કૃતાર્થમાગતં દૃષ્ટ્વા કાવ્યં સર્વે દિતેઃ સુતાઃ અભિજગ્મુર્ગૃહં તસ્ય મુદિતાસ્તે દિદૃક્ષવઃ
કાવ્યે પોતાનું કાર્ય પૂરું કરી ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે દિતિના બધા પુત્રો આનંદથી તેને જોવા માટે તેના ઘેર આવ્યા.
યદા ગતા ન પશ્યન્તિ માયયા સંવૃતં ગુરુમ્ લક્ષણં તસ્ય તદ્બુદ્ધ્વા પ્રતિજગ્મુર્યથાગતમ્
જ્યારે તેઓ ત્યાં પહોંચ્યા અને પોતાના ગુરુને જોઈ શક્યા નહીં, કારણ કે તેઓ માયાથી છુપાયેલા હતા, ત્યારે એ નિશાની સમજીને તેઓ પાછા ફર્યા.
બૃહસ્પતિસ્તુ સંરુદ્ધં કાવ્યં જ્ઞાત્વા વરેણ તુ તુષ્ટ્યર્થં દશ વર્ષાણિ જયન્ત્યા હિતકામ્યયા
બૃહસ્પતિએ જાણ્યું કે કાવ્યે એક વરદાનથી બંધાયેલો છે, તો જયંતીની ખુશી માટે અને તેની ભલાઈ ઈચ્છી, દસ વર્ષ સુધી એ સ્થિતિમાં રહ્યો.
બુદ્ધ્વા તદન્તરં સો ઽપિ દૈત્યાનામિન્દ્રનોદિતઃ કાવ્યસ્ય રૂપમાસ્થાય અસુરાન્ સમુપાહ્વયત્
પછી એ સમયગાળામાં, ઇન્દ્રના સંકેતથી, બૃહસ્પતિએ કાવ્યેનું રૂપ ધારણ કર્યું અને અસુરોને બોલાવ્યા.
તતસ્તાનાગતાન્દૃષ્ટ્વા બૃહસ્પતિરુવાચ હ સ્વાગતં મમ યાજ્યાનાં પ્રાપ્તો ઽહં વો હિતાય ચ
જ્યારે અસુરો આવ્યા, ત્યારે બૃહસ્પતિએ કહ્યું: 'મારા યજ્ઞશિષ્યો, તમારું સ્વાગત છે; હું તમારા હિત માટે આવ્યો છું.'
અહં વો ઽધ્યાપયિષ્યામિ વિદ્યાઃ પ્રાપ્તાસ્તુ યા મયા તતસ્તે હૃષ્ટમનસો વિદ્યાર્થમુપપેદિરે
'હું તમને મારી પ્રાપ્ત કરેલી વિદ્યા શિખવીષ.' ત્યારે તેઓ આનંદથી ભરાઈ, વિદ્યા મેળવવા માટે તેની પાસે ગયા.
પૂર્ણે કાવ્યસ્તદા તસ્મિન્ સમયે દશવાર્ષિકે સમયાન્તે દેવયાની તદોત્પન્ના ઇતિ શ્રુતિઃ બુદ્ધિં ચક્રે તતઃ સો ઽથ યાજ્યાનાં પ્રત્યવેક્ષણે
જ્યારે દસ વર્ષ પૂર્ણ થયા, ત્યારે કાવ્યે પાસેથી દેવયાની જન્મી, એવું કહેવાય છે. પછી તેણે પોતાના યજ્ઞશિષ્યોને જોવા માટે મન લગાવ્યું.
દેવિ ગચ્છામ્યહં દ્રષ્ટું મમ યાજ્યાઞ્શુચિસ્મિતે વિભ્રાન્તવીક્ષિતે સાધ્વિ ત્રિવર્ણાયતલોચને
'દેવી, હું મારા યજ્ઞશિષ્યોને જોવા જઈ રહ્યો છું, શુધ્ધ સ્મિતવાળી, સારા સ્વભાવવાળી, ત્રિવર્ણવાળી અને વિશાળ આંખવાળી.'
એવમુક્તાબ્રવીદ્ એનં ભજ ભક્તાન્મહાવ્રત એષ ધર્મઃ સતાં બ્રહ્મન્ ન ધર્મં લોપયામિ તે
આ રીતે સાંભળીને, તેણે કહ્યું: 'મહાન વ્રતધારી, તમારા ભક્તોની સેવા કરો; એ સજ્જનોનો ધર્મ છે, બ્રાહ્મણ. હું તમારા ધર્મમાં અવરોધ લાવતી નથી.'
