈ બ્રહ્મા રાજ્યમભાષત
દસ યુગો પૂરા થયા, અને દેવોને પણ પાછળ છોડી, બ્રહ્માએ આ બધો સમય રાજ કર્યું.
રાજ્યં સાવર્ણિકે તુભ્યં પુનઃ કિલ ભવિષ્યતિ લોકાનામીશ્વરો ભાવ્યસ્ તવ પૌત્રઃ પુનર્બલિઃ
સાવર્ણિ યુગમાં ફરીથી રાજપદ તને મળશે; તારો પૌત્ર બલિ ફરી લોકપતિ બનશે.
એવં કિલ મિથઃ પ્રોક્તઃ પૌત્રસ્તે વિષ્ણુના સ્વયમ્ વાચા હૃતેષુ લોકેષુ તાસ્તાસ્તસ્યાભવન્કિલ
એવું કહેવાય છે કે, તારા પૌત્રને સ્વયં વિષ્ણુએ કહ્યું હતું; જ્યારે લોકોએ છીનવી લીધા, ત્યારે એ વરદાનો તેને મળ્યા.