તતો ગત્વાસુરાન્દૃષ્ટ્વા દેવાચાર્યેણ ધીમતા વઞ્ચિતાન્કાવ્યરૂપેણ તતઃ કાવ્યો ઽબ્રવીત્તુ તાન્
પછી કાવ્યે ત્યાં ગયો અને જોયું કે દેવોના વિદ્વાન ગુરુએ કાવ્યેનું રૂપ ધારણ કરી અસુરોને છેતરી દીધા છે. ત્યારબાદ કાવ્યે એ અસુરોને કહ્યું.
કાવ્યં માં વો વિજાનીધ્વં તોષિતો ગિરિશો વિભુઃ વઞ્ચિતા બત યૂયં વૈ સર્વે શૃણુત દાનવાઃ
'મને કાવ્યે જ સમજજો; મહાદેવ પ્રસન્ન થયા છે. અરે, તમે બધા છેતરાઈ ગયા છો! સાંભળો, દાનવો.'
શ્રુત્વા તથા બ્રુવાણં તં સંભ્રાન્તાસ્તે તદાભવન્ પ્રેક્ષન્તસ્ તાવ્ ઉભૌ તત્ર સ્થિતાસીનૌ સુવિસ્મિતાઃ
આ રીતે તેને બોલતા સાંભળી, તેઓ ગભરાઈ ગયા અને ત્યાં બેસેલા બંનેને આશ્ચર્યથી જોતા રહ્યા.
સમ્પ્રમૂઢાસ્ તતઃ સર્વે ન પ્રાબુધ્યન્ત કિંચન અબ્રવીત્ સમ્પ્રમૂઢેષુ કાવ્યસ્તાનસુરાંસ્તદા
પછી બધા અસુરો સંપૂર્ણ રીતે ગુંચવાઈ ગયા અને કંઈ સમજાઈ ન પડ્યું. ત્યારે કાવ્યે એ અસુરોને કહ્યું.
આચાર્યો વો હ્ય્ અહં કાવ્યો દેવાચાર્યો ઽયમઙ્ગિરાઃ અનુગચ્છત માં દૈત્યાસ્ ત્યજતૈનં બૃહસ્પતિમ્
'હું તમારો ગુરુ કાવ્યે છું; આ અંગિરા દેવોના ગુરુ છે. દૈત્યો, તમે મને અનુસરો અને આ બૃહસ્પતિને છોડો.'
ઇત્યુક્તા હ્ય્ અસુરાસ્તેન તાવ્ ઉભૌ સમવેક્ષ્ય ચ યદાસુરા વિશેષં તુ ન જાનન્ત્યુભયોસ્તયોઃ
આ રીતે કાવ્યેના વચન સાંભળી, અસુરોએ બંનેને જોયા, પણ બંનેમાં કોઈ ફરક ઓળખી શક્યા નહીં.
બૃહસ્પતિર્ ઉવાચૈનાન્ અસમ્ભ્રાન્તસ્તપોધનઃ કાવ્યો વો ઽહં ગુરુર્દૈત્યા મદ્રૂપો ઽયં બૃહસ્પતિઃ
બૃહસ્પતિ, શાંત અને તપસ્વી, કહ્યું: 'દૈત્યો, હું તમારો ગુરુ કાવ્યે છું; આ મારા રૂપમાં બૃહસ્પતિ છે.'
સંમોહયતિ રૂપેણ મામકેનૈષ વો ઽસુરાઃ શ્રુત્વા તસ્ય તતસ્તે વૈ સમેત્ય તુ તતો ઽબ્રુવન્
'આ બૃહસ્પતિ મારા રૂપમાં આવીને તમને છેતરાવે છે, અસુરો.' એ સાંભળી, તેઓ ભેગા મળ્યા અને કહ્યું:
અયં નો દશ વર્ષાણિ સતતં શાસ્તિ વૈ પ્રભુઃ એષ વૈ ગુરુરસ્માકમ્ અન્તરેપ્સુરયં દ્વિજઃ
'આ પ્રભુ દસ વર્ષથી સતત અમને શીખવાડે છે; એ સાચા અમારા ગુરુ છે. આ દ્વિજ અમારે વચ્ચે ઘૂસવાનો પ્રયત્ન કરે છે.'
તતસ્તે દાનવાઃ સર્વે પ્રણિપત્યાભિનન્દ્ય ચ વચનં જગૃહુસ્તસ્ય ચિરાભ્યાસે ન મોહિતાઃ
પછી બધા દાનવો એ તેમને વંદન કરી, આનંદપૂર્વક તેમના વચન સ્વીકાર્યા; લાંબા સમયથી અભ્યાસ કરવાથી, તેઓ ભુલાયા નહોતા.
ઊચુસ્ તમસુરાઃ સર્વે ક્રોધસંરક્તલોચનાઃ અયં ગુરુર્ હિતો ઽસ્માકં ગચ્છ ત્વં નાસિ નો ગુરુઃ
બધા અસુરો ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરીને બોલ્યા: 'આમારા ગુરુ અને કલ્યાણકર્તા તો એ છે; તું જઈશ, તું અમારો ગુરુ નથી.'
ભાર્ગવો વાઙ્ગિરા વાપિ ભગવાનેષ નો ગુરુઃ સ્થિતા વયં નિદેશે ઽસ્ય સાધુ ત્વં ગચ્છ માચિરમ્
ભલે ભૃગુવંશી હોય કે અંગિરસ, આ પૂજ્ય પુરુષ અમારો ગુરુ છે; અમે તો તેમના આદેશમાં છીએ. તું જલદી જા, સમય બગાડતો નહીં.
એવમુક્ત્વાસુરાઃ સર્વે પ્રાપદ્યન્ત બૃહસ્પતિમ્ યદા ન પ્રત્યપદ્યન્ત કાવ્યેનોક્તં મહદ્ધિતમ્
આ રીતે કહીને બધા અસુરો બૃહસ્પતિ પાસે ગયા; પરંતુ કાવ્યે જે મોટું કલ્યાણ કહ્યું હતું, તે તેમણે સ્વીકાર્યું નહીં.
ચુકોપ ભાર્ગવસ્તેષામ્ અવલેપેન તેન તુ બોધિતા હિ મયા યસ્માન્ ન માં ભજથ દાનવાઃ
ભૃગુપુત્ર તેમના અહંકારથી ગુસ્સે થયા; કારણ કે મેં તેમને સમજાવ્યા છતાં દાનવો મને માન આપતા નથી.
તસ્માત્પ્રનષ્ટસંજ્ઞા વૈ પરાભવમવાપ્સ્યથ ઇતિ વ્યાહૃત્ય તાન્કાવ્યો જગામાથ યથાગતમ્
એટલે હવે તમારે સમજ ગુમાવવી પડશે અને હાર સહન કરવી પડશે—આવી વાત કહીને કાવ્યે જેમ આવ્યા તેમ ચાલ્યા ગયા.
શપ્તાંસ્તાનસુરાઞ્જ્ઞાત્વા કાવ્યેન સ બૃહસ્પતિઃ કૃતાર્થઃ સ તદા હૃષ્ટઃ સ્વરૂપં પ્રત્યપદ્યત
જ્યારે બૃહસ્પતિએ જાણ્યું કે કાવ્યે એ અસુરોને શાપ આપ્યો છે, ત્યારે પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને આનંદથી પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.
બુદ્ધ્યાસુરાન્ હતાઞ્જ્ઞાત્વા કૃતાર્થો ઽન્તરધીયત તતઃ પ્રનષ્ટે તસ્મિંસ્તુ વિભ્રાન્તા દાનવાભવન્
બુદ્ધિથી અસુરો હાર્યા છે એ જાણી, પોતાનું કામ પૂરું કરીને તે અદૃશ્ય થઈ ગયા; પછી તેમના વિલોપથી દાનવો ગભરાઈ ગયા.
અહો વિવઞ્ચિતાઃ સ્મેતિ પરસ્પરમથાબ્રુવન્ પૃષ્ઠતો ઽભિમુખાશ્ચૈવ તાડિતાઙ્ગિરસેન તુ
અરે, આપણે તો ઠગાયા!—એવી વાત તેઓ એકબીજાને કહેવા લાગ્યા, પાછળથી આગળ વળી, અંગિરસ દ્વારા પીડાતા.
વઞ્ચિતાઃ સોપધાનેન સ્વે સ્વે વસ્તુનિ માયયા તતસ્ત્વપરિતુષ્ટાસ્તે તમેવ ત્વરિતા યયુઃ પ્રહ્લાદમગ્રતઃ કૃત્વા કાવ્યસ્યાનુપદં પુનઃ
માયાથી દરેકને પોતપોતાના વિષયમાં છેતરાયા, તેથી અસંતોષથી તેઓ ઝડપથી કાવ્યે પાસે ગયા, પ્રહલાદને આગળ રાખીને, કાવ્યેના પગલે પગલે.
તતઃ કાવ્યં સમાસાદ્ય ઉપતસ્થુરવાઙ્મુખાઃ સમાગતાન્પુનર્દૃષ્ટ્વા કાવ્યો યાજ્યાનુવાચ હ
પછી કાવ્યેને મળીને, તેઓ શરમથી માથું નીચે કરીને ઊભા રહ્યા; ફરી એકઠા થયેલા જોઈ, કાવ્યે યજમાનોને સંબોધ્યા.
મયા સંબોધિતાઃ સર્વે યસ્માન્મા નાભિનન્દથ તતસ્તેનાવમાનેન ગતા યૂયં પરાભવમ્
મારે તમને સમજાવ્યા છતાં તમે મને માન આપ્યો નહીં, તેથી એ અવમાનના કારણે તમે હાર્યા છો.